Ko je bio Hadži Bektaš Veli?
Hadži Bektaš Veli bio je turkmenski šejh. Živio je u seldžučkoj Anadoliji u 13. vijeku. Bektašijski tarikat poštuje ga kao svog pira, odnosno duhovnog vodiča.
Rječnik imena turske književnosti Univerziteta Ahmet Yesevi navodi da je rođen i odrastao u Nišapuru, gradu u Horasanu. Âşıkpaşazâde opisuje kako je iz Horasana došao u Anadoliju s bratom Menteşom.
Veliki dio života proveo je u Sulucakarahöyüku. Danas je to Hadžibektaš, općina u pokrajini Nevšehir. Tu je i umro, a mjesto i danas nosi njegovo ime.
Datumi života Hadži Bektaša Velija: zašto su sporni?
Ne postoji jedan pouzdano utvrđen raspon godina njegovog života. Turska Wikipedija navodi 1209–1271. Rječnik imena turske književnosti oprezniji je. Godinu rođenja bilježi kao 1207?, a godinu smrti kao 1271?, s upitnicima.
Muzejska stranica Portala kulture prenosi drugačiji raspon, 1248–1337. On je u suprotnosti s rasponom 1209–1271. Zato se ne može uzeti kao pouzdan biografski podatak.
Ako na natpisu vidite 1271. godinu, shvatite je kao često korišten datum, a ne kao dokazan podatak.
Ko je utjecao na Hadži Bektaša Velija?
Ahmet Yaşar Ocak oslanja se na zapise Elvana Çelebija, Eflâkîja i Âşıkpaşazâdea. Hadži Bektaša ubraja među halife Babe İlyâsa-ı Horasânîja. Halifa ovdje znači zamjenika i nasljednika u sufijskom duhovnom nizu.
Predaja dodaje još jedno ime. Prema njoj, Ahmed Yesevî poslao je Hadži Bektaša u Anadoliju. Engleska Wikipedija ističe da njihova neposredna veza nije hronološki moguća.
Na tom primjeru možete vidjeti kako se u ovoj priči prepliću predaja i historijski zapisi.
Je li osnovao bektašijski tarikat?
Tradicija ga stavlja na prvo mjesto. Ocak to vidi drugačije. On smatra da je poznati institucionalni oblik tarikata početkom 16. vijeka uspostavio Balım Sultan.
Hadži Bektaš je, dakle, pir na kojeg se tarikat poziva. Organizirani tarikat, prema Ocakovom tumačenju, oblikovao se oko tri vijeka kasnije.
Knjige Hadži Bektaša Velija: Vilajetnama i Makalat
Dva teksta imaju najveći značaj.
Vilajetnama (Vilâyetnâme) glavna je zbirka priča o njemu. Zapisana je u posljednjoj četvrtini 15. vijeka. To nije njegovo vrijeme, 13. vijek. Priče o čudima koje u njoj čitate posmatrajte kao kasniju predaju.
Makalat (Makâlât) njegovo je najpoznatije djelo. Kritičko izdanje Esada Coşana objavljeno je 1986. godine. Tekst se pripisuje Hadži Bektašu. Ocak navodi da historičari nisu dokazali da je potekao neposredno iz njegovog pera.
Nesrin Sofuoğlu proučavala ga je u članku iz 2021. godine. Prema njenom tumačenju, knjiga obrađuje:
- tevhid, Božiju jednoću
- vjeru
- marifet, duhovnu spoznaju
- stvaranje čovjeka
- borbu protiv šejtana
Ona objašnjava da je glavni cilj djela odgoj čitaoca u vjerovanju, obredima i etici. Cilj je dovesti čovjeka do stepena insan-i kamila, potpunog čovjeka.
Njegovo učenje: četiri kapije, četrdeset stepena
Makalat je izvor učenja o četiri kapije i četrdeset stepena. Četiri kapije su šerijat, tarikat, marifet i hakikat. Svaka kapija obuhvata deset stepena.
Ukupno ih je četrdeset. To je zamisao duhovnog puta podijeljenog na etape. Čovjek napreduje stepen po stepen.
Ako tražite njegove izreke, svaku provjerite u Makalatu i njegovim izdanjima.
Je li bio oženjen? Dvije grane se ne slažu
Čak je i njegov privatni život predmet spora. Grana Babagân tvrdi da je Hadži Bektaš umro neoženjen. Grana Çelebiler tvrdi da se oženio ženom po imenu Kadıncık Ana.
Obje grane pripadaju bektašijskoj tradiciji. Izvori ne daju konačan odgovor.
Hadži Bektaš Veli i janjičari
Često ga povezuju s osmanskim janjičarima. Dokazi, međutim, zahtijevaju više opreza nego što ga pokazuju raširene tvrdnje.
Âşıkpaşazâde odbacuje neposrednu vezu. Negira da je Hadži Bektaš susretao osmanske vladare. Također negira da janjičarska kapa, börk, potječe od njega.
Dokumentirana veza nastaje kasnije. Studija Fahrija Madena iz 2015. godine upućuje na kraj 16. vijeka. Bektašijski šejhovi i derviši tada su bili smješteni u janjičarskim kasarnama. Maden to vidi kao korak koji je učvrstio vezu između dviju institucija.
Jedan detalj na turbetu uklapa se u to kasnije razdoblje. Alem (âlem), završni ukras iznad turbeta, nosi godinu 1028. Uz nju stoji zapis koji navodi vakufski dar ćehaje janjičarske tekije.
Kompleks Hadži Bektaša Velija u Nevšehiru
Kompleks se nalazi u Hadžibektašu, u pokrajini Nevšehir. U registru kulturne baštine navedena je adresa Kayseri Caddesi No. 7.
Građen je oko dvorišta. Turska prijava UNESCO-u navodi dvorište Nadar, dvorište Dergâh i treće dvorište. Uz njih su raspoređene građevine.
Kompleks je rastao dogradnjama i popravkama. Prema istoj prijavi, današnji oblik dobio je uglavnom u 16. vijeku.
Turbe Hadži Bektaša Velija
Turbe se nalazi u trećem dvorištu. Naći ćete ga na ulazu u Kırklar Meydanı.
Od tekije do muzeja
Tekija je zatvorena 30. 11. 1925. godine. Na nju se odnosio Zakon br. 677, kojim su zatvorene sve tekije i zavije.
Nakon popravki ponovo je otvorena 16. 8. 1964. godine. Otvorena je kao etnografski muzej, a posjetioci od tada prolaze njenim dvorištima.
Turska je 13. 4. 2012. godine prijavila kompleks za UNESCO-ovu Tentativnu listu svjetske baštine kao kulturno dobro. To je korak u postupku kandidature. Nije upis na Listu svjetske baštine.
Detalji koje nećete naći u turističkim vodičima
- Dvanaest koža. U prostoriji za obred džem (cem) na klupama je prostrto 12 životinjskih koža. Prema turskoj prijavi UNESCO-u, one predstavljaju Dvanaest imama.
- Vrata pred kojima se saginjete. Isti tekst navodi da su mnoga vrata u kompleksu namjerno napravljena niska. Svako ko ulazi mora spustiti glavu. Zamislite kako se saginjete pod niskom gredom u staroj kući.
- Devet slojeva neba. Drveni strop građevine Meydan Evi napravljen je od ukrštenih greda. U bektašijskoj simbolici predstavlja devet slojeva nebesa.
- Lavlje usta. Česma Arslanlı Çeşme ima tri izljevna otvora. Voda teče iz tri usta, a jedna pripadaju mramornom lavu.
- Godina na turbetu. Alem iznad turbeta nosi godinu 1028. i zapis o vakufskom daru janjičarskog ćehaje, kako je već spomenuto.
Planiranje posjete
Uputite se u općinu Hadžibektaš u pokrajini Nevšehir. Potražite kompleks na adresi Kayseri Caddesi No. 7.
Prođite dvorištima redom, od dvorišta Nadar do trećeg dvorišta. Usput pogledajte okvire vrata. Zatim zastanite kod turbeta, na ulazu u Kırklar Meydanı.
Ako želite nešto pročitati prije posjete, počnite od Makalata u kritičkom izdanju Esada Coşana. Tako ćete upoznati četiri kapije prije nego što ih vidite u kamenu.
Često postavljana pitanja
Ko je bio Hadži Bektaš Veli?
Bio je turkmenski šejh u seldžučkoj Anadoliji u 13. vijeku. Bektašijski tarikat poštuje ga kao svog pira. Veliki dio života proveo je u Sulucakarahöyüku, današnjem Hadžibektašu u pokrajini Nevšehir, gdje je i umro.
Gdje se nalazi turbe Hadži Bektaša Velija?
Nalazi se u trećem dvorištu tekije u Hadžibektašu, na ulazu u Kırklar Meydanı.
Je li osnovao janjičarski korpus?
Nijedan od ovdje navedenih izvora to ne tvrdi. Âşıkpaşazâde negira neposrednu vezu. Dokumentirana veza jeste smještaj bektašijskih šejhova i derviša u janjičarskim kasarnama krajem 16. vijeka.
Koja mu se knjiga pripisuje?
Makalat. Kritičko izdanje Esada Coşana objavljeno je 1986. godine. Ocak navodi da historičari nisu dokazali da je tekst potekao neposredno iz njegovog pera.
Je li kompleks na UNESCO-ovoj Listi svjetske baštine?
Nalazi se na Tentativnoj listi. Turska ga je prijavila 13. 4. 2012. godine.
Izvori
- TDV Islamska enciklopedija — Hadži Bektaš Veli islamansiklopedisi.org.tr
- Univerzitet Ahmet Yesevi — Rječnik imena turske književnosti, Hadži Bektaš Veli teis.yesevi.edu.tr
- Wikipedija — Hadži Bektaš Veli tr.wikipedia.org
- Wikipedija — Hadži Bektaš Veli en.wikipedia.org
- Portal kulture — Muzej Hadži Bektaša Velija kulturportali.gov.tr
- Portal kulture — Kompleks Hadži Bektaša Velija kulturportali.gov.tr
- UNESCO-ov Centar za svjetsku baštinu — Kompleks Hadži Bektaša Velija whc.unesco.org
- Ministarstvo kulture i turizma — Turbe Hadži Bektaša Velija yakegm.ktb.gov.tr
- Ministarstvo kulture i turizma — Meydan Evi yakegm.ktb.gov.tr
- Ministarstvo kulture i turizma — Česma Arslanlı Çeşme yakegm.ktb.gov.tr
- Univerzitet Nevşehir Hacı Bektaş Veli — Knjiga sažetaka simpozija o učenjacima iz Nevšehira dosyalar.nevsehir.edu.tr
- Časopis Teološkog fakulteta Univerziteta Dokuz Eylül — Nesrin Sofuoğlu dergipark.org.tr
- Časopis za istraživanje turske kulture i Hadži Bektaša Velija — Fahri Maden dergipark.org.tr
Image: Qendra Botërore Bektashiane 2026 – monumenti i Haxhi Bektash Veliut.jpg — Albinfo, CC BY-SA 4.0
