Šta je Bolu?
Bolu je središnji grad istoimene provincije na sjeverozapadu Turske, između Ankare i Istanbula. Njegova historija povezuje antički Bitinij (Bithynium), grad kasnije nazvan Klaudiopolis (Claudiopolis), i osmanske građevine namijenjene molitvi, trgovini i kupanju. Ako istražujete historiju Bolua i porijeklo njegovog imena, te promjene naziva dobra su polazna tačka.
U središtu grada nalaze se stadion Klaudiopolisa, džamija Jildirim Bajezida (Yıldırım Bayezid Camii), Kadijina džamija (Kadı Camii) i historijske trgovačke građevine. Provinciji pripadaju i Mudurnu i Göynük. Njihove kuće, vjerski spomenici i tradicije proširuju priču izvan središnjeg grada. Ako razlikujete grad od provincije, lakše ćete svaku znamenitost smjestiti u odgovarajući prostor.
Historija Bolua: od Bitinija do osmanske vlasti
Antičko ime Bolua bilo je Bitinij. Za vladavine cara Klaudija grad je dobio ime Klaudiopolis. Oba naziva pripadaju historiji istog grada. Klaudiopolis je i polazište jednog objašnjenja današnjeg imena Bolu.
Navode o početku turske vlasti treba pažljivo čitati. Wikipedia bilježi naseljavanje Turkmena 1074. godine. TDV İslâm Ansiklopedisi početak turske vlasti u gradu smješta približno u 1196. godinu. Naseljavanje i politička kontrola označavaju različite procese. Zato ove datume nemojte tumačiti kao suprotstavljene odgovore na isto pitanje.
Osmansko osvajanje povezuje se s Konuralpom, zapovjednikom Orhana Gazija. Taj navod potječe od Ašikpašazadea. Godina prelaska pod osmansku vlast ne može se pouzdano utvrditi. U ovom je zapisu identitet zapovjednika jasniji od precizne hronologije.
Između 1330. i 1340. godine Bolu je posjetio Ibn Batuta. Opisao je utjecaj ahija i njihove brojne zavije, odnosno vjerska okupljališta. Njegov zapis daje društvenu dimenziju srednjovjekovnoj historiji grada. Uz promjene političke vlasti, bilježi i ustanove te njihov utjecaj.
Bolu se spominje i u putovanjima sultana Mehmeda Fatiha (Fatih Sultan Mehmed). Tokom pohoda na Amasru 1461. godine kretao se pravcem Akyazı–Bolu. Mnogo kasnije, prema Wikipediji, Bolu je 10. 10. 1923. od mutasarrifluka postao provincija.
Odakle potječe ime Bolu?
TDV İslâm Ansiklopedisi iznosi mišljenje da je Bolu nastao od grčkog elementa „polis“ na kraju naziva Klaudiopolis. Ovo objašnjenje povezuje današnje ime s antičkim imenom grada. Treba ga predstavljati kao etimološku teoriju, a ne kao utvrđen zaključak koji prihvataju svi naučnici.
Studija Tunçaya Özdemira iz 2025. godine dovodi u pitanje izvođenje imena iz elementa „polis“. Razmatra nazive mjesta Bolu i Borlu širom turkijskog svijeta, zajedno s uporedivom rječničkom građom. Neslaganje se odnosi na objašnjenje porijekla imena. Ranija imena grada, Bitinij i Klaudiopolis, ostaju dio njegove zabilježene historije.
Druga predaja povezuje Bolu s izrazom „Bol Uluğ“. Wikipedia ovo tumačenje dovodi u vezu s prisustvom brojnih učenjaka na tom području tokom osmanskog perioda. Riječ je o tradicionalnom objašnjenju. Treba ga jasno razlikovati i od teorije o Klaudiopolisu i od Özdemirovog naučnog osporavanja te teorije.
