در 23 مه 1919، خالده ادیب آدیوار (Halide Edib Adıvar) در گردهمایی سلطاناحمد (Sultanahmet) استانبول سخنرانی کرد. سخنرانی او علیه اشغال به یکی از نمادهای مقاومت تبدیل شد. امروز از او به‌عنوان رمان‌نویس، معلم، سرباز جنگ استقلال و نماینده مجلس یاد می‌شود.
این راهنما به پرسش‌هایی پاسخ می‌دهد که مردم در گوگل جست‌وجو میکنند: او که بود، در سلطاناحمد چه گفت و شما کدام کتاب‌هایش را باید بشناسید. اگر امروز در سلطاناحمد قدم بزنید، در همان جایی راه می‌روید که مشهورترین سخنرانی او در آن انجام شد.
خالده ادیب آدیوار که بود؟
خالده ادیب آدیوار نویسنده، معلم، دانشگاهی و سیاستمدار اهل ترکیه بود. او در بشیکتاش (Beşiktaş) استانبول به دنیا آمد.
درباره سال تولدش اختلاف وجود دارد. زندگی‌نامه خبرگزاری آناتولی (Anadolu Ajansı) می‌گوید برخی منابع سال 1882 و برخی دیگر سال 1884 را ذکر میکنند. شما در کتاب‌ها و اینترنت هر دو تاریخ را می‌بینید. هیچ‌کدام را نمی‌توان صرفاً اشتباه تایپی دانست. منابع با یکدیگر اختلاف دارند.
او در طول زندگی نقش‌های گوناگونی داشت. رمان و خاطرات نوشت. تدریس کرد. برای آموزش دختران فعالیت کرد. در مبارزه استقلال حضور داشت. در دهه 1940 یک گروه دانشگاهی تأسیس کرد و در دهه 1950 به مجلس رفت.
سال‌های نخست، ازدواج‌ها و آغاز نویسندگی
خالده ادیب در سال 1901 از کالج آمریکایی دختران در اسکودار (Üsküdar) فارغ‌التحصیل شد. همان سال با صالح زکی (Salih Zeki)، معلم ریاضی، ازدواج کرد. آن‌ها دو پسر به نامهای آیت‌الله (Ayetullah) و حکمت‌الله (Hikmetullah) داشتند.
نویسندگی او از سال‌های جوانی آغاز شد. ترجمه‌اش از مادر (Mâder) در سال 1897 منتشر شد. سلطان عبدالحمید دوم (II. Abdülhamid) به‌خاطر این ترجمه نشان شفقت را به او داد.
در سال 1908، با نام خالده صالح (Halide Salih) در روزنامه طنین (Tanin) مقاله‌نویسی را آغاز کرد. موضوع این نوشته‌ها آموزش زنان و جایگاه آنان در جامعه بود. او همچنین از بنیان‌گذاران جمعیت تعالی نسوان (Teâlî-i Nisvân Cemiyeti) بود. این انجمن برای آموزش زنان و حضور آنان در عرصه عمومی فعالیت می‌کرد.
رمان خندان (Handan) در سال 1912 منتشر شد. روایت آن از راه نامه‌ها و گفت‌وگوهای درونیِ موجود در آن نامه‌ها پیش می‌رود.
در سال 1916، به دعوت جمال پاشا (Cemal Paşa) به فعالیت‌های آموزشی در سوریه پیوست. در سال 1917 با دکتر عدنان آدیوار (Adnan Adıvar) ازدواج کرد.
گردهمایی سلطاناحمد: 23 مه 1919
اشغال ازمیر در 15 مه 1919 همه‌چیز را برای او تغییر داد. خالده ادیب در روزهای بعد در چند گردهمایی سخنرانی کرد. او در 19 مه در فاتح (Fatih) و در 22 مه در کادیکوی (Kadıköy) سخن گفت.
سپس 23 مه 1919 و گردهمایی سلطاناحمد فرارسید. سخنرانی او در آنجا به یکی از نمادهای مقاومت در برابر اشغال تبدیل شد.
هنوز هم جمله‌ای از آن روز نقل می‌شود: «Milletler dostumuz, hükûmetler düşmanımızdır.» معنای آن چنین است: «ملتها دوستان ما هستند، دولتها دشمنان ما هستند.»
بر اساس مدخل گردهمایی‌های مبارزه ملی در دانشنامه آتاتورک (Atatürk Ansiklopedisi)، او از جمعیت خواست سوگند هم بخورند. آن‌ها باید سوگند می‌خوردند که در فدا کردن جان خود برای پرچم عثمانی و مردم آن تردید نکنند.
شما به خود این صحنه توجه کنید. زنی در استانبول مقابل جمعیت ایستاده بود و از آنان می‌خواست سوگند بخورند. گردهمایی‌های آن روزها نام او را در جنبش مقاومت بر سر زبان‌ها انداخت.
