Ibn el-Hejsem bio je učenjak koji se bavio fizikom, matematikom i astronomijom. Najpoznatiji je po istraživanju svjetlosti i vida. Rođen je oko 965. godine u Basri, u današnjem Iraku, a kasnije je radio u Egiptu. Njegovo najpoznatije djelo, Kitāb al-Manāẓir, proučava optiku kroz eksperimente i matematiku u sedam knjiga.
Njegovo osnovno objašnjenje pruža vam neposredan uvod u njegov rad: vid nastaje kada svjetlost s predmeta dopre do oka. Suprotstavljao se teorijama prema kojima vid zavisi od zraka koje izlaze iz očiju. Tu je tvrdnju povezivao s eksperimentima o pravolinijskom širenju svjetlosti, refleksiji i slikama koje nastaju u mračnoj sobi.
Puno ime, mjesto rođenja i vjera Ibn el-Hejsema
Njegovo puno ime najčešće se navodi kao Abū ʿAlī al-Ḥasan ibn al-Ḥasan ibn al-Haytham. Potjecao je iz Basre. Tamo je pod vlašću Bujida radio kao službenik u upravi s titulom vezira. Potom se okrenuo naučnom istraživanju.
Ibn el-Hejsem bio je muslimanski učenjak. UNESCO ga svrstava među muslimanske učenjake koji su živjeli u isto vrijeme kao El-Biruni i Ibn Sina. Uz istraživanja optike, po kojima je posebno zapamćen, bavio se matematikom i astronomijom.
Život ga je kasnije odveo u Egipat. Umro je u Kairu oko 1040. godine, ali tačan datum nije siguran. Kada naiđete na njegovu kratku biografiju, imajte na umu da su godine njegovog rođenja i smrti približne.
Ibn el-Hejsem, Alhazen i izgovor imena
Alhazen je evropski naziv za Ibn el-Hejsema. Potječe od latiniziranog oblika al-Hasan, dijela njegovog ličnog imena. Oba imena označavaju istog historijskog učenjaka, čije je djelo o optici bilo dostupno u latinskom prijevodu.
Ako tražite izgovor, engleski izgovor imena Alhazen navodi se kao /ælˈhæzən/. Poznavanje ovog drugog imena pomaže vam i da rasprave o Alhazenovom problemu povežete s autorom djela Kitāb al-Manāẓir.
Od Basre do projekta na Nilu
Fatimidski halifa El-Hakim bi-Emrillah pozvao je Ibn el-Hejsema u Egipat. Tamo je istraživao mogućnost provođenja projekta kojim bi se spriječile poplave Nila. Nakon što je ispitao uslove u okolini Asuana, zaključio je da projekt ne može ostvariti.
Prema poznatoj priči, pretvarao se da je lud kako bi se zaštitio od halife. U toj verziji događaja ostao je zatvoren u kući do 1021. godine. Međutim, izvještaji se ne podudaraju. MacTutor bilježi i verziju koja ovu epizodu smješta u Basru, pa priču o zatočeništvu treba razmatrati s oprezom.
Nastanak njegovog djela o optici ponekad se povezuje s tim zatočeništvom. Članak u časopisu Annals of Saudi Medicine smješta njegovo pisanje u razdoblje 1011–1021. Poglavlje koje su napisali Jan Hogendijk i A. I. Sabra kao mogućnost navodi razdoblje 1020–1030. Tačno vrijeme nastanka djela ostaje predmet rasprave.
Optika Ibn el-Hejsema: kako nastaje vid?
Prije Ibn el-Hejsema, tradicije povezane s Euklidom i Ptolemejem objašnjavale su vid zrakama koje izlaze iz oka. Aristotelovska tradicija, s druge strane, naglašavala je dolazak opažljivog oblika predmeta do oka. Njegov rad bavio se već postojećim neslaganjem o smjeru i prirodi vidnog opažanja.
Ibn el-Hejsem objašnjavao je vid svjetlošću koja se odbija od predmeta i ulazi u oko. Da biste to povezali sa svakodnevnim iskustvom, zamislite da gledate predmet u ogledalu. Njegova istraživanja usmjeravaju vas da pratite svjetlost od izvora, preko refleksije, do oka posmatrača.
Jedna od osnova njegovog objašnjenja bila je da se svjetlost širi pravolinijski. Smatrao je da svaka tačka svijetlećeg tijela šalje svjetlost prema vani u svim smjerovima. Pravolinijsko širenje provjeravao je pomoću sunčeve, vještačke i odbijene svjetlosti.
