Napoleon: Korzikanac koji je vladao Francuskom do Waterlooa

Znate njegovo ime. Možda ste vidjeli i šešir, ruku zavučenu u prsluk ili sliku na kojoj jaše propetog konja. Iza tih prizora stoji Napoleon Bonaparta (Napolyon Bonapart). Rođen je na ostrvu koje je tek godinu bilo francusko, vladao je većim dijelom Evrope, a umro na drugom ostrvu, 1.870 km od najbliže obale. U ovom članku pratite njegov put od Ajaccia do Waterlooa. Zastat ćemo i pred gradskim zidinama Akre, važnim za svakoga ko ovo čita u Turskoj.

Napoleon: odakle je?

Napoleon je rođen 15. 8. 1769. u Ajacciu na Korzici (Korsika). Republika Genova predala je ostrvo Francuskoj 1768. godine. Rođen je, dakle, godinu nakon što je Korzika postala francuska. Pri rođenju je dobio ime Napoleone di Buonaparte. Otac mu je bio Carlo Buonaparte, a majka Maria Letizia Ramolino. Bio je drugo od osmero djece.

Godine 1779. poslan je u Francusku sa starijim bratom Josephom. Upisao je vojnu školu u Brienneu. U septembru 1784. prešao je u parišku vojnu školu École Militaire. Završio ju je u septembru 1785., kao prvi Korzikanac kojem je to pošlo za rukom. U njegovoj ispitnoj komisiji bio je matematičar Pierre-Simon Laplace.

Napoleon Bonaparta: od artiljerijskog oficira do prvog konzula

Revolucija je mladom oficiru otvorila put. Tokom opsade Tulona (Toulon) 1793. godine zapovijedao je artiljerijom. Njegovi topovi omogućili su zauzimanje ključnog uzvišenja 18. 12. 1793. Postao je brigadni general sa 24 godine. Topovskom vatrom ugušio je rojalističku pobunu u Parizu 5. 10. 1795.

Oženio se Joséphine de Beauharnais 9. 3. 1796. Istog mjeseca preuzeo je zapovjedništvo nad Italijanskom armijom. U tom pohodu vodio je 67 borbenih okršaja, uključujući 18 otvorenih bitaka. Zarobio je 150.000 ljudi i 540 topova.

Ekspedicija u Egipat 1798. godine imala je i vojni i naučni cilj. Vojsku je pratilo 167 naučnika. Njihov rad objavljen je 1809. pod naslovom Description de l'Égypte. U julu 1799. vojnici pod zapovjedništvom kapetana Pierre-Françoisa Boucharda pronašli su kamen iz Rosette u tvrđavi Julien, blizu Rašida (Rosette). Nakon predaje Aleksandrije 1801. kamen je pripao Britancima. Od 1802. nalazi se u Britanskom muzeju.

Državnim udarom od 18. brimera, odnosno 9. 11. 1799., Napoleon je postao prvi konzul. Na plebiscitu 1800. godine zabilježeno je 3.011.007 glasova za i 1.562 protiv.

Zidine koje su ga zaustavile: Akra, 1799.

Ako putujete Turskom, zapamtite ovo poglavlje. Napoleon je od 20. 3. do 21. 5. 1799. opsjedao Akru (Akka). Osmanska posada od približno 5.000 ljudi, pod zapovjedništvom Džezar Ahmed-paše, izdržala je napade francuske vojske od 12.000 do 13.000 ljudi. Podršku joj je pružala britanska eskadra Sidneyja Smitha. Francuzi su u borbama izgubili 2.300 ljudi. Kuga je odnijela još 2.000 vojnika.

Opsada se smatra prekretnicom egipatskog pohoda. Napoleon je 1805. rekao da bi se, da je zauzeo Akru, proglasio „carem Istoka” i vratio u Pariz preko Istanbula. Zidine jednog osmanskog namjesnika zatvorile su mu taj put.

