Ko je bio Benjamin Franklin? Gromobran i osnivač SAD-a

Ko je bio Benjamin Franklin?

Benjamin Franklin (turski: Benjamin Franklin) bio je izdavač, pisac, izumitelj, naučnik i diplomata. Bio je i jedan od očeva osnivača Sjedinjenih Američkih Država. Rođen je u Bostonu 17. 1. 1706. Pomogao je u pripremi Deklaracije nezavisnosti, a kasnije je potpisao Ustav. Nikada nije postao predsjednik Sjedinjenih Američkih Država.

Možda Franklina prepoznajete s novčanice od 100 dolara ili iz priče o zmaju u oluji. Oboje pripada njegovoj historiji. Ipak, njegov rad obuhvatao je i štampanje almanaha, organizovanje pristupa knjigama i pregovaranje o međunarodnim ugovorima. Njegova naučna pisma objavljena su prije datuma koji se tradicionalno vezuje za eksperiment sa zmajem.

Gdje je živio Benjamin Franklin?

Franklin je rođen u Bostonu, u Massachusettsu, dok je to područje bilo britanska kolonija. Godine 1723., sa 17 godina, otišao je u Filadelfiju i počeo raditi u gradskim štamparijama. Filadelfija je postala središte njegovog izdavačkog rada i djelovanja za dobrobit zajednice. U tom gradu je i umro.

Franklin je 1731. sastavio osnivački dokument biblioteke Library Company of Philadelphia. Članovi su davali novac za kupovinu knjiga. Bio je to praktičan način organizovanja: njihovi prilozi omogućavali su stvaranje zbirke zajedničkom kupovinom.

U okviru izdavačke karijere objavljivao je almanahe Poor Richard i Poor Richard Improved. Izlazili su između 1732. i 1758. godine, a zajedno su poznati kao Poor Richard's Almanack. Franklinov književni rad zato je bio mnogo širi od autobiografije koju je počeo pisati decenijama kasnije.

Izumi Benjamina Franklina: gromobran, bifokalne naočale i peć

Gromobran je povezao Franklinova istraživanja elektriciteta s praktičnim izumom. Razrađujući ideju, opisao je željeznu šipku dugu oko osam do deset stopa, zašiljenu na gornjem kraju. Šiljasta metalna šipka pripadala je istom području istraživanja kao i njegovi eksperimenti s atmosferskim elektricitetom.

Franklinove bifokalne naočale spajale su polovine leća različitih optičkih jačina u jednom okviru. Tako je jedan par naočala mogao služiti i za gledanje na blizinu i za gledanje na daljinu. Ako naizmjenično čitate i gledate prema drugom kraju sobe, ta svakodnevna promjena fokusa približava vam problem koji je njegov izum rješavao.

Kongresna biblioteka datira izum Franklinove peći u 1740. godinu. Bila je poznata i kao pensilvanijski kamin. Peć i bifokalne naočale pokazuju kako je Franklin stvarao i izume za domaćinstvo, uz električne eksperimente po kojima je postao poznat.

Šta se dogodilo u Franklinovom eksperimentu sa zmajem?

Eksperiment sa zmajem prema uobičajenom prikazu datira iz juna 1752. godine. Njegova svrha bila je pokazati vezu između munje i elektriciteta, a ne otkriti elektricitet. Franklinova istraživanja već su bila dostupna javnosti. Njegova pisma Peteru Collinsonu objavljena su u Londonu 1751. kao Experiments and Observations on Electricity, odnosno Eksperimenti i zapažanja o elektricitetu.

Naprava iz opisa uključivala je zmaja napravljenog od svilene maramice. Korišteni su i metalna žica, konopljeni kanap, suha svilena vrpca i metalni ključ. Ti detalji su važni jer se poznata priča odnosila na određeni raspored materijala, a ne samo na običnog zmaja.

Prema Franklinovom institutu, munja nije direktno udarila u zmaja. Naprava je prikupljala električni naboj iz olujnog okruženja. Ako zamišljate munju koja udara u zmaja, ta slika razlikuje se od objašnjenja eksperimenta koje daje institut.

Postoji i neizvjesnost o Franklinovom ličnom učešću. Služba nacionalnih parkova napominje da u opisu iz oktobra 1752. nije naveo da je sam izveo eksperiment. Iako je njegovo učešće široko prihvaćeno, taj izostanak naveo je neke istraživače da ga preispitaju. Nedoumica se odnosi na to ko je izveo eksperiment, a ne samo na njegov tradicionalno prihvaćeni datum.

Je li Benjamin Franklin bio predsjednik ili otac osnivač?

Franklin je bio jedan od očeva osnivača, ali nikada nije bio predsjednik Sjedinjenih Američkih Država. Ipak, obavljao je dužnost koja je nosila naziv predsjednika. Vodio je Vrhovno izvršno vijeće Pensilvanije od 1785. do 1788. godine. Ta funkcija u saveznoj državi bila je odvojena od predsjedničke funkcije na nivou cijele zemlje.

