Bencamin Franklin kimdir?
Bencamin Franklin (Benjamin Franklin) naşir, yazıçı, ixtiraçı, alim və diplomat idi. O, həm də Amerika Birləşmiş Ştatlarının qurucu atalarından biri idi. 17 yanvar 1706-cı ildə Bostonda doğulmuşdu. İstiqlaliyyət Bəyannaməsinin hazırlanmasına kömək etmiş, daha sonra Konstitusiyanı imzalamışdı. Heç vaxt ABŞ prezidenti olmamışdı.
Siz Franklini 100 dollarlıq əsginasdan və ya fırtınada uçurulan çərpələng hekayəsindən tanıya bilərsiniz. Hər ikisi onun həyat tarixinin bir hissəsidir. Amma o, almanaxlar da çap edir, insanların kitablardan istifadəsini təşkil edir və müqavilələr üzrə danışıqlar aparırdı. Elmi məktubları çərpələng təcrübəsinin ənənəvi olaraq aid edildiyi tarixdən əvvəl çap olunmuşdu.
Bencamin Franklin harada yaşayıb?
Franklin Massaçusetsdəki (Massachusetts) Boston şəhərində doğulmuşdu. O vaxt bura Britaniya müstəmləkəsi idi. 1723-cü ildə, 17 yaşında Filadelfiyaya (Philadelphia) getdi və şəhərin mətbəələrində işləməyə başladı. Filadelfiya onun nəşriyyat işlərinin və ictimai fəaliyyətinin mərkəzinə çevrildi. O, elə bu şəhərdə vəfat etdi.
1731-ci ildə Franklin Library Company of Philadelphia adlı kitabxana cəmiyyətinin təsis sənədini hazırladı. Üzvlər kitab almaq üçün pul verirdilər. Bu, praktik bir həll idi: onların ödənişləri ortaq alışlarla yaradılan kitab fondunu təmin edirdi.
Onun nəşriyyat fəaliyyətinə «Poor Richard» və «Poor Richard Improved» almanaxları da daxil idi. 1732–1758-ci illərdə nəşr olunan bu almanaxlar birlikdə «Poor Richard’s Almanack» — «Yoxsul Riçardın almanaxı» adı ilə tanınır. Deməli, Franklinin yazıçılığı onilliklər sonra yazmağa başladığı avtobioqrafiya ilə məhdudlaşmırdı.
Bencamin Franklinin ixtiraları: ildırımötürən, bifokal eynək və soba
İldırımötürən Franklinin elektrik tədqiqatlarını praktik ixtiraya çevirdi. Bu ideyanı inkişaf etdirərkən o, uzunluğu təxminən səkkiz–on fut olan, yuxarı ucu itilənmiş dəmir çubuq təsvir etmişdi. Ucu iti metal çubuq onun atmosfer elektriki ilə apardığı təcrübələrlə eyni tədqiqat sahəsinə aid idi.
Franklinin bifokal eynək quruluşunda müxtəlif fokus gücünə malik linzaların yarıları bir çərçivədə birləşdirilirdi. Beləcə, bir eynək həm yaxını, həm də uzağı görməyə yarayırdı. Siz kitab oxumaqdan başınızı qaldırıb otağın o biri başına baxanda fokusun necə dəyişdiyini hiss edirsiniz. Bu gündəlik hərəkət onun həll etməyə çalışdığı problemi anlamağa kömək edir.
Library of Congress Franklin sobasının ixtirasını 1740-cı ilə aid edir. Bu soba Pensilvaniya kamini də adlanırdı. Soba və bifokal eynək Franklinin ixtiraçılığının məişət tərəfini göstərir. Bunlar onun şöhrət qazandığı elektrik təcrübələri ilə yanaşı yer tutur.
Bencamin Franklinin çərpələng təcrübəsində nə baş verib?
Çərpələng təcrübəsi haqqında məlumat 1752-ci ilin iyununa aid edilir. Məqsəd elektriki kəşf etmək deyil, ildırımla elektrik arasında əlaqə olduğunu göstərmək idi. Franklinin tədqiqatları artıq yayılırdı. Onun Piter Kollinsona (Peter Collinson) məktubları 1751-ci ildə Londonda «Experiments and Observations on Electricity» — «Elektrikə dair təcrübələr və müşahidələr» adı ilə çap olunmuşdu.
Təcrübənin təsvirindəki qurğuya ipək dəsmaldan hazırlanmış çərpələng daxil idi. Metal məftil, çətənə ipi, quru ipək bağ və metal açardan da istifadə olunurdu. Bu detallar vacibdir. Tanış hekayə sadəcə adi çərpələngdən deyil, müxtəlif materialların müəyyən qaydada birləşdirilməsindən bəhs edir.
