Halide Edib Adıvar govorila je 23. 5. 1919. na mitingu na Sultanahmetu u Istanbulu. Njen govor protiv okupacije postao je jedan od simbola otpora. Danas je pamte kao romanopisateljicu, nastavnicu, pripadnicu vojske u Ratu za nezavisnost i zastupnicu u parlamentu.
Ovaj vodič odgovara na pitanja koja ljudi upisuju u Google: ko je bila, šta je rekla na Sultanahmetu i koje njene knjige trebate poznavati. Ako danas prošetate Sultanahmetom, prolazite mjestom na kojem je održala svoj najpoznatiji govor.
Halide Edib Adıvar: ko je bila?
Halide Edib Adıvar bila je turska književnica, nastavnica, univerzitetska profesorica i političarka. Rođena je u istanbulskoj četvrti Beşiktaş.
Godina njenog rođenja je sporna. U biografiji agencije Anadolu Ajansı piše da neki izvori navode 1882., a drugi 1884. godinu. U knjigama i na internetu naići ćete na obje godine. Nijedna se ne može jednostavno odbaciti kao štamparska greška. Izvori se naprosto razlikuju.
Tokom života imala je više uloga. Pisala je romane i memoare. Predavala je i radila na obrazovanju djevojaka. Učestvovala je u borbi za nezavisnost. Tokom 1940-ih uspostavila je univerzitetsku katedru, a tokom 1950-ih bila je zastupnica u parlamentu.
Mladost, brakovi i prvi književni radovi
Halide Edib završila je Američki koledž za djevojke u Üsküdaru 1901. godine. Iste godine udala se za Saliha Zekija, nastavnika matematike. Imali su dva sina, Ayetullaha i Hikmetullaha.
Rano je počela pisati. Njen prijevod djela Mâder, objavljen 1897., potaknuo je sultana Abdulhamida II da joj dodijeli Orden milosrđa.
Godine 1908. počela je objavljivati članke u listu Tanin pod imenom Halide Salih. Pisala je o obrazovanju žena i njihovom položaju u društvu. Bila je i među osnivačicama udruženja Teâlî-i Nisvân Cemiyeti, koje je radilo na obrazovanju žena i njihovom uključivanju u javni život.
Njen roman Handan objavljen je 1912. godine. Priča je ispričana kroz pisma i unutrašnje dijaloge u tim pismima.
Godine 1916. uključila se u obrazovni rad u Siriji (Suriye), na poziv Džemal-paše. Godine 1917. udala se za dr. Adnana Adıvara.
Miting na Sultanahmetu: 23. 5. 1919.
Okupacija Izmira 15. 5. 1919. za nju je promijenila sve. Narednih dana Halide Edib govorila je na nekoliko mitinga. U Fatihu je govorila 19. 5. 1919., a u Kadıköyu 22. 5. 1919.
Zatim je došao 23. 5. 1919. i miting na Sultanahmetu. Njen govor na tom skupu postao je jedan od simbola otpora okupaciji.
Jedna rečenica iz tog govora i danas se citira: „Milletler dostumuz, hükûmetler düşmanımızdır.“ U prijevodu: „Narodi su naši prijatelji, vlade su naši neprijatelji.“
Prema odrednici Atatürkove enciklopedije o mitinzima tokom Nacionalne borbe, tražila je i da okupljeni polože zakletvu. Trebali su se zakleti da neće oklijevati dati život za osmansku zastavu i njen narod.
Obratite pažnju na taj prizor. Žena je stala pred okupljenu javnost u Istanbulu i pozvala je da položi zakletvu. Mitinzi tih dana učinili su je poznatom ličnošću pokreta otpora.
Nakon mitinga: rasprava o američkom mandatu
Njeni politički stavovi nisu bili jednostavni. U pismu od 10. 8. 1919. iznijela je Mustafi Kemalu ideju o američkom mandatu. O toj ideji raspravljalo se na kongresu u Sivasu, gdje je odbačena.
