Bolu tarixi və adının mənşəyi: bir şəhərin keçmişi

Bolu nədir?

Bolu Türkiyənin şimal-qərbində, Ankara ilə İstanbul arasında yerləşən Bolu vilayətinin mərkəzi şəhəridir. Onun tarixi qədim Bitiniumu (Bithynium), sonradan Klavdiopolis (Claudiopolis) adlanan şəhəri və ibadət, ticarət, yuyunma üçün istifadə edilən Osmanlı tikililərini bir araya gətirir. Siz Bolunun tarixini və adının mənşəyini araşdırırsınızsa, bu ad dəyişikliklərindən başlaya bilərsiniz.

Şəhərin mərkəzində Klavdiopolis stadionu, İldırım Bəyazid məscidi (Yıldırım Bayezid Camii), Qazı məscidi (Kadı Camii) və tarixi ticarət tikililəri yerləşir. Mudurnu (Mudurnu) və Göynük də bu vilayətə daxildir. Onların evləri, dini abidələri və ənənələri bölgənin tarixini mərkəzi şəhərin hüdudlarından kənara aparır. Şəhərlə vilayəti fərqləndirsəniz, hər abidənin harada yerləşdiyini daha düzgün təsəvvür edərsiniz.

Bolu tarixi: Bitiniumdan Osmanlı hakimiyyətinə

Bolunun qədim adı Bitinium idi. İmperator Klavdinin (Claudius) hakimiyyəti dövründə şəhər Klavdiopolis adını aldı. Bu adlar eyni şəhərin tarixinə aiddir. Müasir Bolu adının izahlarından biri də Klavdiopolisdən başlayır.

Türk hakimiyyətinin başlanması barədə məlumatları diqqətlə oxumaq lazımdır. Vikipediya türkmənlərin məskunlaşmasını 1074-cü ilə aid edir. TDV İslam Ensiklopediyası (TDV İslâm Ansiklopedisi) isə şəhərin türk hakimiyyətinə keçməsini təxminən 1196-cı ilə tarixləndirir. Məskunlaşma ilə siyasi nəzarət fərqli proseslərdir. Buna görə siz bu tarixləri eyni suala verilmiş ziddiyyətli cavablar kimi qəbul etməməlisiniz.

Osmanlı fəthi Orxan Qazinin (Orhan Gazi) sərkərdəsi Konuralpla (Konuralp) əlaqələndirilir. Bu məlumat Aşıqpaşazadədən gəlir. Hakimiyyət dəyişikliyini dəqiq bir ilə aid etmək mümkün deyil. Mənbədə sərkərdənin kimliyi hadisələrin dəqiq tarixindən daha aydın göstərilir.

İbn Bəttutə 1330–1340-cı illər arasında Boluya gəlib. O, əxilərin təsirini və onların çoxsaylı zaviyələrini, yəni dini təkkələrini təsvir edib. Onun qeydləri şəhərin orta əsrlər tarixinin ictimai tərəfini də göstərir. Bu qeydlərdə siyasi hakimiyyət dəyişiklikləri ilə yanaşı, qurumlar və onların təsiri də əks olunur.

Bolu Fateh Sultan Mehmedin (Fatih Sultan Mehmed) səfərlərində də xatırlanır. O, 1461-ci ildə Amasra yürüşünə gedərkən Akyazı–Bolu yolundan istifadə edib. Daha sonralar, Vikipediyanın məlumatına görə, Bolu 10 oktyabr 1923-cü ildə mütəsərriflikdən vilayətə çevrilib.

Bolu adının mənşəyi nədir?

TDV İslam Ensiklopediyası Bolu adının Klavdiopolisin sonundakı yunanca “polis” ünsüründən yarandığı fikrini təqdim edir. Bu izah indiki adı şəhərin qədim adı ilə əlaqələndirir. Onu bütün alimlərin qəbul etdiyi qəti nəticə kimi deyil, etimoloji nəzəriyyə kimi təqdim etmək lazımdır.

Tunçay Özdemirin 2025-ci il tədqiqatı adın “polis”dən törəməsini şübhə altına alır. Tədqiqatda türk dünyasındakı Bolu və Borlu yer adları, eləcə də onlarla müqayisə edilə bilən lüğət materialları araşdırılır. Fikir ayrılığı adın necə izah olunması ilə bağlıdır. Şəhərin əvvəlki adları olan Bitinium və Klavdiopolis isə onun mənbələrdə qeydə alınmış tarixinin bir hissəsidir.

