Historija Ušaka i porijeklo njegovog imena
Historija Ušaka počinje mnogo prije njegovih sačuvanih džamija i starih kuća. Arheološki nalazi potvrđuju naseljavanje okolnog područja u četvrtom mileniju prije nove ere. Kasnija historija obuhvata seldžučku vlast, Germijanski bejlik i osmansku upravu. Uz ime Ušak vežu se različite priče o potomcima i ljubavnicima.
Ako želite razumjeti grad, počnite razlikovanjem historije šireg područja od historije pojedinačnih naselja. Antičko nalazište prepoznato kao Temenothyrai nalazilo se južno od sela Aktaş. Muzej historije grada Ušaka smješten je u nekadašnjoj zgradi za snabdijevanje električnom energijom. Oba pripadaju ovoj historiji, ali predstavljaju različita mjesta i razdoblja.
Odakle potječe ime Ušak?
Jedno predanje povezuje Ušak s čagatajskim turskim jezikom. Prema tom objašnjenju, riječ znači sin ili unuk. Priča povezuje ime sa sinovima bega od Mende. Tako se naziv grada tumači kao upućivanje na porodicu i potomke.
Drugo predanje polazi od arapske riječi uşşak, koja znači ljubavnici. Ono povezuje ime s pričom o sedam ljubavnika. Pokrajinska uprava za kulturu i turizam također razmatra objašnjenje o ljubavnicima povezano s Evlijom Čelebijom. To su različita tumačenja, a razlog zbog kojeg je grad dobio svoje ime nije konačno utvrđen.
Zato priče o potomcima i ljubavnicima možete čitati kao predanja vezana za Ušak. Nijednu ne treba predstavljati kao pouzdano objašnjenje nastanka imena grada. Ta je razlika važna jer se u prikazima prošlosti ovog područja pojavljuju i Temenothyrai i Flaviopolis. Međutim, ta antička imena odnose se na naselje na tačno određenoj lokaciji.
Antička naselja: Temenothyrai, Sebaste i Blaundos
TDV İslâm Ansiklopedisi navodi Temenothyrai kao nekadašnje ime Ušaka. Antičko naselje smješta južno od sela Aktaş. Također navodi da je u rimsko doba dobilo ime Flaviopolis. Ta lokacija daje antičkom imenu konkretan geografski okvir.
Sebaste pruža još jednu datiranu polaznu tačku. Prema pokrajinskoj upravi za kulturu i turizam, osnovao ga je August (Augustus) 20. godine prije nove ere. Nalazište je oko dva kilometra jugozapadno od Sivaslıja. U devetom vijeku nove ere postalo je biskupsko središte za okolne gradove.
Blaundos, u kotaru Ulubey, donosi i dokaze iz iskopavanja. Izvještaj agencije Anadolu Ajansı od 16. 11. 2024. opisao je otkriće monumentalne grobnice. Arheolozi su procijenili da je stara približno 2.000 godina i da pripada ranom rimskom periodu. Datacija je predstavljena kao procjena, a ne kao tačna godina izgradnje.
Od seldžučke vlasti do osmanske uprave
Područje Ušaka došlo je pod seldžučku vlast nakon Bitke kod Miriokefalona (Miryokefalon) 1176. godine. Most Çanlı Köprü predstavlja kasniji datirani spomenik. Inventar portala Kültür Portalı bilježi da je gradnju mosta 1255. godine naručio emir Şücaeddin Kızıl-beg.
Velika džamija (Ulu Cami) povezuje grad s germijanskim periodom. Natpis na česmi u njenom dvorištu nosi datum koji odgovara periodu od 8. do septembra 1419. godine. Pokrajinska uprava na osnovu tog natpisa datira izgradnju džamije, čiji je graditelj bio Kavşidoğlu Mehmed, u vrijeme vladavine germijanskog bega Jakuba II (Yakup II).
Ušak je 1429. godine prešao pod osmansku upravu prema oporuci Jakuba II. Postao je kotar u sastavu Kutahijskog sandžaka, sa središtem u Kutahiji. Natpis uz džamiju i promjena vlasti daju dvije odvojene hronološke odrednice: jednu za građevinu, a drugu za političku upravu.
Džamije i kuće koje možete pažljivo razgledati
Sjeverni ulazni trijem Velike džamije prekriva pet kupola. Ako proučavate historiju građevine, tu arhitektonsku osobinu razmotrite zajedno s natpisom na dvorišnoj česmi. Kupole opisuju njen oblik. Natpis pruža dokaz na kojem se zasniva datiranje izgradnje.
Džamija Burma (Burma Camii) zahtijeva više opreza. Predložena datacija njene izgradnje u 1572–1573. godinu potječe iz natpisa za džamiju Hacı Mustafa Camii koji prenosi Evlija Čelebi. Kültür Portalı objašnjava da je poistovjećivanje tih dviju džamija tumačenje. Tačan datum izgradnje džamije Burma ostaje neizvjestan.