Historičari raspravljaju o ovoj epizodi. Ona pokazuje da su se i bliski podržavaoci nacionalnog pokreta 1919. sporili o tome kojim putem krenuti.
Odlazak u Ankaru
Halide Edib napustila je Istanbul sa suprugom Adnan-begom. U Ankaru su stigli 2. 4. 1920. kako bi se pridružili Nacionalnoj borbi.
Evo veze sa svakodnevicom: vjerovatno čitate vijesti agencije Anadolu Ajansı, odnosno agencije Anadolu. Na putu prema Ankari 1920. Halide Edib razgovarala je s Yunusom Nadijem o novinskoj agenciji koju su planirali osnovati. Upravo je ona predložila naziv Anadolu Ajansı. Kada na ekranu pregledate naslov vijesti te agencije, čitate ime koje je ona predložila.
Služila je i u vojnim redovima. Tokom Nacionalne borbe dobila je čin kaplara, a kasnije i višeg narednika.
Od 1921. do 1922. radila je u komisiji Tetkik-i Mezalim Komisyonu, koja je istraživala zvjerstva. Pisala je izvještaje o razaranjima koja je grčka vojska ostavljala za sobom pri povlačenju i o okrutnostima kojima je bilo izloženo lokalno stanovništvo.
Knjige i djela Halide Edib Adıvar
Čitaoci njene knjige traže na različite načine. Ovdje ćete pronaći kratak pregled.
Romani. Među njenim romanima su Handan (1912), Ateşten Gömlek, Sinekli Bakkal, Vurun Kahpeye, Zeyno'nun Oğlu, Tatarcık i Sonsuz Panayır.
Memoari. Djelo Türkün Ateşle İmtihanı objavljeno je na turskom 1962. godine. Uslijedilo je Mor Salkımlı Ev 1963. godine.
Pripovijetke. Pripovijetka o Mekâreci Mehmetu, u zbirci Dağa Çıkan Kurt, govori o djetetu koje odlazi na galipoljski front i postaje borac.
Prijevod. Godine 1954. prevela je na turski Životinjsku farmu (Animal Farm) Georgea Orwella.
Ateşten Gömlek: sažetak
Halide Edib napisala je roman Ateşten Gömlek dok je rat za nezavisnost još trajao. Izlazio je u nastavcima u listu İkdam 1922., a kao knjiga objavljen je 1923. godine.
Roman prati likove poput Ayşe, Peyamija i İhsana. Oni prelaze u Anatoliju (Anadolu) i učestvuju u borbi za nezavisnost. Tako je knjiga opisana u udžbeniku književnosti za 10. razred Ministarstva nacionalnog obrazovanja.
Sam naslov, „Košulja od vatre“, otkriva vam atmosferu romana. Likovi ne posmatraju rat izdaleka. Oni u njega ulaze.
Sinekli Bakkal
Radnja romana Sinekli Bakkal smještena je u Istanbul za vladavine Abdulhamida II. Roman je 1942. dobio nagradu CHP-a za roman.
Engleska verzija, The Clown and His Daughter, objavljena je 1935. godine. Turska verzija uslijedila je 1936. Dakle, engleski tekst pojavio se prvi.
Kasniji život
Halide Edib vratila se u Tursku 1939. godine. Godine 1940. dobila je zadatak da osnuje Katedru za engleski jezik i književnost na Univerzitetu u Istanbulu.
Od 1950. do 1954. bila je nezavisna zastupnica Izmira u Velikoj narodnoj skupštini, izabrana na listi Demokratske stranke.
Umrla je u Istanbulu 9. 1. 1964. od zatajenja bubrega. Sahranjena je na groblju Merkezefendi.
Hronologija
- 1882. ili 1884.: Rođena u Istanbulu; izvori navode različite godine.
- 1901.: Završila Američki koledž za djevojke u Üsküdaru i udala se za Saliha Zekija.
- 1908.: Počela pisati u listu Tanin pod imenom Halide Salih.
- 1912.: Objavljen roman Handan.
- 1916.: Uključila se u obrazovni rad u Siriji.