Franklin je 1776. bio član odbora zaduženog za pripremu Deklaracije nezavisnosti. Deklaraciju je i potpisao. Godine 1787. potpisao je Ustav Sjedinjenih Američkih Država. Ta dva potpisa neposredno ga povezuju s osnivačkim dokumentima zemlje.

Diplomatija je bila još jedan dio njegovog političkog rada. Franklin je 1778. pregovarao s Francuskom o trgovinskom ugovoru i ugovoru o odbrambenom savezu. Godine 1783. bio je među američkim diplomatama koji su potpisali Pariški mirovni ugovor s Velikom Britanijom. Njegova uloga u osnivanju zemlje obuhvatala je i dokumente i pregovore.

Benjamin Franklin na dolaru: zašto je na novčanici od 100 dolara?

Franklinov portret pojavio se na prednjoj strani prve novčanice Federalnih rezervi od 100 dolara, izdate 1914. godine. Njegovo prisustvo na novčanici ne znači da je bio predsjednik. Biro za graviranje i štampanje objašnjava taj izbor njegovim doprinosom osnivanju Sjedinjenih Američkih Država.

U tom objašnjenju navode se njegovi potpisi na Deklaraciji nezavisnosti iz 1776. i Ustavu iz 1787. godine. Navodi se i njegova uloga u mirovnim pregovorima s Velikom Britanijom. Kada vidite Franklina na novčanici od 100 dolara, ti politički i diplomatski doprinosi objašnjavaju historijsku pozadinu njegovog portreta.

I sam portret ima svoju historiju. Slika Franklina koju je naslikao Joseph Siffred Duplessis, datirana oko 1785., izabrana je 1995. kao osnova za gravuru na novčanici. Nastanak slike i njen izbor za novčanicu pripadaju različitim vijekovima.

Šta je efekt Benjamina Franklina?

Franklin je u autobiografiji opisao kako je posudio rijetku knjigu od člana skupštine koji mu se protivio. Vratio ju je otprilike sedmicu kasnije uz zahvalu. Prema njegovom kazivanju, među njima se potom razvilo prijateljstvo. Sve je počelo time što je Franklin zatražio pomoć od svog protivnika.

Ta epizoda povezuje se s efektom Benjamina Franklina. Yu Niiya je u istraživanju iz 2016. ispitala molbe za uslugu među japanskim i američkim učesnicima. Učesnici kojima je direktno zatražena pomoć prijavili su veću naklonost prema osobi koja ih je zamolila nego što su osjećali na početku. Kod onih koji su pomogli bez prethodne molbe nije zabilježen isti porast naklonosti.

Priča o knjizi bila je Franklinovo lično svjedočenje, dok je Niiya ispitivala učesnike u kasnijem istraživačkom okruženju. Konkretna veza je sama molba. Franklin je zamolio da posudi knjigu, a istraživanje je ispitivalo reakcije ljudi kojima je zatražena pomoć.

Citati Benjamina Franklina: je li smislio izreku „Vrijeme je novac“?

Izreka „Vrijeme je novac“ povezuje se s Franklinom, ali pri određivanju njenog autorstva potreban je oprez. Istraživanje koje su Damien Villers i Wolfgang Mieder objavili 2017. utvrđuje britansko porijeklo izreke. Njihov rad Franklinu pripisuje zaslugu za njeno širenje, a ne za njen nastanak.

Franklin je počeo pisati autobiografiju 1771. i ostavio ju je nedovršenu. Historija njenog objavljivanja dodaje još jedan detalj njegovom ugledu pisca. Prvo izdanje u obliku knjige pojavilo se u Parizu 1791., na francuskom jeziku. Sadržavalo je samo nerevidiranu verziju prvog dijela.

Detalji koje nećete naći u vodičima

Thomas-François Dalibard demonstrirao je atmosferski elektricitet u Francuskoj 10. 5. 1752. Uspješno je izveo eksperiment s metalnom šipkom koji je Franklin predložio. To se dogodilo prije juna, u koji se tradicionalno smješta eksperiment sa zmajem.

Franklinov sin William imao je 21 godinu kada je, prema opisu eksperimenta sa zmajem, pomagao ocu. Smithsonian napominje da ga neke slike pogrešno prikazuju kao malo dijete. Njegova dob mijenja način na koji trebate tumačiti te ilustracije.

Franklin je napravio pomagala za plivanje kada je imao 11 godina. Taj doprinos kasnije mu je donio priznanje Međunarodne plivačke kuće slavnih, u koju je primljen 1968. godine. Njegov izum iz djetinjstva tako je dobio priznanje dugo nakon njegove smrti.

Njegov unuk Benjamin Franklin Bache pridružio mu se na diplomatskom putovanju u Francusku 1776. godine. Bache je imao sedam godina. Tako je na putovanju, uz Franklinove diplomatske obaveze, bio prisutan i mladi član porodice.

