Kako je počeo Prvi svjetski rat? Atentat u Sarajevu

Gdje je počeo Prvi svjetski rat? Pogrešno skretanje u Sarajevu

Prvi svjetski rat počeo je u Sarajevu (Saraybosna), pogrešnim skretanjem. Nadvojvoda Franc Ferdinand, austrougarski prijestolonasljednik, i njegova supruga Sofija, vojvotkinja od Hohenberga, ubijeni su kraj Latinske ćuprije 28. 6. 1914. Pucao je Gavrilo Princip, koji je imao 19 godina. Tačno mjesec kasnije, 28. 7. 1914., počeo je rat.

Ako ste ikada pogrešno skrenuli jer vam niko nije rekao da je ruta promijenjena, već razumijete ključni trenutak tog jutra. Nadvojvodinom vozaču Leopoldu Lojki niko nije javio da je promijenjena ruta povratka iz Vijećnice. Kod Latinske ćuprije skrenuo je desno. Zemaljski poglavar Potiorek naredio mu je da stane. Automobil se zaustavio neposredno pred Principom. Princip je zakoračio na bočnu papuču automobila i zapucao iz neposredne blizine.

Pucnji u Sarajevu: kako je proteklo jutro

Datum nije bio slučajan. Vidovdan, dan svetog Vida, obilježava se 28. 6. Tada se Srbi prisjećaju Kosovske bitke iz 1389. Duž trase čekalo je šest atentatora: Princip, Čabrinović, Čubrilović, Popović, Grabež i Mehmedbašić. Njihov rad koordinirao je Danilo Ilić. Petorica od šestorice imali su manje od 20 godina.

Prvi pokušaj nije uspio. Oko 10:10 Nedeljko Čabrinović bacio je bombu na nadvojvodin automobil. Odbila se od sklopljenog krova i eksplodirala kod vozila iza njega. Ranjeno je između 16 i 20 ljudi. Čabrinović je progutao cijanid i skočio u Miljacku. Preživio je i jedno i drugo.

Drugi pokušaj nije propao. Princip je imao pištolj belgijske proizvodnje FN Model 1910, kalibra .380 ACP. Grof Harrach zabilježio je nadvojvodine posljednje riječi: „Sofija, Sofija! Nemoj umrijeti! Živi za našu djecu!” Sofija je već bila mrtva kada je automobil stigao do rezidencije zemaljskog poglavara. Franc Ferdinand umro je oko 10 minuta kasnije. Do 11:30 oboje su bili mrtvi.

Princip je bio premlad za smrtnu kaznu. Pošto nije imao 20 godina, nije mogao biti osuđen na smrt, pa je dobio 20 godina zatvora. Umro je od tuberkuloze u Terezinu 28. 4. 1918. Desna ruka bila mu je amputirana. Imao je oko 40 kilograma.

Od jednog ubistva do svjetskog rata: Julska kriza

Jedan atentat sam po sebi ne stvara svjetski rat. Sistem savezništava to može. Evropa je 1914. bila podijeljena na dva bloka. Na jednoj strani bio je Trojni savez iz 1882. Na drugoj je bila Trojna antanta. Nastala je iz francusko-ruskog saveza iz 1894., Srdačnog sporazuma, poznatog kao Entente Cordiale, iz 1904. i britansko-ruskog sporazuma iz 1907. U pozadini su bili britansko-njemačka utrka u pomorskom naoružanju od 1898. do 1912., imperijalizam, nacionalizam i slabljenje Osmanskog Carstva.

Događaji su se nizali ovako. Njemačka je 5–6. 7. 1914. dala Austro-Ugarskoj „bjanko ček” podrške. Austro-Ugarska je 23. 7. Srbiji poslala ultimatum od 10 tačaka, uz rok od 48 sati. Srbija je 25. 7. prihvatila većinu zahtjeva. Odbila je tačku 6, koja je tražila da austrijski službenici učestvuju u istrazi.

To je bilo dovoljno. Austro-Ugarska je 28. 7. 1914. objavila rat Srbiji i granatirala Beograd (Belgrad). Rusija je 30. 7. naredila opću mobilizaciju. Njemačka je objavila rat Rusiji 1. 8., a Francuskoj 3. 8. Kada je Njemačka napala Belgiju, Britanija je 4. 8. ušla u rat. Za jednu sedmicu balkanski sukob prerastao je u evropski rat.

O odgovornosti se i dalje raspravlja. Prema tezi Fritza Fischera, njemačka vladajuća klasa namjerno je tražila rat s drugim državama kako bi prikrila unutrašnje probleme. Historičari poput Christophera Clarka odgovornost raspoređuju na više prijestolnica. Uključuju i balkansku politiku francusko-ruskog saveza. To je i dalje predmet rasprave, a ne konačno utvrđena činjenica.