پس از گردهمایی: بحث قیمومت آمریکا
مواضع سیاسی او ساده نبود. در نامهای به تاریخ 10 اوت 1919، ایده قیمومت آمریکا را با مصطفی کمال (Mustafa Kemal) در میان گذاشت. این ایده در کنگره سیواس (Sivas) بررسی و رد شد.
تاریخ‌نگاران درباره این رویداد بحث میکنند. این ماجرا نشان می‌دهد که در سال 1919 حتی حامیان نزدیک جنبش ملی هم بر سر انتخاب مسیر اختلاف داشتند.
رفتن به آنکارا
خالده ادیب همراه همسرش، عدنان بیگ (Adnan Bey)، استانبول را ترک کرد. آن‌ها در 2 آوریل 1920 به آنکارا (Ankara) رسیدند تا به مبارزه ملی بپیوندند.
این بخش از زندگی او با روزمره شما هم ارتباط دارد: احتمالاً خبرهای خبرگزاری آناتولی را می‌خوانید. خالده ادیب در مسیر آنکارا در سال 1920، با یونس نادی (Yunus Nadi) درباره خبرگزاری‌ای گفت‌وگو می‌کرد که قصد تأسیسش را داشتند. پیشنهاد نام «Anadolu Ajansı» از او بود. وقتی شما تیترهای این خبرگزاری را مرور می‌کنید، نامی را می‌خوانید که او پیشنهاد کرده بود.
او در صفوف ارتش هم خدمت کرد. در جریان مبارزه ملی، درجه سرجوخه و سپس درجه باش‌چاووش، معادل گروهبان ارشد، گرفت.
در سال‌های 1921–1922 در کمیسیون تحقیق درباره مظالم (Tetkik-i Mezalim Komisyonu) کار کرد؛ کمیسیونی که به بررسی جنایت‌ها می‌پرداخت. او درباره ویرانی‌های به‌جامانده از عقب‌نشینی ارتش یونان و ستمی که مردم محلی متحمل شده بودند، گزارش نوشت.
کتاب‌ها و آثار خالده ادیب آدیوار
مردم کتاب‌های او را به شکل‌های مختلف جست‌وجو میکنند. این فهرست کوتاه به شما کمک میکند آثارش را بشناسید.
رمان‌ها. خندان (1912)، پیراهن آتش، بقالی مگس‌زده (Sinekli Bakkal)، بزنید به فاحشه (Vurun Kahpeye)، پسر زینو، پشه و بازار مکاره بی‌پایان از رمان‌های او هستند.
خاطرات. آزمون ترک با آتش در سال 1962 به زبان ترکی منتشر شد. خانه‌ای با خوشه‌های ارغوانی در سال 1963 به دنبال آن آمد.
داستان‌ها. داستان محمد چاروادار (Mekâreci Mehmet) در مجموعه گرگی که به کوه رفت، شرح رفتن کودکی به جبهه گالیپولی و رزمنده شدن اوست.
ترجمه. او در سال 1954، مزرعه حیوانات نوشته جورج اورول را به ترکی ترجمه کرد.
خلاصه رمان پیراهن آتش
خالده ادیب پیراهن آتش را زمانی نوشت که جنگ استقلال هنوز ادامه داشت. این اثر در سال 1922 بهصورت پاورقی در روزنامه اقدام منتشر شد و در سال 1923 به شکل کتاب درآمد.
رمان سرگذشت شخصیتهایی مانند عایشه (Ayşe)، پیامی (Peyami) و احسان (İhsan) را دنبال میکند. آن‌ها به آناتولی (Anadolu) میروند و در مبارزه برای استقلال شرکت میکنند. کتاب درسی ادبیات پایه 10 وزارت آموزش ملی ترکیه، کتاب را با همین مضمون معرفی میکند.
خود عنوان «پیراهن آتش» حال‌وهوای رمان را به شما نشان می‌دهد. این شخصیت‌ها از دور جنگ را تماشا نمی‌کنند. وارد آن می‌شوند.
بقالی مگس‌زده
داستان بقالی مگس‌زده در استانبولِ دوران سلطنت عبدالحمید دوم می‌گذرد. این کتاب در سال 1942 برنده جایزه رمان حزب جمهوری‌خواه خلق (CHP) شد.
نسخه انگلیسی آن با عنوان دلقک و دخترش (The Clown and His Daughter) در سال 1935 منتشر شد. نسخه ترکی در سال 1936 از راه رسید. بنابراین متن انگلیسی زودتر منتشر شد.
سال‌های پایانی زندگی
خالده ادیب در سال 1939 به ترکیه بازگشت. در سال 1940، مسئولیت تأسیس کرسی زبان و ادبیات انگلیسی در دانشگاه استانبول به او سپرده شد.
از سال 1950 تا 1954، به‌عنوان نماینده مستقل ازمیر در مجلس کبیر ملی ترکیه حضور داشت. او از فهرست حزب دموکرات (Demokrat Parti) انتخاب شده بود.
او در 9 ژانویه 1964 بر اثر نارسایی کلیه در استانبول درگذشت. پیکرش در گورستان مرکزافندی (Merkezefendi) به خاک سپرده شد.