Stare kuće sačuvane su u četvrtima Aybey, Karaağaç, Kurtuluş i Işık. Uglavnom imaju dvije etaže, s kamenim prizemljem i drvenim spratom. Te kuće povezuju historiju arhitekture sa svakodnevnom radnjom: posmatranjem materijala i etaža kuće. Taj poznati način posmatranja možete primijeniti i na starije stambene građevine Ušaka.
Okupacija, ponovno zauzimanje i status pokrajine
Grčke snage okupirale su Ušak 29. 8. 1920. Turske snage ponovo su zauzele grad 1. 9. 1922. Ti datumi označavaju okupaciju i ponovno zauzimanje kao odvojene događaje u historiji grada.
Ušak je kasnije promijenio svoj administrativni položaj. Ranije je bio kotar vezan za Kutahiju, a status pokrajine dobio je Zakonom br. 6129 od 15. 7. 1953. Pokrajina Ušak sastoji se od šest kotara: središnjeg kotara te Banaza, Eşmea, Karahallıja, Sivaslıja i Ulubeya.
Muzej historije grada Ušaka
Muzej historije grada Ušaka, na turskom Uşak Kent Tarihi Müzesi, nalazi se u nekadašnjoj zgradi TEK-a. Kültür Portalı navodi adresu İslice Mahallesi, Fabrikalar Caddesi No:13. Muzej je otvoren za posjetioce 1. 9. 2013.
U zgradi se ranije proizvodila i distribuirala električna energija za gradsku rasvjetu. Njena historija zato povezuje muzej sa svakodnevnom uslugom. Prije nego što je postala mjesto čuvanja gradskog pamćenja, pomagala je u osvjetljavanju grada.
Muzejski kompleks obuhvata ukupno 1.625 kvadratnih metara, od čega su 992 kvadratna metra zatvorenog prostora. Raspored uključuje glavnu zgradu, međusprat, dvorište i 11 prostorija oko dvorišta. Ti podaci opisuju muzej raspoređen u nekoliko povezanih prostora.
Karunovo blago i povrat antičkih predmeta
Karunovo blago čine lidijski predmeti iz okoline Gürea. Ilegalna iskopavanja provedena su na Toptepeu 1965, İkiztepeu 1966. i Aktepeu I 1968. godine. Predmeti s tih iskopavanja odneseni su u inostranstvo.
Djela datirana u lidijsku umjetnost šestog vijeka prije nove ere dospjela su u Metropolitan muzej umjetnosti u Njujorku. Nakon sudskog postupka koji je pokrenulo Ministarstvo kulture, vraćena su Turskoj 1993. godine. Njihova historija zato obuhvata i antičku izradu i mnogo kasniji proces odnošenja i povrata.
Zaštita arheološkog materijala pojavljuje se i u novijem slučaju. Pokrajinska žandarmerija Ušaka izvijestila je o zapljeni 232 novčića tokom operacije u Banazu 18. 3. 2025. Novčići, procijenjeni kao rimski i osmanski, predati su Upravi muzeja u Ušaku.
Detalji koje nećete naći u vodičima
Clandras se obično naziva mostom, ali njegova je funkcija bila dovoditi vodu u Pepouzu s udaljenosti od oko 2,5 kilometara. Akvadukt se nalazi iznad rijeke Banaz Çayı. Njegov jedini luk oslanja se na stijenu na oba kraja. Dug je 24 metra, a visok 17 metara.
Stare kuće kriju i jedno hronološko iznenađenje. Pokrajinska uprava za kulturu i turizam kuće s obilježjima osmanske arhitekture datira u prve godine Republike. Njena stranica o arhitekturi bilježi 86 registriranih kuća. Arhitektonski izgled i vrijeme izgradnje zato treba razmatrati odvojeno.
Muzej historije grada Ušaka neposredno je povezan s lokalnim stanovništvom. Prema publikaciji organizacije Tarihi Kentler Birliği iz 2020. godine, njegova zbirka nastala je u cijelosti donacijama stanovnika grada. Predmeti su prikupljeni zahvaljujući lokalnim prilozima.
Duboke doline okružuju naselje Blaundos s tri strane. Ulazi se kroz kapiju s jednom kulom na sjeveru. Iza kapije nalazi se stadion dug 140 metara. Ti detalji povezuju pristup nalazištu, teren i sačuvani prostorni raspored.
Hronologija
- Četvrti milenij prije nove ere: Arheološki nalazi potvrđuju naseljavanje područja Ušaka.
- 1176: Nakon Bitke kod Miriokefalona slijedi seldžučka vlast.
- 1255: Inventar datira most Çanlı Köprü u ovu godinu.
- 1419: Natpis na dvorišnoj česmi pruža dokaz za datiranje Velike džamije.
- 1429: Ušak prelazi pod osmansku upravu.
- 29. 8. 1920.: Grčke snage okupiraju Ušak.