Franklin i ropstvo

Franklin je tokom dijela života posjedovao porobljene ljude. U kasnijim godinama postao je protivnik ropstva. Godine 1787. postao je predsjednik Pensilvanijskog društva za ukidanje ropstva. I njegovo ranije posjedovanje porobljenih ljudi i kasnije zalaganje protiv ropstva pripadaju prikazu njegovog života.

Franklin je 3. 2. 1790. potpisao peticiju upućenu Kongresu kojom se tražilo ukidanje ropstva i trgovine robljem. Peticija je bila konkretan politički čin u posljednjim mjesecima njegovog života.

Gdje je sahranjen Benjamin Franklin?

Franklin je umro u Filadelfiji 17. 4. 1790., u dobi od 84 godine. Franklinov institut kao uzrok smrti navodi komplikacije upale plućne maramice, odnosno pleuritisa. Sahranjen je pored supruge Deborah na groblju crkve Christ Church u Filadelfiji.

Hronologija

• 1706: Rođen u Bostonu 17. 1. 1706.
• 1723: Otišao u Filadelfiju sa 17 godina.
• 1731: Sastavio osnivački dokument biblioteke Library Company.
• 1732: Počeo objavljivati almanahe Poor Richard.
• 1751: Njegova pisma o istraživanju elektriciteta objavljena kao knjiga u Londonu.
• 1752: Dalibard izveo eksperiment s metalnom šipkom 10. 5. 1752.; eksperiment sa zmajem prema uobičajenom prikazu datira iz juna.
• 1771: Počeo pisati autobiografiju.
• 1776: Pomogao u pripremi Deklaracije nezavisnosti i potpisao je.
• 1778: Pregovarao o ugovorima s Francuskom.
• 1783: Potpisao Pariški mirovni ugovor.
• 1785–1788: Vodio Vrhovno izvršno vijeće Pensilvanije.
• 1787: Potpisao Ustav i postao predsjednik društva za ukidanje ropstva.
• 1790: Potpisao peticiju protiv ropstva 3. 2. 1790.; umro 17. 4. 1790.
• 1791: Njegova autobiografija prvi put objavljena kao knjiga, na francuskom jeziku.
• 1914: Njegov portret pojavio se na prvoj novčanici Federalnih rezervi od 100 dolara.

Često postavljana pitanja

Je li Benjamin Franklin bio predsjednik?

Nikada nije bio predsjednik Sjedinjenih Američkih Država. Bio je predsjednik Vrhovnog izvršnog vijeća Pensilvanije od 1785. do 1788. godine.

Je li Benjamin Franklin otkrio elektricitet?

Nije. Opis eksperimenta sa zmajem odnosio se na vezu između munje i elektriciteta. Franklinov institut navodi da je naprava prikupljala naboj bez direktnog udara munje.

Zašto je Benjamin Franklin na novčanici od 100 dolara?

Biro za graviranje i štampanje navodi njegove potpise na Deklaraciji nezavisnosti i Ustavu, zajedno s njegovom ulogom u pregovorima o miru s Velikom Britanijom.

Gdje je sahranjen Benjamin Franklin?

Sahranjen je pored supruge Deborah na groblju crkve Christ Church u Filadelfiji. U tom gradu je umro 1790. godine.

Izvori

1. Vikipedija — Benjamin Franklin tr.wikipedia.org
2. Franklinov institut — Često postavljana pitanja o Benjaminu Franklinu fi.edu
3. Vikipedija — Benjamin Franklin en.wikipedia.org
4. Kongresna biblioteka — Dokumenti Benjamina Franklina findingaids.loc.gov
5. Franklinov institut — Benjamin Franklin i eksperiment sa zmajem fi.edu
6. Služba nacionalnih parkova — Benjamin Franklin i nauka nps.gov
7. Američko fizičko društvo — Prvi eksperiment dobijanja elektriciteta iz munje aps.org
8. Smithsonianov Nacionalni muzej američke historije — Godine istraživanja elektriciteta: 2. dio americanhistory.si.edu
9. Franklinov institut — Franklinov gromobran fi.edu
10. Smithsonianov centar Lemelson — Izumi Benjamina Franklina invention.si.edu
11. Biro za graviranje i štampanje — Često postavljana pitanja o novcu bep.gov
12. Američki program obrazovanja o novcu — Novčanica od 100 dolara izdavana od 1914. do 1990 uscurrency.gov
13. Smithsonianova Nacionalna galerija portreta — Benjamin Franklin si.edu
14. Udruženje Independence Hall — Autobiografija ushistory.org
15. Kongresna biblioteka — Franklinova autobiografija guides.loc.gov
16. Univerzitet u Virginiji — Autobiografija Benjamina Franklina anthologydev.lib.virginia.edu
17. Časopis za socijalnu psihologiju / PubMed — Povećava li molba za uslugu naklonost prema osobi koja je traži? pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
18. Proverbium — Vrijeme je novac: Benjamin Franklin i zamršeni problem porijekla poslovica hrcak.srce.hr
19. Nacionalni arhiv — Peticije Benjamina Franklina Kongresu protiv ropstva archives.gov

FAQ

Image: Benjamin Franklin 1767.jpg — David Martin, Public domain