Stadion Klaudiopolisa ispod grada
Stadion Klaudiopolisa otkriven je tokom građevinskih radova u središtu Bolua 2008. godine. Iskopavanja su nastavljena 2022. godine. Otkriće povezuje antičku građevinu s historijom gradnje u savremenom gradu. Ono pruža i materijalne dokaze koji se mogu razmatrati uz sačuvana antička imena.
Studija u kojoj su objavljeni rezultati iskopavanja iz 2022. godine navodi da je stadion dug 94,50 metara. Gledalište je bilo podijeljeno na 16 sektora. Ove mjere daju konkretniju sliku od općeg spominjanja antičkog sportskog objekta. Opisuju raspored i veličinu koje je zabilježio istraživački tim.
Iskopavanja su razjasnila i namjenu jedne kasnije građevine na prostoru stadiona. Osmanski ostaci čija funkcija ranije nije bila poznata prepoznati su kao hamam uz paviljon ili konak iz kasnog osmanskog perioda. Lokalitet zato čuva dokaze iz više razdoblja. Njegova historija obuhvata i stadion i kasniju građevinu za kupanje.
Osmanske džamije, hamami i trgovačke građevine
Džamija Jildirim Bajezida nalazi se u središtu kompleksa koji je obuhvatao i medresu i biblioteku. Nijedna od te dvije zgrade nije sačuvana. Džamija zato predstavlja samo dio nekadašnjeg kompleksa. Njegova historija uključuje obrazovne i bibliotečke zgrade, uz sačuvani prostor za molitvu.
Prema inventaru Portala kulture, džamija je izgorjela 1891. godine. Obnovljena je s jednom kupolom 1899. godine. Zatim je teško oštećena u zemljotresu 1944. godine. Ovi događaji ključni su kada razmatrate njen izgled. Njena historija, uz ranije osnivanje, obuhvata i razaranje i obnovu.
Kadijina džamija se na osnovu arhitektonskih obilježja datira u 16. vijek. Salnama Boluskog sandžaka njenu izgradnju pripisuje Mehmed-begu, sinu Demirtaš-paše. Sultanov hamam (Sultan Hamamı) također se prema arhitekturi datira u 16. vijek. Vakufski zapisi povezuju ga s vakufom Sokolu Mehmed-paše.
Promjene u strukturi Sultanovog hamama vidljive su u njegovoj svlačionici. Ova svlačionica u obliku tornja, s drvenim lanternom na vrhu, dograđena je u 19. vijeku. Dogradnja pripada kasnijoj fazi od arhitektonskog datiranja hamama u 16. vijek. Ti datumi pomažu da razlikujete raniju strukturu građevine od naknadne preinake.
Trgovačke građevine Bolua imaju vlastitu datiranu historiju. Emin-aga dao je 1750. godine izgraditi Donji kameni han (Aşağı Taşhan). Nalazi se zapadno od džamije Jildirim Bajezida, u mahali Büyükcami. Natpis na ulazu u Gornji kameni han (Yukarı Taşhan) datira tu građevinu u 1804. godinu. Ovu spratnu zgradu od klesanog kamena, s otvorenim dvorištem, dao je izgraditi serbevvab hadži Abdullah-aga.
Pojedinosti koje nećete naći u vodičima
Domicije Pontik Julijan (Domitius Ponticus Iulianus) i njegova porodica finansirali su stadion Klaudiopolisa. Građevina je bila posvećena caru Hadrijanu. Ove pojedinosti povezuju otkrivene ostatke s imenovanim pokroviteljima i carskom posvetom. One dopunjuju podatke o rasporedu gledališta i dužini građevine.
Raspored prostora u džamiji Jildirim Bajezida otkriva vezu sa svakodnevnim životom. U spratnoj zgradi od klesanog kamena donju etažu zauzimale su prodavnice i skladišta. Molitva se obavljala na spratu. Ako zamislite prodavnicu ispod prostora za drugu djelatnost, lakše ćete razumjeti odnos trgovine i molitve.