خط زمانی زندگی
- 1882 یا 1884: در استانبول به دنیا آمد؛ منابع سال‌های متفاوتی ذکر میکنند.
- 1901: از کالج آمریکایی دختران در اسکودار فارغ‌التحصیل شد و با صالح زکی ازدواج کرد.
- 1908: نوشتن در طنین را با نام خالده صالح آغاز کرد.
- 1912: خندان منتشر شد.
- 1916: به فعالیت‌های آموزشی در سوریه پیوست.
- 1917: با عدنان آدیوار ازدواج کرد.
- 23 مه 1919: در گردهمایی سلطاناحمد علیه اشغال سخنرانی کرد.
- 2 آوریل 1920: برای پیوستن به مبارزه ملی به آنکارا رسید.
- 1922: پیراهن آتش بهصورت پاورقی در اقدام منتشر شد.
- 1935: دلقک و دخترش به انگلیسی منتشر شد.
- 1936: بقالی مگس‌زده به ترکی منتشر شد.
- 1939: به ترکیه بازگشت.
- 1940: مسئول تأسیس کرسی زبان و ادبیات انگلیسی دانشگاه استانبول شد.
- 1942: بقالی مگس‌زده جایزه رمان حزب جمهوری‌خواه خلق را گرفت.
- 1950–1954: نماینده ازمیر در مجلس بود.
- 9 ژانویه 1964: در استانبول درگذشت.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید
- پسری با نام یک دریاسالار. خالده ادیب از پیروزی ژاپن بر روسیه خوشحال بود. به همین دلیل، نام دریاسالار ژاپنی، توگو هیهاچیرو، را هم بر پسرش حکمت‌الله گذاشت.
- نشانی از سلطان. ترجمه مادر در سال 1897، نشان شفقت عبدالحمید دوم را برای او به همراه آورد.
- نام یک خبرگزاری. او در مسیر آنکارا در سال 1920، هنگام گفت‌وگو با یونس نادی، نام «Anadolu Ajansı» را پیشنهاد کرد.
- انتشار نخست به انگلیسی. بقالی مگس‌زده در سال 1935، یک سال پیش از نسخه ترکی، به دست خوانندگان انگلیسی‌زبان رسید.
- اورول به ترکی. او در سال 1954، مزرعه حیوانات را به ترکی ترجمه کرد.
پرسش‌های متداول
خالده ادیب آدیوار که بود؟
او نویسنده، معلم، دانشگاهی و سیاستمدار اهل ترکیه بود و در بشیکتاش استانبول به دنیا آمد. در 23 مه 1919 در گردهمایی سلطاناحمد سخنرانی کرد و بعدها نماینده ازمیر در مجلس شد.
خالده ادیب آدیوار چه سالی به دنیا آمد؟
منابع بین سال‌های 1882 و 1884 اختلاف دارند. همه بر تولد او در بشیکتاش توافق دارند.
پیراهن آتش درباره چیست؟
این رمان سرگذشت عایشه، پیامی و احسان را دنبال میکند که به آناتولی میروند و به مبارزه برای استقلال میپیوندند. در سال 1922 بهصورت پاورقی منتشر شد و در سال 1923 به شکل کتاب درآمد.
او در سلطاناحمد چه گفت؟
یکی از مشهورترین جمله‌هایش «Milletler dostumuz, hükûmetler düşmanımızdır» بود؛ یعنی «ملتها دوستان ما هستند، دولتها دشمنان ما هستند.» او همچنین از جمعیت خواست سوگند بخورند که جان خود را برای پرچم عثمانی و مردم آن فدا کنند.
او چه زمانی درگذشت؟
او در 9 ژانویه 1964 در استانبول درگذشت و در گورستان مرکزافندی به خاک سپرده شد.
منابع
- ویکی‌پدیای ترکی — خالده ادیب آدیوار tr.wikipedia.org
- خبرگزاری آناتولی — زن نیرومند روزهای آتش: خالده ادیب h.aa.com.tr
- دانشنامه معارف ترکیه — آدیوار، خالده ادیب turkmaarifansiklopedisi.org.tr
- دانشنامه اسلام بنیاد دیانت ترکیه — آدیوار، خالده ادیب islamansiklopedisi.org.tr
- دانشگاه صباح‌الدین زعیم استانبول — نقش خالده ادیب آدیوار در مبارزه ملی openaccess.izu.edu.tr
- دانشنامه آتاتورک — گردهمایی‌ها در مبارزه ملی ataturkansiklopedisi.gov.tr
- بنیاد زبان ترکی — خالده ادیب آدیوار tdk.gov.tr
- وزارت آموزش ملی — زبان و ادبیات ترکی 10، پیراهن آتش ogmmateryal.eba.gov.tr
- ویکی‌پدیای انگلیسی — خالده ادیب آدیوار en.wikipedia.org
- وزارت فرهنگ و گردشگری — آدیوار، خالده ادیب ktb.gov.tr
Image: Halide Edib Adıvar.jpg — Unknown authorUnknown author, Public domain