The Franklin Institute-un izahına görə, ildırım birbaşa çərpələngə dəyməmişdi. Qurğu fırtınalı mühitdən elektrik yükü toplamışdı. Siz ildırımın çərpələngə vurduğunu təsəvvür edirsinizsə, bu mənzərə institutun təcrübə ilə bağlı izahından fərqlənir.
Franklinin təcrübədə şəxsən iştirakı barədə də qeyri-müəyyənlik var. National Park Service qeyd edir ki, onun 1752-ci ilin oktyabrında verdiyi təsvirdə təcrübəni özünün apardığı yazılmayıb. İştirakı geniş qəbul olunsa da, bu məlumatın olmaması bəzi tədqiqatçıların onu şübhə altına almasına səbəb olub. Burada məsələ yalnız təcrübənin ənənəvi tarixində deyil, onu kimin aparmasındadır.
Bencamin Franklin prezident idi, yoxsa qurucu ata?
Franklin qurucu ata idi, lakin heç vaxt ABŞ prezidenti olmamışdı. Bununla belə, o, prezident adlanan bir vəzifə tutmuşdu. 1785–1788-ci illərdə Pensilvaniya (Pensilvanya) Ali İcra Şurasına rəhbərlik etmişdi. Bu ştat vəzifəsi ölkə prezidentliyindən ayrı idi.
1776-cı ildə Franklin İstiqlaliyyət Bəyannaməsini hazırlamaq tapşırığı verilmiş komitədə çalışdı. O, bəyannaməni də imzaladı. 1787-ci ildə isə ABŞ Konstitusiyasına imza atdı. Bu iki imza onu ölkənin təsis sənədləri ilə birbaşa bağlayır.
Diplomatiya onun siyasi fəaliyyətinin başqa bir hissəsi idi. 1778-ci ildə Franklin Fransa ilə ticarət və müdafiə müqavilələri üzrə danışıqlar apardı. 1783-cü ildə Böyük Britaniya ilə Paris müqaviləsini imzalayan amerikalı diplomatlar arasında idi. Onun dövlətin qurulmasındakı rolu həm sənədləri, həm də danışıqları əhatə edirdi.
Dolların üzərindəki Bencamin Franklin: niyə 100 dollarlıq əsginasdadır?
Franklinin portreti 1914-cü ildə buraxılan ilk 100 dollarlıq Federal Ehtiyat əsginasının ön tərəfində yer almışdı. Əsginasda təsvir olunması onun prezident vəzifəsində çalışdığı anlamına gəlmir. Bureau of Engraving and Printing bu seçimi onun ABŞ-ın qurulmasına verdiyi töhfə ilə izah edir.
Qurumun izahında onun 1776-cı il İstiqlaliyyət Bəyannaməsini və 1787-ci il Konstitusiyasını imzalaması göstərilir. Britaniya ilə sülh danışıqlarındakı rolu da qeyd olunur. Siz Franklini 100 dollarlıq əsginasda görəndə bu siyasi və diplomatik töhfələr onun orada yer almasının tarixi səbəbini açıqlayır.
Portretin də öz tarixçəsi var. Jozef Sifred Düplessinin (Joseph Siffred Duplessis) təxminən 1785-ci ilə aid Franklin portreti 1995-ci ildə əsginasdakı qravüra üçün əsas seçilmişdi. Rəsmin çəkilməsi ilə pul üzərində istifadə üçün seçilməsi ayrı-ayrı əsrlərə təsadüf edir.
Bencamin Franklin effekti nədir?
Franklin avtobioqrafiyasında ona qarşı çıxan bir məclis üzvündən nadir kitabı müvəqqəti aldığını yazırdı. Təxminən bir həftə sonra təşəkkür edərək kitabı qaytarmışdı. Onun yazdığına görə, bundan sonra aralarında dostluq yaranmışdı. Bu yaxşılıq Franklinin rəqibindən kömək istəməsi ilə başlamışdı.
Həmin hadisə Bencamin Franklin effekti ilə əlaqələndirilir. Yu Niiya 2016-cı ildə apardığı araşdırmada yapon və amerikalı iştirakçılar arasında kömək xahişlərini öyrənmişdi. Birbaşa kömək xahişi alan iştirakçılar xahiş edən şəxsə rəğbətlərinin ilkin hissləri ilə müqayisədə artdığını bildirmişdilər. Xahiş edilmədən kömək edənlərdə isə eyni artım müşahidə olunmamışdı.
Kitab əhvalatı Franklinin şəxsi xatirəsi idi. Niiyanın araşdırması isə daha sonrakı dövrdə tədqiqat şəraitində iştirakçıları öyrənirdi. Konkret əlaqə xahişin özüdür: Franklin kitabı müvəqqəti almaq üçün müraciət etmişdi, araşdırma isə kömək istənilməsinə verilən reaksiyaları yoxlayırdı.