Kadijina džamija nekada je služila kao biblioteka. Ime je dobila po susjednoj kadijskoj ustanovi. Njena priča zato uključuje promjenu namjene i vezu s obližnjom ustanovom. Obje pojedinosti dopunjuju arhitektonsko datiranje u 16. vijek.
Molitva trgovaca u Mudurnuu uključuje gestu međusobnog poštovanja. Prema opisu iz prijave UNESCO-u, oni koji rade sjedeći ustaju tokom molitve. Oni koji rade stojeći sjedaju. Tako se zajednički obred neposredno povezuje s različitim tjelesnim položajima tokom radnog dana.
Mudurnu i Göynük izvan središta Bolua
Mudurnu je 13. 4. 2015. uvršten na UNESCO-ovu Privremenu listu svjetske baštine pod nazivom „Historijski grad esnafa Mudurnu“. Njegov status jeste upis na privremenu listu. Među historijskim drvenim stambenim građevinama ovog gradića nalaze se konaci Armutçular, Haytalar i Keyvanlar.
Tradicionalne kuće u Göynüku uglavnom potječu s početka 20. vijeka. Dvorišta ispred njih nazivaju se „hayat“. Taj lokalni arhitektonski izraz upućuje vas na konkretno obilježje koje možete prepoznati pri razgledanju kuća. Njihovo datiranje također ih razlikuje od starijih vjerskih spomenika ovog okruga.
U dvorištu džamije Gazi Sulejman-paše (Gazi Süleyman Paşa Camii) nalazi se turbe Akšemseddina, sa šestougaonom osnovom. Sultan Mehmed Fatih dao ga je izgraditi 1464. godine. Tako Göynük, uz mnogo kasnije kuće po kojima je poznat, ima i imenovani spomenik iz 15. vijeka.
Hronologija
- Vladavina Klaudija: Bitinij je dobio ime Klaudiopolis.
- 1074. / približno 1196.: Izvori zasebno datiraju naseljavanje Turkmena i početak turske vlasti.
- 1330–1340.: Ibn Batuta opisao je boluske ahije i njihove zavije.
- Osmansko osvajanje, tačan datum nepoznat: Osvajanje se povezuje s Konuralpom, zapovjednikom Orhana Gazija.
- 1461.: Sultan Mehmed Fatih prošao je kroz Bolu tokom pohoda na Amasru.
- 1464.: Naložena je izgradnja Akšemseddinovog turbeta u Göynüku.
- 1750. / 1804.: Izgrađeni su Donji kameni han i Gornji kameni han.
- 1891. / 1899.: Džamija Jildirim Bajezida izgorjela je, a zatim je obnovljena.
- 10. 10. 1923.: Bolu je postao provincija, prema Wikipediji.
- 1944.: Zemljotres je teško oštetio džamiju Jildirim Bajezida.
- 14. 11. 1981.: Muzej Bolua otvoren je za posjetioce.
- 2008. / 2022.: Stadion je otkriven, a iskopavanja su kasnije nastavljena.
- 13. 4. 2015.: Mudurnu je uvršten na UNESCO-ovu Privremenu listu.
- 2024.: Četiri područja u provinciji registrovana su kao arheološki lokaliteti.
Pješice kroz historiju Bolua
Muzej Bolua otvoren je za posjetioce 14. 11. 1981. Pripreme su počele osnivanjem muzejskog ureda 1975. godine. Muzej je i polazište Kulturno-historijske rute Bolua. Ova pješačka ruta povezuje 14 stanica i traje približno tri do četiri sata.
Ruta vodi od Muzeja Bolua do zgrade uprave i Guvernerovog trga. Pruža jasno određen okvir za istraživanje historije grada. Zaštita baštine također ostaje dio te priče. U osvrtu na 2024. godinu direktor Muzeja Bolua Atılgan Kaya izvijestio je o šest otkrivenih slučajeva nezakonitog iskopavanja i četiri novoregistrovana arheološka lokaliteta na području provincije.