- 1. 9. 1922.: Turske snage ponovo zauzimaju grad.
- 15. 7. 1953.: Zakon br. 6129 daje Ušaku status pokrajine.
- 1965–1968: Na Toptepeu, İkiztepeu i Aktepeu I provode se ilegalna iskopavanja povezana s Karunovim blagom.
- 1993: Predmeti iz Karunovog blaga vraćeni su Turskoj.
- 1. 9. 2013.: Otvara se Muzej historije grada Ušaka.
- 2024: Iskopavanja u Blaundosu otkrivaju monumentalnu grobnicu procijenjenu kao ranorimsku.
- 18. 3. 2025.: U operaciji u Banazu zaplijenjena su 232 novčića procijenjena kao historijska.
Često postavljana pitanja
Koliko je star Ušak?
Arheološki nalazi smještaju naseljavanje područja Ušaka u četvrti milenij prije nove ere. To datira naseljavanje šireg područja, a ne dokazuje neprekinutu historiju jednog gradskog naselja.
Znači li Ušak ljubavnici?
Jedno predanje povezuje ime s arapskom riječju uşşak i sedam ljubavnika. Drugo ga povezuje sa sinovima ili unucima u čagatajskom turskom. Porijeklo imena nije konačno utvrđeno.
Gdje se nalazi Muzej historije grada Ušaka?
Nalazi se u nekadašnjoj zgradi TEK-a, na adresi İslice Mahallesi, Fabrikalar Caddesi No:13. U zgradi se nekada proizvodila i distribuirala električna energija za gradsku rasvjetu.
Je li Clandras most?
Iako se obično naziva mostom, Clandras je akvadukt. Dovodio je vodu u Pepouzu s udaljenosti od oko 2,5 kilometara.
Izvori
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Uşak islamansiklopedisi.org.tr
- Pokrajinska uprava za kulturu i turizam Ušaka — Porijeklo imena usak.ktb.gov.tr
- Pokrajinska uprava za kulturu i turizam Ušaka — Opće informacije usak.ktb.gov.tr
- Pokrajinska uprava za kulturu i turizam Ušaka — Historija usak.ktb.gov.tr
- Kültür Portalı — Çanlı Köprü kulturportali.gov.tr
- Kültür Portalı — Akvadukt Clandras kulturportali.gov.tr
- Pokrajinska uprava za kulturu i turizam Ušaka — Ulu Cami usak.ktb.gov.tr
- Kültür Portalı — Burma Camii beta.kulturportali.gov.tr
- Kültür Portalı — Stare kuće Ušaka kulturportali.gov.tr
- Pokrajinska uprava za kulturu i turizam Ušaka — Arhitektura usak.ktb.gov.tr
- Kültür Portalı — Muzej historije grada kulturportali.gov.tr
- Tarihi Kentler Birliği — Konkurs za podsticanje muzeja 2020 tarihikentlerbirligi.org
- Generalna uprava za kulturnu baštinu i muzeje — Uprava muzeja u Ušaku kvmgm.ktb.gov.tr
- Anadolu Ajansı — Monumentalna grobnica u Blaundosu aa.com.tr
- Pokrajinska uprava za kulturu i turizam Ušaka — Sebaste usak.ktb.gov.tr
- Ministarstvo kulture i turizma — Lidijsko (Karunovo) blago ktb.gov.tr
- Pokrajinska žandarmerija Ušaka — Zaštita historijskih predmeta usak.jandarma.gov.tr
FAQ
Odakle potječe ime Ušak?
Jedno predanje povezuje Ušak s riječju iz čagatajskog turskog koja znači sin ili unuk te sa sinovima bega od Mende. Drugo ga povezuje s arapskom riječju uşşak i pričom o sedam ljubavnika. Nijedno objašnjenje ne utvrđuje konačno porijeklo imena.
Gdje se nalazi Muzej historije grada Ušaka?
Muzej se nalazi u nekadašnjoj zgradi TEK-a, na adresi İslice Mahallesi, Fabrikalar Caddesi No:13. Otvoren je 1. 9. 2013. u zgradi koja je ranije služila za proizvodnju i distribuciju električne energije za gradsku rasvjetu.
Kada je Ušak postao osmanski grad?
Ušak je prešao pod osmansku upravu 1429. godine, prema oporuci germijanskog vladara Jakuba II. Postao je kotar u sastavu Kutahijskog sandžaka.
Šta je Karunovo blago?
Karunovo blago čine lidijski predmeti datirani u šesti vijek prije nove ere. Predmeti izneseni u inostranstvo nakon ilegalnih iskopavanja u blizini Gürea dospjeli su u Metropolitan muzej umjetnosti u Njujorku. Nakon sudskog postupka vraćeni su Turskoj 1993. godine.
Image: Uşak Kurtuluş Anıtı ve Atatürk Heykeli.jpg — SusamCocuk, CC BY 4.0