Ayrı bir rəvayət Bolu adını “Bol Uluğ” ilə əlaqələndirir. Vikipediya bu izahı Osmanlı dövründə bölgədə çoxlu alimin olması ilə bağlayır. Bu, ənənəvi izahdır. Onu həm Klavdiopolis nəzəriyyəsindən, həm də Özdemirin elmi etirazından ayrıca təqdim etmək lazımdır.

Şəhərin altındakı Klavdiopolis stadionu

Klavdiopolis stadionu 2008-ci ildə Bolunun mərkəzində aparılan tikinti işləri zamanı aşkarlanıb. Qazıntılar 2022-ci ildə bərpa olunub. Bu tapıntı qədim tikilini müasir şəhərin tikinti fəaliyyəti tarixi ilə birləşdirir. O, günümüzə gəlib çatan qədim adlarla yanaşı nəzərdən keçirə biləcəyiniz maddi sübut da verir.

2022-ci il qazıntılarının nəticələrini dərc edən tədqiqatda stadionun uzunluğu 94.50 metr göstərilir. Tamaşaçı yerləri 16 bölməyə ayrılıb. Bu ölçülər qalıqlar haqqında qədim idman tikilisi ifadəsindən daha konkret təsəvvür yaradır. Onlar qazıntı heyətinin bildirdiyi quruluşu və miqyası təsvir edir.

Qazıntı stadion ərazisindəki daha sonrakı bir tikilinin təyinatını da aydınlaşdırıb. Əvvəllər funksiyası bilinməyən Osmanlı qalıqlarının son Osmanlı dövrünə aid köşk və ya malikanə hamamı olduğu müəyyənləşdirilib. Beləliklə, ərazidə birdən çox dövrə aid sübut var. Onun tarixi həm stadionu, həm də daha sonrakı hamam tikilisini əhatə edir.

Osmanlı məscidləri, hamamları və ticarət tikililəri

İldırım Bəyazid məscidi vaxtilə mədrəsə və kitabxananın da daxil olduğu kompleksin mərkəzində yerləşir. Bu iki tikilinin heç biri günümüzə çatmayıb. Buna görə məscid əvvəlki kompleksin yalnız bir hissəsini təmsil edir. Onun tarixinə qorunub qalmış ibadət yeri ilə yanaşı, təhsil və kitabxana binaları da daxildir.

Mədəniyyət Portalının inventar məlumatına görə, məscid 1891-ci ildə yanıb. 1899-cu ildə tək günbəzli şəkildə yenidən tikilib. 1944-cü il zəlzələsi isə ona ciddi ziyan vurub. Binanın görünüşünü nəzərdən keçirərkən bu hadisələri də nəzərə almalısınız. Onun tarixinə ilkin inşa ilə yanaşı, dağıntı və yenidən tikinti də daxildir.

Qazı məscidi memarlıq xüsusiyyətlərinə əsasən XVI əsrə aid edilir. Bolu Livası Salnaməsi onun inşasını Dəmirtaş Paşazadə Mehmet bəyə aid edir. Sultan hamamı (Sultan Hamamı) da memarlıq baxımından XVI əsrə tarixləndirilir. Vəqf sənədləri hamamı Sokullu Mehmet Paşa Vəqfi (Sokullu Mehmet Paşa Vakfı) ilə əlaqələndirir.

Sultan hamamının quruluşundakı dəyişiklikləri onun soyunma otağında görmək mümkündür. Üstündə taxta işıq fənəri olan qüllə formalı bu soyunma otağı XIX əsrdə əlavə edilib. Bu əlavə hamamın memarlıq baxımından aid edildiyi XVI əsrdən sonrakı mərhələyə aiddir. Həmin tarixlər binanın ilkin hissələrini sonrakı dəyişiklikdən ayırmağa kömək edir.

Bolunun ticarət tikililərinin də tarixləri məlumdur. Əmin Ağa 1750-ci ildə Böyükcami məhəlləsində (Büyükcami Mahallesi), İldırım Bəyazid məscidinin qərbində Aşağı Daşxanı (Aşağı Taşhan) tikdirib. Yuxarı Daşxanın (Yukarı Taşhan) giriş kitabəsi onu 1804-cü ilə tarixləndirir. Açıq həyəti olan, yonma daşdan tikilmiş bu ikimərtəbəli binanı Sərbəvvab Hacı Abdullah Ağa sifariş edib.