Često postavljana pitanja
Kako se Bolu zvao u antičko doba?
Grad se zvao Bitinij. Za vladavine cara Klaudija dobio je ime Klaudiopolis.
Je li sigurno da ime Bolu potječe od riječi „polis“?
Izvođenje imena iz elementa „polis“ u nazivu Klaudiopolis teorija je koju iznosi TDV İslâm Ansiklopedisi. Studija Tunçaya Özdemira iz 2025. godine osporava je poređenjem naziva mjesta i rječničke građe.
Kada je Bolu došao pod osmansku vlast?
Ašikpašazade osvajanje pripisuje Konuralpu, zapovjedniku Orhana Gazija. Tačan datum osvajanja nije utvrđen.
Je li Mudurnu na Listi svjetske baštine?
Mudurnu je 13. 4. 2015. uvršten na UNESCO-ovu Privremenu listu svjetske baštine kao „Historijski grad esnafa Mudurnu“. Njegov zabilježeni status jeste upis na privremenu listu.
Izvori
- TDV Enciklopedija islama — Bolu islamansiklopedisi.org.tr
- Tunçay Özdemir, Kafdağı — Toponimijski korijeni imena Bolu-Borlu dergipark.org.tr
- Wikipedia — Bolu tr.wikipedia.org
- Davut Yiğitpaşa — Novi arheološki podaci iz Klaudiopolisa u svjetlu iskopavanja stadiona dergipark.org.tr
- Ministarstvo kulture i turizma — Muzej Bolua muze.gov.tr
- Portal kulture — Džamija Jildirim Bajezida kulturportali.gov.tr
- Portal kulture — Kadijina džamija beta.kulturportali.gov.tr
- Portal kulture — Sultanov hamam beta.kulturportali.gov.tr
- Ured guvernera Bolua — Hanovi bolu.gov.tr
- Portal kulture — Gornji kameni han kulturportali.gov.tr
- Portal kulture — Šetnja kulturno-historijskom rutom Bolua kulturportali.gov.tr
- UNESCO-ov Centar za svjetsku baštinu — Historijski grad esnafa Mudurnu whc.unesco.org
- Pokrajinska direkcija za kulturu i turizam Bolua — Kuće u Göynüku bolu.ktb.gov.tr
- Pokrajinska direkcija za kulturu i turizam Bolua — Göynük bolu.ktb.gov.tr
- Direkcija za komunikacije — Četiri područja u Boluu registrovana su 2024. godine kao arheološki lokaliteti iletisim.gov.tr
FAQ
Šta je Bolu?
Bolu je središnji grad istoimene provincije na sjeverozapadu Turske, između Ankare i Istanbula. Njegova antička imena bila su Bitinij i Klaudiopolis.
Odakle potječe ime Bolu?
TDV İslâm Ansiklopedisi iznosi teoriju koja ime Bolu povezuje s grčkim elementom „polis“ u nazivu Klaudiopolis. Studija Tunçaya Özdemira iz 2025. godine osporava to objašnjenje. Druga predaja povezuje ime s izrazom „Bol Uluğ“ i prisustvom brojnih učenjaka tokom osmanskog perioda.
Kada je Bolu došao pod tursku vlast?
Wikipedia smješta naseljavanje Turkmena u 1074. godinu, dok TDV İslâm Ansiklopedisi početak turske vlasti u gradu datira približno u 1196. godinu. Ovi navodi opisuju različite procese i ne treba ih svoditi na jedan događaj s pouzdano utvrđenim datumom.
Koji su antički ostaci otkriveni u središtu Bolua?
Stadion Klaudiopolisa otkriven je tokom građevinskih radova 2008. godine. Iskopavanja su nastavljena 2022. godine. Objavljena studija o iskopavanjima navodi dužinu od 94,50 metara i gledalište podijeljeno na 16 sektora.
Image: Bolu-08523 nevit.jpg — Nevit Dilmen, CC BY-SA 3.0