Datumi i trajanje Prvog svjetskog rata

Prvi svjetski rat trajao je od 28. 7. 1914. do 11. 11. 1918. To je oko 4 godine i 3 mjeseca. U to vrijeme niko ga nije zvao „Prvi svjetski rat”. Do Drugog svjetskog rata bio je poznat kao „Veliki rat” ili „Svjetski rat”. Američke novine do 1917. nazivale su ga „Evropski rat”. Prva poznata osoba koja je napisala izraz „prvi svjetski rat” bio je njemački biolog Ernst Haeckel, u septembru 1914.

Gdje se vodio Prvi svjetski rat? Karta opisana riječima

Njemački Schlieffenov plan usmjerio je oko 80 posto vojske na zapad. Cilj je bio prvo poraziti Francusku, a zatim se okrenuti Rusiji. Napredovanje je zaustavljeno u Prvoj bici na Marni u septembru 1914. Zapadni front potom se ustalio duž linije rovova od La Manchea do Švicarske.

Ratna karta obuhvatala je mnogo više od Francuske. Beograd je granatiran prvog dana. Ruske crnomorske luke bombardovane su u oktobru 1914. Na Galipolju (Gelibolu) borilo se 1915., na osmanskoj teritoriji. Mustafa Kemal borio se protiv Rusa kod Bitlisa i Muşa u istočnoj Anadoliji (Anadolu) 1916. Na Sommi, u sjevernoj Francuskoj, prvi tenkovi pojavili su se u septembru 1916. Ukupno je mobilisano oko 70 miliona pripadnika oružanih snaga, od toga 60 miliona Evropljana. Saveznici su angažovali 42.979.930 ljudi, a Centralne sile 25.248.321.

Kako je Osmansko Carstvo ušlo u rat

Ako putujete Turskom, ovaj dio priče najbliži je tlu kojim hodate. Osmansko Carstvo potpisalo je tajni savez s Njemačkom 1. 8. 1914. Njemački ratni brodovi Goeben i Breslau prošli su kroz moreuze 10–11. 8. Osmanskoj mornarici pridružili su se 16. 8., pod imenima Yavuz Sultan Selim i Midilli.

Presudan korak prema ratu napravljen je 29. 10. 1914. Enver-paša je 22. 10. naredio admiralu Souchonu da pronađe rusku flotu i napadne je bez objave rata. Flota je granatirala Sevastopolj, Odesu, Jaltu i Novorosijsk. Rusija je objavila rat Osmanlijama 1. 11. Britanija i Francuska učinile su isto 5. 11. Zvanična osmanska objava rata uslijedila je 14. 11. 1914.

Galipolje i Mustafa Kemal

Pomorska operacija na Dardanelima trajala je od 19. 2. do 18. 3. 1915. Kopnena operacija trajala je od 25. 4. 1915. do 9. 1. 1916. Osmanski gubici navode se kao 255.268 ljudi, među njima 56.643 mrtvih. Za savezničke gubitke navodi se isti ukupan broj, 255.268, uz 56.938 mrtvih.

Mustafa Kemal imenovan je za komandanta 19. divizije 20. 1. 1915. Kod Conkbayırıja zaustavio je desantne snage 25. 4. U čin pukovnika unaprijeđen je 1. 6. 1915. Za komandanta Grupe Anafartalar postavljen je 8–9. 8. Kod Conkbayırıja je 10. 8. izvojevao pobjedu jurišem na bajonet. Galipoljski front napustio je 10. 12. 1915.

Njegovo ratovanje nastavljeno je na istoku. U 16. korpus u Edirneu raspoređen je 14. 1. 1916. Korpus je premješten u Diyarbakır i 15. 3. 1916. zauzeo položaj na Istočnom frontu. Brigadni general, odnosno paša, postao je 1. 4. 1916. Od Rusa je ponovo zauzeo Bitlis i Muş 7–8. 8. 1916.

Tenkovi u Prvom svjetskom ratu

Tenk je prvi put upotrijebljen u borbi 15. 9. 1916., kod Flers-Courcelettea na Sommi. Od 49 tenkova Mark I poslanih na Sommu, 32 su uspjela krenuti u napad. Samo 9 stiglo je do njemačkih linija. Njemačka je tokom cijelog rata proizvela samo 20 tenkova A7V.