Bencamin Franklinin sitatları: «Vaxt puldur» ifadəsini o yaradıb?
«Vaxt puldur» ifadəsi Franklinlə əlaqələndirilir. Lakin onu kimin yaratdığı barədə ehtiyatla danışmaq lazımdır. Deymien Villers (Damien Villers) və Volfqanq Miderin (Wolfgang Mieder) 2017-ci ildə dərc olunan tədqiqatı bu deyimin Britaniya mənşəli olduğunu müəyyənləşdirir. Araşdırma Franklinin ifadəni yaratdığını deyil, onun yayılmasına kömək etdiyini göstərir.
Franklin avtobioqrafiyasını yazmağa 1771-ci ildə başladı və onu yarımçıq qoydu. Əsərin nəşr tarixçəsi onun yazıçı kimi tanınmasına daha bir detal əlavə edir. İlk kitab nəşri 1791-ci ildə Parisdə, fransız dilində işıq üzü görmüşdü. Bu nəşrdə yalnız birinci hissənin yenidən işlənməmiş variantı yer alırdı.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz detallar
Toma-Fransua Dalibar (Thomas-François Dalibard) 10 may 1752-ci ildə Fransada atmosfer elektrikini nümayiş etdirdi. O, Franklinin təklif etdiyi metal çubuq təcrübəsini uğurla həyata keçirdi. Bu hadisə çərpələng təcrübəsinin ənənəvi olaraq aid edildiyi iyun ayından əvvəl baş vermişdi.
Çərpələng təcrübəsi haqqında məlumatda Franklinə kömək edən oğlu Uilyamın (William) 21 yaşı vardı. Smithsonian qeyd edir ki, bəzi təsvirlərdə o, səhvən balaca uşaq kimi göstərilir. Onun yaşını bilmək sizin həmin təsvirləri necə şərh etməyinizə təsir edir.
Franklin 11 yaşında üzməyə kömək edən vasitələr hazırlamışdı. Bu töhfə sonralar ona International Swimming Hall of Fame tərəfindən tanınma qazandırdı. Qurum onu 1968-ci ildə öz sıralarına qəbul etdi. Beləcə, uşaqlıq ixtirası ölümündən çox sonra təltif olundu.
Nəvəsi Bencamin Franklin Beyç (Benjamin Franklin Bache) 1776-cı ildə Franklinin Fransaya diplomatik səfərinə qoşulmuşdu. Beyçin yeddi yaşı vardı. Deməli, Franklin diplomatik vəzifələrini yerinə yetirmək üçün yola çıxarkən yanında ailəsinin azyaşlı üzvü də olmuşdu.
Franklin və köləlik
Franklin həyatının bir dövründə kölələşdirilmiş insanlara sahib idi. Sonrakı illərdə köləliyin əleyhdarına çevrildi. 1787-ci ildə Pensilvaniya Köləliyin Ləğvinə Yardım Cəmiyyətinin prezidenti oldu. Həyatından danışarkən həm əvvəllər kölə sahibi olması, həm də sonrakı fəaliyyəti nəzərə alınmalıdır.
3 fevral 1790-cı ildə Franklin köləliyə və kölə ticarətinə son qoymağa çağıran, Konqresə ünvanlanmış müraciəti imzaladı. Bu müraciət onun həyatının son aylarında atdığı konkret siyasi addım idi.
Bencamin Franklin harada dəfn olunub?
Franklin 17 aprel 1790-cı ildə Filadelfiyada, 84 yaşında vəfat etdi. The Franklin Institute ölüm səbəbini plevritin ağırlaşmaları kimi göstərir. O, Filadelfiyadakı Christ Church qəbiristanlığında həyat yoldaşı Deboranın (Deborah) yanında dəfn olunub.
Xronologiya
- 1706: Yanvarın 17-də Bostonda doğuldu.
- 1723: 17 yaşında Filadelfiyaya getdi.
- 1731: Library Company-nin təsis sənədini hazırladı.
- 1732: «Poor Richard» almanaxlarını nəşr etməyə başladı.
- 1751: Elektrik tədqiqatlarına dair məktubları Londonda kitab şəklində çap olundu.
- 1752: Dalibar mayın 10-da metal çubuq təcrübəsini apardı; çərpələng təcrübəsi haqqında məlumat iyuna aid edilir.
- 1771: Avtobioqrafiyasını yazmağa başladı.
- 1776: İstiqlaliyyət Bəyannaməsinin hazırlanmasına kömək etdi və onu imzaladı.
- 1778: Fransa ilə müqavilələr üzrə danışıqlar apardı.
- 1783: Paris müqaviləsini imzaladı.
- 1785–1788: Pensilvaniya Ali İcra Şurasına rəhbərlik etdi.