Car: zakonik, kruna i Austerlitz

Napoleon je 30. 4. 1803. prodao Louisianu Sjedinjenim Američkim Državama za 15 miliona dolara, odnosno 80 miliona franaka. Približno 2,14 miliona km² gotovo je udvostručilo površinu SAD-a.

Francuski građanski zakonik, Code Napoléon, stupio je na snagu 21. 3. 1804. Napisala ga je četveročlana komisija koju su činili Tronchet, Portalis, Maleville i Bigot de Préameneu. Napoleon je predsjedavao većinom sjednica. Zakonik je i danas na snazi u Francuskoj. Vezu sa svakodnevicom možete vidjeti u jednostavnom primjeru: ako u Francuskoj potpišete ugovor o najmu ili naslijedite imovinu, korijeni tih pravila sežu do teksta iz 1804. godine.

U maju 1804. glasanje s rezultatom 3.572.329 prema 2.579 donijelo mu je carsko zvanje. Krunisan je u katedrali Notre-Dame 2. 12. 1804. U oktobru 1805. francusko-španska flota poražena je kod Trafalgara. U decembru 1805. uslijedila je pobjeda kod Austerlitza. Poslije Jene u oktobru 1806. i Friedlanda u junu 1807., u julu 1807. sklopljen je mir u Tilsitu.

Njegov brak s Joséphine poništen je u januaru 1810. Austrijskom nadvojvotkinjom Marijom Lujzom (Marie Louise) oženio se 1. 4. 1810. Njihov sin, kralj Rima, rođen je 20. 3. 1811.

Rusija, Leipzig i Elba

Prvi talas Velike armije, Grande Armée, prešao je rijeku Njemen (Neman) 24. 6. 1812. Brojao je od 440.000 do 450.000 ljudi. Vojska je 14. 9. ušla u praznu Moskvu zahvaćenu požarima. Nakon prelaska Berezine od 26. do 29. 11., samo se približno 75.000 vojnika vratilo zapadno od Njemena.

Kod Leipziga su Francuzi 19. 10. 1813. izgubili 38.000 mrtvih i ranjenih, a 15.000 ljudi palo je u zarobljeništvo. Napoleon je abdicirao u aprilu 1814. Ugovorom iz Fontainebleaua od 11. 4. 1814. postao je vladar Elbe, ostrva s 12.000 stanovnika. Dodijeljeno mu je 2 miliona franaka godišnje. Gradio je ceste i razvijao rudnike željeza. Napustio je ostrvo 26. 2. 1815. s približno 1.000 ljudi i 7 brodova.

Waterloo, 18. 6. 1815.

Iskrcao se u Golfe-Juanu 1. 3. 1815., a u Pariz je ušao 20. 3. Počelo je razdoblje poznato kao Sto dana. S Armijom Sjevera, koja je brojala približno 124.000 ljudi, krenuo je u Belgiju 12. 6.

Bitka se vodila u nedjelju, 18. 6. 1815., na grebenu Mont-Saint-Jean, južno od Bruxellesa. Približno 72.000 do 73.000 Francuza suočilo se sa 68.000 Wellingtonovih vojnika. Od poslijepodneva im se pridružilo i približno 50.000 Prusa. Obilna kiša prethodne noći pretvorila je tlo u blato, pa je Napoleon odgodio napad. Wellington je početak bitke smjestio u 10:00, a drugi izvori u 11:30. Prusi su u 16:30 otvorili put kroz Plancenoit. Carska garda napala je u 19:30 i bila odbijena. Povik „La Garde recule” — „Garda se povlači” — proširio je paniku. Vojska se raspala.

Wellingtonova vojska izgubila je približno 17.000 mrtvih i ranjenih. Prusi su izgubili od 6.600 do 7.000, a Francuzi 25.000 ljudi, uz još 8.000 zarobljenih. Najmanje 7.000 konja bilo je ubijeno ili povrijeđeno. Četiri dana poslije, 22. 6. 1815., Napoleon je abdicirao drugi put.