Proučavao je i opažanje te greške pri gledanju. Druga knjiga djela Kitāb al-Manāẓir bavi se vidnim opažanjem. Treća razmatra uslove za dobar vid i uzroke vidnih grešaka. Te su teme povezivale ponašanje svjetlosti s iskustvom posmatrača.
Ipak, njegov model oka razlikovao se od savremenog objašnjenja koje se zasniva na ulozi mrežnjače. Slijedeći Galena, smatrao je sočivo glavnim organom koji prima svjetlost i omogućava vid. Zato njegovo objašnjenje dolaska svjetlosti u oko i njegovo historijsko tumačenje građe i rada oka treba razmatrati odvojeno.
Eksperimenti Ibn el-Hejsema s kamerom opskurom
Ibn el-Hejsem koristio je kameru opskuru u istraživanjima optike. U takvoj postavci svjetlost kroz mali otvor ulazi u mračnu sobu i na suprotnom zidu stvara sliku. To mu je omogućilo da istražuje nastanak slike pri prolasku svjetlosti kroz uski otvor.
Kada bi se on proglasio jedinim izumiteljem kamere opskure, zanemarila bi se ranija saznanja. Njen princip bio je poznat u drevnoj Kini, a o njemu je raspravljao i Aristotel. Njegovo mjesto u ovoj historiji zasniva se na istraživanjima optike pomoću takve postavke, a ne na nespornoj tvrdnji da ju je prvi izumio.
Jedno opažanje posebno jasno pokazuje odnos između otvora i slike. Tokom djelimičnog pomračenja Sunca zabilježio je sliku u obliku srpa, nastalu prolaskom svjetlosti kroz mali okrugli otvor. Otvor je bio kružan, ali je projicirana slika prikazivala srp.
Izumi i doprinos Ibn el-Hejsema
Njegova dokumentirana dostignuća obuhvataju eksperimentalne postavke, instrument za mjerenje refleksije i matematičke probleme povezane sa svjetlošću. Opisao je izradu i upotrebu bakrenog instrumenta za mjerenje refleksije na ravnim, sfernim, cilindričnim i konusnim ogledalima. To je konkretan primjer opreme koju je koristio u radu na optici.
Alhazenov problem nalazi se u petoj knjizi djela Kitāb al-Manāẓir. Za zadani izvor svjetlosti i posmatrača treba odrediti gdje svjetlost mora pasti na sferno ogledalo da bi nakon odbijanja stigla do posmatračevog oka. Problem povezuje fizičku putanju svjetlosti s geometrijskim istraživanjem.
Njegov doprinos bio je i u povezivanju eksperimentalnih provjera s matematičkim objašnjenjima. Sunčeva svjetlost, vještačka svjetlost, odbijena svjetlost i slike u mračnoj sobi bile su dio njegovih istraživanja. Djelo u sedam knjiga objedinilo je ta proučavanja u opsežno objašnjenje svjetlosti i vida.
Knjige Ibn el-Hejsema i teme izvan optike
Kitāb al-Manāẓir njegovo je najpoznatije djelo. Među njegovim spisima o optici nalaze se i rasprave o svjetlosti, svjetlosti zvijezda, mjesečini, halou i dugi. Te teme pokazuju koliko ga je različitih svjetlosnih pojava zanimalo, pored samog funkcioniranja vida.
U djelu al-Shukūk ʿalā Baṭlamyūs kritizirao je nedosljednosti u Ptolemejevim objašnjenjima astronomije i optike. U drugom djelu, Fī Hayʾat al-ʿĀlam, nastojao je uskladiti geometrijske astronomske modele s fizičkim opisom nebeskih sfera.
Mijenjalo se i njegovo objašnjenje prividne veličine Mjeseca. U početku je veći izgled Mjeseca blizu horizonta povezivao s prelamanjem svjetlosti u atmosferi. U djelu Kitāb al-Manāẓir taj je učinak objašnjavao uglavnom psihologijom opažanja.
Pojedinosti koje nećete naći u vodičima
Ibn el-Hejsem zarađivao je za život prepisivanjem naučnih rukopisa. Taj posao otkriva praktičnu stranu njegovog učenog života, uz istraživanja ogledala, svjetlosti i astronomije.
Ako vas zanima veza s Turskom, jedan rukopis pruža konkretan primjer. Sačuvani prijepis Apolonijevih Konusnih presjeka, pisan rukom Ibn el-Hejsema i datiran u 1024. godinu, zabilježen je u zbirci Aja Sofije pod brojem 2762. Godina i broj u zbirci određuju konkretan predmet povezan s njegovim prepisivačkim radom.