Hronologija

1. 1882 Trojni savez Njemačke, Austro-Ugarske i Italije
2. 1894 Francusko-ruski savez
3. 1904 Entente Cordiale između Britanije i Francuske
4. 1907 Britansko-ruski sporazum; zaokružena je Trojna antanta
5. 28. 6. 1914 Franc Ferdinand i Sofija ubijeni su u Sarajevu
6. 5–6. 7. 1914 Njemački „bjanko ček” Austriji
7. 23. 7. 1914 Austrougarski ultimatum Srbiji uz rok od 48 sati
8. 28. 7. 1914 Austro-Ugarska objavljuje rat Srbiji; rat počinje
9. 1. 8. 1914 Njemačka objavljuje rat Rusiji; potpisan je tajni osmansko-njemački savez
10. 3–4. 8. 1914 Njemačka objavljuje rat Francuskoj i napada Belgiju; Britanija ulazi u rat
11. 10–16. 8. 1914 Goeben i Breslau ulaze u moreuze i postaju Yavuz i Midilli
12. septembar 1914 Prva bitka na Marni; Zapadni front prelazi u rovovsko ratovanje
13. 29. 10. 1914 Osmanska flota granatira ruske crnomorske luke
14. 14. 11. 1914 Zvanična osmanska objava rata
15. 18. 3. 1915 Završava saveznička pomorska operacija na Dardanelima
16. 25. 4. 1915 Iskrcavanje na Galipolje; Mustafa Kemal zaustavlja protivnika kod Conkbayırıja
17. 8–10. 8. 1915 Mustafa Kemal postaje komandant Grupe Anafartalar; pobjeda kod Conkbayırıja
18. 9. 1. 1916 Završava kopnena operacija na Galipolju
19. 7–8. 8. 1916 Mustafa Kemal ponovo zauzima Bitlis i Muş
20. 15. 9. 1916 Flers-Courcelette; prva upotreba tenka
21. april 1917 Sjedinjene Američke Države ulaze u rat
22. mart 1918 Brest-Litovsk; Rusija izlazi iz rata
23. 28. 4. 1918 Gavrilo Princip umire u Terezinu
24. 30. 10. 1918 Primirje u Mudrosu
25. 11. 11. 1918 Njemačka potpisuje primirje; rat završava
26. 28. 6. 1919 Potpisan je Versajski mirovni ugovor

Detalji koje nećete naći u turističkim vodičima

• Priča o sendviču nema potvrdu. Priča da je Princip neposredno prije pucnjave jeo sendvič u Schillerovoj delikatesnoj radnji nema uporište u primarnim izvorima. Smatra se da potiče iz romana „Dvanaest prstiju” iz 2001.
• U delikatesnoj radnji danas je muzej. U zgradi u kojoj je 1914. bila delikatesna radnja Moritza Schillera danas se nalazi Muzej Sarajevo 1878–1918. Otvoren je 28. 6. 1953. kao „Muzej Mlade Bosne i Gavrila Principa”.
• Most je dva puta promijenio ime. U jugoslavenskom periodu Latinska ćuprija zvala se „Principov most”. Staro ime vraćeno joj je 1992. Reljef s Principovim otiscima stopala uklonjen je tokom rata u Bosni i Hercegovini.
• Automobil je bio posuđen. Otvoreni automobil Gräf & Stift 28/32 PS iz 1911. pripadao je grofu Franzu von Harrachu, a ne nadvojvodi. Harrach ga je poklonio caru Franji Josipu, koji ga je darovao muzeju.
• Jedan pištolj nedostaje. S atentatom se povezuju četiri pištolja FN 1910, serijskih brojeva 19074, 19075, 19120 i 19126. Tri se nalaze u bečkom vojnom muzeju. Pištolj broj 19075 nikada nije pronađen.
• Naziv „tank” služio je kao paravan. Fabričkim radnicima rečeno je da izrađuju „pokretne rezervoare za vodu” za Mezopotamiju. Naziv „Water Container”, odnosno „spremnik za vodu”, odbačen je jer bi njegova skraćenica bila „WC”. Naziv „tank” postao je zvaničan u decembru 1915.

Kako je rat završen

Posljednju godinu rata usmjerila su dva vanjska događaja. Boljševici su u oktobru 1917. preuzeli vlast u Rusiji. Brestlitovski mir iz marta 1918. izveo je Rusiju iz rata. Sjedinjene Američke Države pridružile su se Saveznicima u aprilu 1917., nakon što je Njemačka obnovila neograničeni podmornički rat.

Osmansko Carstvo izašlo je prvo. Uvečer 30. 10. 1918. ministar mornarice Rauf-beg i admiral Calthorpe potpisali su Primirje u Mudrosu (Mondros). Potpisano je na brodu HMS Agamemnon, usidrenom u luci Mudros na otoku Lemnosu (Limni). Car Vilhelm II abdicirao je 9. 11. Njemačka je prihvatila primirje 11. 11. 1918.