Səyahət bələdçilərində rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

Klavdiopolis stadionunun inşasını Domitius Ponticus Iulianus və ailəsi maliyyələşdirib. Tikili imperator Hadriana (Hadrian) ithaf olunub. Bu məlumatlar qazıntıda aşkarlanan qalıqları adları məlum olan himayədarlar və imperatora ithafla əlaqələndirir. Tamaşaçı yerlərinin ölçüləri və tikilinin uzunluğu barədə məlumatlara daha bir məna qatır.

İldırım Bəyazid məscidinin məkan quruluşu onu gündəlik həyatla bağlayır. Yonma daşdan tikilmiş ikimərtəbəli binanın aşağı mərtəbəsində dükanlar və anbarlar yerləşirdi. İbadət yuxarı mərtəbədə edilirdi. Siz aşağıda dükanı, yuxarıda isə başqa bir fəaliyyətin getdiyi məkanı təsəvvür etsəniz, ticarətlə ibadət arasındakı əlaqəni daha asan anlayarsınız.

Qazı məscidi bir vaxtlar kitabxana kimi istifadə olunub. Adını isə yanındakı qazılıq qurumundan alıb. Beləliklə, binanın tarixində həm istifadə məqsədinin dəyişməsi, həm də qonşu qurumla əlaqə var. Hər iki məlumat onun XVI əsrə aid memarlıq tarixləndirilməsini tamamlayır.

Mudurnuda tacirlərin duasında qarşılıqlı hörməti ifadə edən bir davranış var. UNESCO-ya təqdim edilmiş namizədlik mətninə görə, oturaraq işləyənlər dua zamanı ayağa qalxırlar. Ayaq üstə işləyənlər isə otururlar. Bu qayda ortaq mərasimi iş həyatındakı fərqli fiziki vərdişlərlə birbaşa əlaqələndirir.

Bolunun mərkəzindən kənarda: Mudurnu və Göynük

Mudurnu 13 aprel 2015-ci ildə “Mudurnunun tarixi sənətkarlar şəhəri” adı ilə UNESCO-nun Dünya İrsinin İlkin Siyahısına daxil edilib. Onun statusu ilkin siyahıya daxil edilmədir. Qəsəbənin tarixi taxta yaşayış memarlığına Armutçular, Haytalar və Keyvanlar malikanələri daxildir.

Göynükün ənənəvi evləri əsasən XX əsrin əvvəllərinə aiddir. Onların qarşısındakı həyətlər “hayat” adlanır. Bu yerli memarlıq termini evləri nəzərdən keçirərkən tanıya biləcəyiniz konkret bir xüsusiyyəti bildirir. Evlərin tarixi də onları rayonun daha qədim dini abidələrindən fərqləndirir.

Qazi Süleyman Paşa məscidinin (Gazi Süleyman Paşa Camii) həyətindəki Ağşəmsəddin türbəsi (Akşemsettin Türbesi) altıbucaqlı plana malikdir. Onu 1464-cü ildə Fateh Sultan Mehmed tikdirib. Bu tarix Göynükdə, rayonun məşhur olduğu daha sonrakı evlərlə yanaşı, XV əsrdən qalan, adı məlum bir abidənin də olduğunu göstərir.

Xronologiya

• Klavdinin hakimiyyəti dövrü: Bitinium Klavdiopolis adını aldı.
• 1074 / təxminən 1196: Mənbələr türkmənlərin məskunlaşmasını və türk hakimiyyətinin başlanmasını ayrı-ayrı tarixləndirir.
• 1330–1340: İbn Bəttutə Bolunun əxilərini və onların təkkələrini təsvir etdi.
• Osmanlı fəthi, dəqiq tarix məlum deyil: Fəth Orxan Qazinin sərkərdəsi Konuralpla əlaqələndirilir.
• 1461: Fateh Sultan Mehmed Amasra yürüşü zamanı Boludan keçdi.
• 1464: Göynükdə Ağşəmsəddin türbəsinin inşası sifariş edildi.
• 1750 / 1804: Aşağı Daşxan və Yuxarı Daşxan tikildi.
• 1891 / 1899: İldırım Bəyazid məscidi yandı və yenidən tikildi.
• 10 oktyabr 1923: Vikipediyaya görə, Bolu vilayətə çevrildi.
• 1944: Zəlzələ İldırım Bəyazid məscidinə ciddi ziyan vurdu.
• 14 noyabr 1981: Bolu Muzeyi ziyarətçilərə açıldı.
• 2008 / 2022: Stadion aşkarlanıb müəyyənləşdirildi; sonradan qazıntılar bərpa olundu.
• 13 aprel 2015: Mudurnu UNESCO-nun İlkin Siyahısına daxil edildi.
• 2024: Vilayətdə dörd ərazi arxeoloji abidə sahəsi kimi qeydiyyata alındı.