Sveta Helena i smrt

Na Svetu Helenu (Saint Helena) stigao je u oktobru 1815. s pratnjom od 27 ljudi. Ostrvo leži 1.870 km od afričke obale. Čuvalo ga je 2.100 vojnika i eskadra od 10 brodova. Od 10. 12. 1815. do smrti živio je u kući Longwood (Longwood House).

Tu je umro 5. 5. 1821., u dobi od 51 godine. Obdukcija od 6. 5. zabilježila je unutrašnje krvarenje uzrokovano rakom želuca. Međunarodni tim patologa specijaliziranih za probavni sistem došao je 2021. godine do istog zaključka.

Teorija o arsenu zasniva se na analizi kose iz 1961. godine. Analiza vlasi neutronskom aktivacijom na Univerzitetu u Paviji 2008. pokazala je slične količine arsena u Napoleonovoj kosi od djetinjstva do smrti. Ljudi tog doba imali su u kosi približno 100 puta više arsena nego ljudi danas. To upućuje na izvor iz okoline. Tvrdnja o trovanju je odbačena.

Francuska je 1858. kupila kuću Longwood i Dolinu groba za 7.100 funti. Kuća je danas muzej u vlasništvu francuskog Ministarstva vanjskih poslova. Napoleonovo tijelo vraćeno je u Francusku još 1840. Približno milion ljudi prisustvovalo je sahrani u kompleksu Les Invalides u Parizu 15. 12. 1840. Kovčezi smješteni jedan u drugi položeni su 2. 4. 1861. u kriptu ispod kupole. Nalaze se u sarkofagu za koji se dugo vjerovalo da je od porfira, ali je zapravo od crvenog kvarcita.

Napoleonova visina: je li bio nizak?

U zapisu o njegovoj smrti navedena je visina od 5 pied 2 pouce 4 ligne. Stari francuski palac bio je duži od engleskog. Zato taj podatak odgovara visini od približno 1,68 do 1,70 m, a ne 1,58 m. To je bila prosječna visina za njegovo vrijeme. Prema suprotnom tumačenju, na Svetoj Heleni možda je korišteno englesko mjerilo. To bi išlo u prilog visini od 1,58 m. U svakom slučaju, rasprava o „niskom Napoleonu” više je rasprava o mjernim jedinicama nego o samom čovjeku.

Napoleon II i Napoleon III

Napoleon II, kralj Rima, bio je car samo na papiru od 22. 6. do 7. 7. 1815. Odrastao je u Beču (Viyana) kao „Franz”, vojvoda od Reichstadta. Umro je od tuberkuloze u Schönbrunnu 22. 7. 1832., u dobi od 21 godine. Hitler je 1940. naredio da se njegovi posmrtni ostaci prenesu u Les Invalides. Srce i crijeva ostali su u Beču, prema habsburškom običaju.

Napoleon III bio je carev nećak, sin njegovog brata Louisa i Hortense de Beauharnais. U decembru 1848. postao je prvi izabrani predsjednik Francuske sa 74 posto glasova. Izveo je državni udar 2. 12. 1851., a carstvo proglasio 2. 12. 1852. Zarobljen je kod Sedana 1870. Umro je u Chislehurstu u Engleskoj 9. 1. 1873.

Film Napoleon: šta je izmišljeno

Francuski topovi nikada nisu pucali na piramide.

Pojedinosti koje nećete naći u vodičima

• Svoj dvorogi šešir nosio je „en bataille”, s vrhovima iznad ramena, za razliku od svih ostalih. Dvor je naručivao četiri šešira svaka tri mjeseca. Između 1804. i 1815. kupljeno ih je od 120 do 160. Sačuvano ih je približno 20.
• Jedan od tih šešira prodan je 19. 11. 2023. u aukcijskoj kući Osenat u Fontainebleauu za 1,932 miliona eura s provizijom. Time je oboren rekord iz 2014. godine od 1,884 miliona eura.
• Lavlji humak kod Waterlooa visok je 43 m. Nizozemski kralj Willem I naredio je njegovu izgradnju 1820. Građen je od 1823. do 1826. od 300.000 m³ zemlje uzete s bojišta. Do lava teškog 28 tona vodi 226 stepenica. Prema legendi, izliven je od topovske bronze. Zapravo je od lijevanog željeza.