Ljudski gubici navode se u rasponima. Umrlo je između 15 i 22 miliona ljudi: 9–11 miliona vojnika i 6–13 miliona civila. Ranjeno je oko 21–23 miliona vojnika. Ukupni gubici Osmanskog Carstva iznosili su 2,8–3,3 miliona ljudi, odnosno 13–15 posto njegovog stanovništva.

Prvi i Drugi svjetski rat: kako je jedan vodio prema drugom

Versajski mirovni ugovor potpisan je 28. 6. 1919., tačno pet godina nakon pucnjeva u Sarajevu. Potpisan je u Dvorani ogledala Versajske palače. Član 231, poznat kao „klauzula o ratnoj krivici”, odgovornost za rat stavio je na Njemačku. Alzas i Lorena vraćeni su Francuskoj. Senat Sjedinjenih Američkih Država nikada nije ratifikovao ugovor.

Pala su četiri carstva: Rusko, Njemačko, Austro-Ugarsko i Osmansko. Osnovane su Poljska, Finska, baltičke države, Čehoslovačka i Jugoslavija. Liga naroda stvorena je da očuva mir. Njena nesposobnost da obuzda nestabilnost u međuratnim godinama doprinijela je izbijanju Drugog svjetskog rata 1939.

Muzeji Prvog svjetskog rata: Kansas City, Beč i Sarajevo

Nacionalni muzej i memorijal Prvog svjetskog rata u Kansas Cityju prvi je od ova tri muzeja. Njegov kamen temeljac položen je 1. 11. 1921. pred 200.000 ljudi, uz prisustvo pet savezničkih komandanata. Kulu Memorijala slobode, visoku 66 metara, otvorio je predsjednik Coolidge 11. 11. 1926. Kongres ga je 2004. proglasio zvaničnim nacionalnim muzejem, a 2014. zvaničnim nacionalnim memorijalom. Prema stanju iz 2025., zbirka sadrži više od 350.000 predmeta.

Vojnohistorijski muzej, Heeresgeschichtliches Museum, u Beču (Viyana) otvorio je 2014. izložbu o Prvom svjetskom ratu s oko 2.000 predmeta. Automobil iz Sarajevskog atentata stoji uz nadvojvodinu bluzu uniforme umrljanu krvlju i ležaljku na kojoj je umro. U samom Sarajevu možete stati na ugao s kojeg je Princip pucao. Zatim možete ući u Muzej Sarajevo 1878–1918, u zgradi nekadašnje delikatesne radnje.

Filmovi o Prvom svjetskom ratu

Film Lewisa Milestonea „Na zapadu ništa novo” iz 1930. postao je prvi film koji je osvojio Oscara i za najbolji film i za najbolju režiju. Nagrade su dodijeljene na ceremoniji 5. 11. 1930.

Često postavljana pitanja

Izvori

1. Wikipedia (TR) – Prvi svjetski rat tr.wikipedia.org
2. Wikipedia – Atentat na nadvojvodu Franca Ferdinanda en.wikipedia.org
3. Wikipedia – Muzej Sarajevo 1878–1918 en.wikipedia.org
4. Wikipedia – Gavrilo Princip en.wikipedia.org
5. ORF Wien – „Prvi svjetski rat” u Vojnohistorijskom muzeju wien.orf.at
6. Wikipedia – Gräf & Stift en.wikipedia.org
7. Wikipedia – Julska kriza en.wikipedia.org
8. Wikipedia – Prvi svjetski rat en.wikipedia.org
9. Wikipedia – Uzroci Prvog svjetskog rata en.wikipedia.org
10. Wikipedia – Ulazak Osmanskog Carstva u Prvi svjetski rat en.wikipedia.org
11. Wikipedia (TR) – Bitka na Galipolju tr.wikipedia.org
12. Ministarstvo kulture i turizma Republike Turske – Atatürkova hronologija 1915 ktb.gov.tr
13. Ministarstvo kulture i turizma Republike Turske – Atatürkova hronologija 1916 ktb.gov.tr
14. Wikipedia – Tenkovi u Prvom svjetskom ratu en.wikipedia.org
15. Wikipedia – Ljudski gubici u Prvom svjetskom ratu en.wikipedia.org
16. Wikipedia (TR) – Primirje u Mudrosu tr.wikipedia.org
17. Wikipedia – Versajski mirovni ugovor en.wikipedia.org
18. Wikipedia – Nacionalni muzej i memorijal Prvog svjetskog rata en.wikipedia.org

Image: Franz Ferdinand & Sophie Leave Sarajevo Guildhall.jpg — Unknown photographer (1914), CC0