Bolunun tarixini piyada kəşf etmək

Bolu Muzeyi (Bolu Müzesi) 14 noyabr 1981-ci ildə ziyarətçilərə açılıb. Buna hazırlıq 1975-ci ildə muzey idarəsinin yaradılması ilə başlayıb. Muzey həm də Bolu Mədəniyyət və Tarix Marşrutunun (Bolu Kültür ve Tarih Rotası) başlanğıc nöqtəsidir. Bu piyada marşrutu 14 dayanacağı birləşdirir və təxminən üç-dörd saat çəkir.

Marşrut Bolu Muzeyindən Hökumət evinə və Vali meydanına qədər uzanır. Şəhərin tarixini araşdırmaq üçün sizə müəyyənləşdirilmiş bir yol təqdim edir. İrsin qorunması da bu tarixin bir hissəsi olaraq qalır. Bolu Muzeyinin direktoru Atılgan Kaya 2024-cü ilə dair qiymətləndirməsində vilayət üzrə altı qanunsuz qazıntının aşkarlandığını və dörd yeni arxeoloji abidə sahəsinin qeydiyyata alındığını bildirib.

Tez-tez verilən suallar

Bolu qədim dövrdə necə adlanırdı?

Şəhərin adı Bitinium idi. İmperator Klavdinin hakimiyyəti dövründə Klavdiopolis adını aldı.

Bolu adı qəti olaraq “polis”dən yaranıb?

Adın Klavdiopolisdəki “polis” ünsüründən yaranması TDV İslam Ensiklopediyasında təqdim olunan nəzəriyyədir. Tunçay Özdemirin 2025-ci il tədqiqatı yer adları və lüğət müqayisələri əsasında bu nəzəriyyəni şübhə altına alır.

Bolu nə vaxt Osmanlı hakimiyyətinə keçib?

Aşıqpaşazadə fəthi Orxan Qazinin sərkərdəsi Konuralpa aid edir. Fəthin dəqiq tarixi müəyyən edilməyib.

Mudurnu Dünya İrsi Siyahısındadır?

Mudurnu 13 aprel 2015-ci ildə “Mudurnunun tarixi sənətkarlar şəhəri” adı ilə UNESCO-nun Dünya İrsinin İlkin Siyahısına daxil edilib. Onun qeydə alınmış statusu ilkin siyahıya daxil edilmədir.

Mənbələr

1. TDV İslam Ensiklopediyası — Bolu islamansiklopedisi.org.tr
2. Tunçay Özdemir, Kafdağı — Bolu-Borlu adının toponimik kökləri dergipark.org.tr
3. Vikipediya — Bolu tr.wikipedia.org
4. Davut Yiğitpaşa — Stadion qazıntıları işığında Klavdiopolisdən yeni arxeoloji məlumatlar dergipark.org.tr
5. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Bolu Muzeyi muze.gov.tr
6. Mədəniyyət Portalı — İldırım Bəyazid məscidi kulturportali.gov.tr
7. Mədəniyyət Portalı — Qazı məscidi beta.kulturportali.gov.tr
8. Mədəniyyət Portalı — Sultan hamamı beta.kulturportali.gov.tr
9. Bolu Valiliyi — Karvansaralar bolu.gov.tr
10. Mədəniyyət Portalı — Yuxarı Daşxan kulturportali.gov.tr
11. Mədəniyyət Portalı — Bolu Mədəniyyət və Tarix Marşrutunda piyada gəzinti kulturportali.gov.tr
12. UNESCO Dünya İrsi Mərkəzi — Mudurnunun tarixi sənətkarlar şəhəri whc.unesco.org
13. Bolu Vilayət Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Göynük evləri bolu.ktb.gov.tr
14. Bolu Vilayət Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Göynük bolu.ktb.gov.tr
15. Kommunikasiya İdarəsi — Boluda 2024-cü ildə dörd ərazi arxeoloji abidə sahəsi kimi qeydiyyata alındı iletisim.gov.tr

FAQ

Image: Bolu-08523 nevit.jpg — Nevit Dilmen, CC BY-SA 3.0