Hronologija
- Oko 965. godine: Rođen u Basri, u današnjem Iraku.
- Tokom El-Hakimove vladavine: Pozvan u Egipat, gdje je radio na projektu regulacije Nila.
- Prva polovina 11. vijeka: Napisao Kitāb al-Manāẓir u sedam knjiga; tačno vrijeme nastanka ostaje predmet rasprave.
- 1021. godina: Prema priči o zatočeništvu, Ibn el-Hejsem ostao je zatvoren u kući do ove godine.
- 1024. godina: Prepisao sačuvani rukopis Apolonijevih Konusnih presjeka.
- Oko 1040. godine: Umro u Kairu.
- Kraj 12. ili početak 13. vijeka: Njegovo djelo o optici kružilo je Evropom u latinskom prijevodu.
- 1572. godina: Friedrich Risner objavio je njegov latinski tekst u djelu Opticae thesaurus.
Kako je njegovo djelo o optici stiglo do kasnijih čitalaca
Latinski prijevod djela Kitāb al-Manāẓir kružio je Evropom krajem 12. ili početkom 13. vijeka. Friedrich Risner kasnije je, 1572. godine, štampao latinski tekst njegovih sedam knjiga pod naslovom Opticae thesaurus.
Spisi Ibn el-Hejsema o optici utjecali su na Rogera Bacona, Johna Pechama, Witela i Johannesa Keplera. Njihovo mjesto u toj kasnijoj historiji povezuje njegove eksperimente i matematičke argumente s daljnjim proučavanjima optike.
Često postavljana pitanja
Gdje je rođen Ibn el-Hejsem?
Rođen je oko 965. godine u Basri, u današnjem Iraku. Kasnije je otišao u Egipat, a umro je u Kairu oko 1040. godine.
Koji je bio njegov glavni doprinos optici?
Vid je objasnio svjetlošću koja s predmeta dopire do oka. U djelu Kitāb al-Manāẓir povezivao je eksperimente s matematičkom analizom kako bi istražio svjetlost i vidno opažanje.
Je li izumio kameru opskuru?
Koristio ju je za istraživanje nastanka slike. Njen princip bio je poznat ranije u drevnoj Kini, a o njemu je raspravljao i Aristotel. Tvrdnje da je on jedini izumitelj zanemaruju tu raniju historiju.
Kako se izgovara Alhazen?
Engleski izgovor navodi se kao /ælˈhæzən/. Ime je latinizirani oblik al-Hasan, dijela ličnog imena Ibn el-Hejsema.
Izvori
- Turska Wikipedija — İbnü'l-Heysem tr.wikipedia.org
- Max Planck ISMI — Y. Tzvi Langermann, Ibn al-Haytham ismi.mpiwg-berlin.mpg.de
- UNESCO Courier — Naučna metoda Ibn el-Hejsema courier.unesco.org
- Univerzitet u St Andrewsu, MacTutor — Al-Haytham mathshistory.st-andrews.ac.uk
- TDV İslâm Ansiklopedisi — İbnü’l-Heysem islamansiklopedisi.org.tr
- Annals of Saudi Medicine — Ibn el-Hejsem: otac moderne optike pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- Brill — Jan Hogendijk i A. I. Sabra, Ibn el-Hejsem o vidu brill.com
- Engleska Wikipedija — Ibn al-Haytham en.wikipedia.org
- Ujedinjene nacije — 1001 izum i svijet Ibn el-Hejsema un.org
FAQ
Gdje je rođen Ibn el-Hejsem?
Rođen je oko 965. godine u Basri, u današnjem Iraku. Kasnije je radio u Egiptu, a umro je u Kairu oko 1040. godine.
Koji je glavni doprinos Ibn el-Hejsema optici?
Vid je objasnio svjetlošću koja s predmeta dopire do oka. Njegov Kitāb al-Manāẓir u sedam knjiga povezivao je eksperimentalno istraživanje s matematičkom analizom.
Je li Ibn el-Hejsem izumio kameru opskuru?
Koristio je kameru opskuru za proučavanje nastanka slike. Njen princip bio je poznat ranije u drevnoj Kini, a o njemu je raspravljao i Aristotel. Zato je tvrdnja da je on njen jedini izumitelj pogrešna.
Kako se izgovara Alhazen?
Engleski izgovor imena Alhazen navodi se kao /ælˈhæzən/. Alhazen je latinizirani oblik njegovog imena al-Hasan.
Image: Alhazen (122459248).jpg — Jan Heweliusz, Public domain