- 1787: Konstitusiyanı imzaladı və köləliyin ləğvi cəmiyyətinin prezidenti oldu.
- 1790: Fevralın 3-də köləlik əleyhinə müraciəti imzaladı; aprelin 17-də vəfat etdi.
- 1791: Avtobioqrafiyası ilk dəfə kitab şəklində, fransız dilində nəşr olundu.
- 1914: Portreti ilk 100 dollarlıq Federal Ehtiyat əsginasında yer aldı.
Tez-tez verilən suallar
Bencamin Franklin prezident olubmu?
O, heç vaxt ABŞ prezidenti olmayıb. 1785–1788-ci illərdə Pensilvaniya Ali İcra Şurasının prezidenti vəzifəsini tutub.
Bencamin Franklin elektriki kəşf edibmi?
Xeyr. Çərpələng təcrübəsi haqqında məlumat ildırımla elektrik arasındakı əlaqəyə aid idi. The Franklin Institute bildirir ki, qurğu birbaşa ildırım zərbəsi almadan elektrik yükü toplayırdı.
Bencamin Franklin niyə 100 dollarlıq əsginasın üzərindədir?
Bureau of Engraving and Printing onun İstiqlaliyyət Bəyannaməsini və Konstitusiyanı imzalamasını, həmçinin Britaniya ilə sülh danışıqlarındakı rolunu göstərir.
Bencamin Franklin harada dəfn olunub?
O, Filadelfiyadakı Christ Church qəbiristanlığında həyat yoldaşı Deboranın yanında dəfn olunub. 1790-cı ildə bu şəhərdə vəfat edib.
Mənbələr
- Vikipedi — Benjamin Franklin tr.wikipedia.org
- The Franklin Institute — Benjamin Franklin haqqında tez-tez verilən suallar fi.edu
- Wikipedia — Benjamin Franklin en.wikipedia.org
- Library of Congress — Benjamin Franklinin sənədləri findingaids.loc.gov
- The Franklin Institute — Benjamin Franklin və çərpələng təcrübəsi fi.edu
- National Park Service — Benjamin Franklin və elm nps.gov
- American Physical Society — İldırımdan elektrik almaq üçün ilk təcrübə aps.org
- Smithsonian National Museum of American History — Elektrik illəri: 2-ci hissə americanhistory.si.edu
- The Franklin Institute — Franklinin ildırımötürəni fi.edu
- Smithsonian Lemelson Center — Benjamin Franklinin ixtiraları invention.si.edu
- Bureau of Engraving and Printing — Pul nişanları haqqında tez-tez verilən suallar bep.gov
- U.S. Currency Education Program — 1914–1990-cı illərdə buraxılmış 100 dollarlıq əsginas uscurrency.gov
- Smithsonian National Portrait Gallery — Benjamin Franklin si.edu
- Independence Hall Association — Avtobioqrafiya ushistory.org
- Library of Congress — Franklinin avtobioqrafiyası guides.loc.gov
- University of Virginia — Benjamin Franklinin avtobioqrafiyası anthologydev.lib.virginia.edu
- The Journal of Social Psychology / PubMed — Kömək xahişi xahiş edən şəxsə rəğbəti artırırmı? pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Proverbium — Vaxt puldur: Benjamin Franklin və atalar sözlərinin mənşəyinə dair çətin məsələ hrcak.srce.hr
- National Archives — Benjamin Franklinin köləlik əleyhinə Konqresə müraciətləri archives.gov
FAQ
Bencamin Franklin prezident olubmu?
Franklin heç vaxt ABŞ prezidenti olmayıb. O, 1785–1788-ci illərdə Pensilvaniya Ali İcra Şurasının prezidenti vəzifəsini tutub.
Bencamin Franklin elektriki kəşf edibmi?
Xeyr. Çərpələng təcrübəsi haqqında məlumat ildırımla elektrik arasındakı əlaqəyə aid idi. The Franklin Institute-un izahına görə, qurğu birbaşa ildırım zərbəsi almadan fırtınalı mühitdən elektrik yükü toplayırdı.
Bencamin Franklin niyə 100 dollarlıq əsginasın üzərindədir?
Bureau of Engraving and Printing onun İstiqlaliyyət Bəyannaməsini və Konstitusiyanı imzalamasını, həmçinin Britaniya ilə sülh danışıqlarındakı rolunu göstərir. Portreti 1914-cü ildə buraxılan ilk 100 dollarlıq Federal Ehtiyat əsginasında yer alıb.
Bencamin Franklin harada dəfn olunub?
Franklin Filadelfiyadakı Christ Church qəbiristanlığında həyat yoldaşı Deboranın yanında dəfn olunub. O, 17 aprel 1790-cı ildə Filadelfiyada, 84 yaşında vəfat edib.
Image: Benjamin Franklin 1767.jpg — David Martin, Public domain