Hronologija

1. 15. 8. 1769. rođen u Ajacciu na Korzici
2. decembar 1793. opsada Tulona, unaprijeđen u brigadnog generala
3. 9. 3. 1796. ženi se Joséphine i preuzima zapovjedništvo nad Italijanskom armijom
4. 20. 3. – 21. 5. 1799. opsada Akre, Džezar Ahmed-paša odbija njegove napade
5. juli 1799. tokom egipatskog pohoda pronađen kamen iz Rosette
6. 9. 11. 1799. državni udar od 18. brimera, postaje prvi konzul
7. 30. 4. 1803. prodaje Louisianu SAD-u
8. 21. 3. 1804. Code Napoléon stupa na snagu
9. 2. 12. 1804. krunisan za cara u katedrali Notre-Dame
10. decembar 1805. pobjeda kod Austerlitza
11. 20. 3. 1811. rođen sin Napoleon II
12. 24. 6. 1812. počinje invazija na Rusiju; ulazak u Moskvu 14. 9.; prelazak Berezine u novembru
13. 19. 10. 1813. poraz kod Leipziga
14. 11. 4. 1814. abdikacija i progonstvo na Elbu
15. 26. 2. 1815. bježi s Elbe; ulazi u Pariz 20. 3. — Sto dana
16. 18. 6. 1815. Waterloo; druga abdikacija 22. 6.
17. 10. 12. 1815. nastanjuje se u kući Longwood na Svetoj Heleni
18. 5. 5. 1821. umire u kući Longwood
19. 15. 12. 1840. sahranjen u kompleksu Les Invalides u Parizu
20. 2. 4. 1861. položen u kvarcitni sarkofag u kripti
21. 2008. analiza kose u Paviji odbacuje teoriju o arsenu

Često postavljana pitanja

Izvori

1. Wikipedia (EN) – Napoleon en.wikipedia.org
2. Vikipedi – Napolyon tr.wikipedia.org
3. Wikipedia (EN) – Kamen iz Rosette en.wikipedia.org
4. Wikipedia (EN) – Opsada Akre (1799) en.wikipedia.org
5. Wikipedia (EN) – Kupovina Louisiane en.wikipedia.org
6. Wikipedia (EN) – Napoleonov zakonik en.wikipedia.org
7. Wikipedia (EN) – Francuska invazija na Rusiju en.wikipedia.org
8. Wikipedia (EN) – Kneževina Elba en.wikipedia.org
9. Wikipedia (EN) – Bitka kod Waterlooa en.wikipedia.org
10. Wikipedia (EN) – Lavlji humak en.wikipedia.org
11. Wikipedia (EN) – Kuća Longwood en.wikipedia.org
12. Wikipedia (EN) – Napoleonova smrt en.wikipedia.org
13. Physics World – Napoleon nije ubijen, tvrde fizičari physicsworld.com
14. Britannica – Napoleon kao ikona popularne kulture britannica.com
15. Fondation Napoléon – Pierre Branda, Napoleonov šešir napoleon.org
16. The Peninsula (AFP) – Napoleonov šešir prodan za rekordnih 1,9 miliona eura thepeninsulaqatar.com
17. Fondation Napoléon – Tačka 27, najposjećenije mjesto sjećanja na Napoleona napoleon.org
18. Wikipedia (EN) – Napoleon II en.wikipedia.org
19. Wikipedia (EN) – Napoleon III en.wikipedia.org
20. Wikipedia (EN) – Napoleon (film iz 2023) en.wikipedia.org
21. Wikipedia (EN) – Mille-feuille en.wikipedia.org
22. Fruit Varieties Journal (Američko pomološko društvo), S. Brown 1987 journal.americanpomological.org

Image: Napoleon I of France by Andrea Appiani.jpg — Andrea Appiani, Public domain