- 1917.: Udala se za Adnana Adıvara.
- 23. 5. 1919.: Govorila protiv okupacije na mitingu na Sultanahmetu.
- 2. 4. 1920.: Stigla u Ankaru kako bi se pridružila Nacionalnoj borbi.
- 1922.: Roman Ateşten Gömlek izlazio u nastavcima u listu İkdam.
- 1935.: The Clown and His Daughter objavljen na engleskom.
- 1936.: Sinekli Bakkal objavljen na turskom.
- 1939.: Vratila se u Tursku.
- 1940.: Dobila zadatak da osnuje Katedru za engleski jezik i književnost na Univerzitetu u Istanbulu.
- 1942.: Sinekli Bakkal dobio nagradu CHP-a za roman.
- 1950–1954.: Bila zastupnica Izmira.
- 9. 1. 1964.: Umrla u Istanbulu.
Pojedinosti koje nećete pronaći u vodičima
- Sin nazvan po admiralu. Oduševljena pobjedom Japana nad Rusijom, Halide Edib svom sinu Hikmetullahu dala je i ime japanskog admirala Toga Heihachira.
- Sultanovo odlikovanje. Prijevod djela Mâder iz 1897. donio joj je Orden milosrđa, koji joj je dodijelio Abdulhamid II.
- Ime novinske agencije. Na putu prema Ankari 1920., tokom razgovora s Yunusom Nadijem, upravo je ona predložila naziv „Anadolu Ajansı“.
- Prvo englesko izdanje. Sinekli Bakkal stigao je do čitalaca na engleskom 1935., godinu prije turskog izdanja.
- Orwell na turskom. Godine 1954. prevela je Životinjsku farmu na turski.
Često postavljana pitanja
Ko je bila Halide Edib Adıvar?
Bila je turska književnica, nastavnica, univerzitetska profesorica i političarka, rođena u Beşiktaşu u Istanbulu. Govorila je na mitingu na Sultanahmetu 23. 5. 1919., a kasnije je bila zastupnica Izmira.
Kada je rođena Halide Edib Adıvar?
Izvori navode dvije različite godine: 1882. i 1884. Svi se slažu da je rođena u Beşiktaşu.
O čemu govori roman Ateşten Gömlek?
Prati Ayşe, Peyamija i İhsana, koji prelaze u Anatoliju i pridružuju se borbi za nezavisnost. Izlazio je u nastavcima 1922., a kao knjiga objavljen je 1923. godine.
Šta je rekla na Sultanahmetu?
Jedna od njenih najpoznatijih rečenica bila je „Milletler dostumuz, hükûmetler düşmanımızdır.“ Pozvala je okupljene i da se zakunu da će dati život za osmansku zastavu i njen narod.
Kada je umrla?
Umrla je u Istanbulu 9. 1. 1964. i sahranjena je na groblju Merkezefendi.
Izvori
- Vikipedija na turskom — Halide Edib Adıvar tr.wikipedia.org
- Anadolu Ajansı — Snažna žena vatrenih dana: Halide Edip h.aa.com.tr
- Turska enciklopedija obrazovanja — Adıvar, Halide Edip turkmaarifansiklopedisi.org.tr
- TDV Islamska enciklopedija — Adıvar, Halide Edip islamansiklopedisi.org.tr
- Univerzitet Istanbul Sabahattin Zaim — Uloga Halide Edip Adıvar u Nacionalnoj borbi openaccess.izu.edu.tr
- Atatürkova enciklopedija — Mitinzi u Nacionalnoj borbi ataturkansiklopedisi.gov.tr
- Institut za turski jezik — Halide Edip Adıvar tdk.gov.tr
- Ministarstvo nacionalnog obrazovanja — Turski jezik i književnost 10, Ateşten Gömlek ogmmateryal.eba.gov.tr
- Wikipedia na engleskom — Halide Edib Adıvar en.wikipedia.org
- Ministarstvo kulture i turizma — Adıvar, Halide Edip ktb.gov.tr
Image: Halide Edib Adıvar.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain
