Historiju Alačatija možete prepoznati u lokalnom kamenu, kućama koje se naslanjaju jedna na drugu i vjetrenjačama iznad naselja. U njegovim ulicama nalazi se i nekadašnja crkva koja je postala džamija. Ove građevine pripadaju mjestu koje su oblikovali doseljavanje, a kasnije i turizam. Kada ih posmatrate zajedno, arhitekturu možete povezati s ljudima i djelatnostima koje su mijenjale naselje.
U kamenim kućama danas posluju različiti objekti, među njima hoteli i kafići. Alačati, međutim, čuva i historiju porodica koje su stigle nakon balkanskih ratova i razmjene stanovništva. Ako dolazite zbog njegovih ulica i vjetra, ta preseljavanja pomoći će vam da građevine sagledate u širem historijskom kontekstu.
Gdje se nalazi Alačati? Šta znači „alaçatı nerede“
Alačati je naselje sa statusom mahale u okrugu Češme, u pokrajini Izmir, u turskoj Egejskoj regiji. Sjeverno od njega prolazi državni put D.300 Češme–Izmir. Na jugu je povezano s autoputem Češme–Izmir. Historijsko naselje tako pripada širem području Češmea.
Njegov administrativni položaj mijenjao se kroz vrijeme. U administrativnom uređenju uspostavljenom osnivanjem vilajeta Aydin 1867. godine, Alačati je bio sjedište podokruga podređenog Češmeu. Današnja mahala i nekadašnje administrativno središte predstavljaju različite faze historije naselja.
I naziv ima svoju dokumentovanu historiju. Zapisi iz 1525. godine koriste oblike Alacat ili Alacaat. Godine 1890. zabilježen je oblik Alátsata. Prema podacima o nazivima mjesta koje prenosi Wikipedija na turskom jeziku, naselje nosi današnje ime Alaçatı od 1928. godine. Ove godine potvrđuju zabilježene oblike naziva. One ne utvrđuju datum osnivanja naselja.
Kamene kuće: šta vam građevine otkrivaju o ulicama
Historijsku cjelinu Alačatija čine i kuće na dva nivoa, građene od lokalnog kamena i naslonjene jedna na drugu. U njoj su zastupljeni primjeri turske i grčke arhitekture. Takav raspored kuća ima važnu ulogu. One oblikuju povezane nizove duž ulica i daju naselju karakter koji nadilazi svaku pojedinačnu fasadu.
Opisi historijskih ulica spominju i prizemne kamene kuće te kaldrmu. Zato ulice možete posmatrati na dva nivoa. Pojedinačne zgrade pokazuju način gradnje kamenom i svoju visinu. Kaldrma i susjedne kuće pokazuju kako se te zgrade uklapaju u širu cjelinu.
S razvojem turizma neke stare kamene kuće postale su hoteli, butici, barovi i kafići. Njihova današnja namjena dio je priče koju susrećete tokom posjete. Zgrada može zadržati svoje mjesto u historijskom izgledu ulice, a služiti drugačijoj svrsi od nekadašnjeg doma.
Čaršija u Alačatiju: kako trgovina i stanovanje oblikuju centar
Unutar zaštićene historijske urbane cjeline, ulica Kemalpaşa Caddesi pruža se u pravcu istok–zapad. Prepoznata je kao glavna osa duž koje je koncentrisana trgovina. Ulica Mithatpaşa Caddesi pruža se u pravcu sjever–jug i ima izraženiji stambeni karakter. Ova razlika pomaže vam da razumijete centar kroz djelatnosti povezane s njegovim ulicama.
Ako tražite čaršiju u Alačatiju, odnosno „Alaçatı çarşı“, ovakav raspored ulica daje historijski sadržaj predstavi o trgovačkom dijelu naselja. Trgovina je koncentrisana duž određene ulice unutar zaštićene urbane cjeline. Stanovanje ima svoju glavnu osu. Obje pripadaju istom naselju kamenih zgrada, uskih ulica i malih trgova.
Nekadašnja crkva u vjerskoj historiji Alačatija
Džamije Hacı Memiş i Pazaryeri monumentalne su građevine unutar historijske cjeline Alačatija. Džamija Pazaryeri prvobitno je bila crkva Ayios Konstantinos. Crkvu je 1874. godine sagradio Yuhannis Halapes. Zgrada je kasnije počela služiti kao džamija.
Nekadašnja crkva ima bazilikalni tlocrt s tri broda. Građena je od lomljenog kamena. Ove osobine opisuju njen prvobitni arhitektonski raspored i način gradnje. Kasnija vjerska namjena predstavlja novu fazu u historiji iste građevine.
Sačuvani ikonostas i mihrab naknadno dodan na južnoj strani čine tu promjenu posebno opipljivom. Ikonostas je ostao iz vremena kada je zgrada bila crkva. Mihrab pripada njenoj upotrebi kao džamije. Ovi elementi omogućavaju vam da vjersku historiju građevine povežete s konkretnim dijelovima njene unutrašnjosti.
Vjetrenjače i vrijeme: historija iza pretrage „alaçatı hava durumu“
Historijske kamene vjetrenjače stoje na brdu iznad Alačatija i potječu iz 1850-ih godina. Ubrajaju se među prepoznatljive simbole naselja. Njihov položaj iznad kuća uvodi vjetar u priču o arhitekturi, uz lokalni kamen korišten širom historijskih ulica.
Vjetar oblikuje i savremeni turizam Alačatija. Pokrajinska uprava za kulturu i turizam Izmira navodi period od maja do oktobra kao vjetrovitu sezonu za jedrenje na dasci. Od sredine juna do sredine septembra vjetar puše uglavnom sa sjevera. To su sezonske osobine vremena, a ne prognoza za određenu posjetu.
Luku u Alačatiju odlikuju plitka voda i površina koja ostaje relativno mirna uprkos jakom vjetru. Ti uslovi pomogli su da zaljev postane centar jedrenja na dasci. Vjetrenjače na brdu i vode za jedrenje na dasci pripadaju različitim dijelovima priče o Alačatiju. Vjetar ih povezuje.
Doseljavanje i razmjena stanovništva
Nakon balkanskih ratova u Alačati su se doselili Bošnjaci iz Kolašina i Albanci s Kosova. Njihov dolazak dio je historije stanovništva naselja. Kamene ulice zato treba razumjeti i kroz preseljavanja ljudi, uz njihove arhitektonske osobine.
Nakon razmjene stanovništva doseljenici su stigli iz Kavale, Kostura (Kesriye), Verije (Karaferye) i Karadžove (Karacaova). Ova mjesta porijekla pomažu da se razumije identitet Alačatija kao naselja oblikovanog razmjenom stanovništva. Doseljavanje je ključno za historijski kontekst njegovih kuća i mahala.
Studija iz 2018. godine, čiji su autori Deniz Hekimoğlu i Ayşegül Altınörs Çırak, opisuje Alačati kao naselje koje je taj identitet zadržalo do 2000. godine. Autori kasniji uspon turizma povezuju s gentrifikacijom. Njihovo tumačenje uvodi društvenu historiju naselja u raspravu o očuvanju arhitekture.
Hronologija
- 1525: Zapisi navode naselje pod nazivom Alacat ili Alacaat.
- 1850-e: Iz ovog perioda potječu historijske kamene vjetrenjače iznad naselja.
- 1867: Alačati se pojavljuje kao sjedište podokruga podređenog Češmeu u novom administrativnom uređenju vilajeta Aydin.
- 1874: Yuhannis Halapes gradi crkvu Ayios Konstantinos, koja kasnije služi kao džamija Pazaryeri.
- Nakon balkanskih ratova: Bošnjaci iz Kolašina i Albanci s Kosova naseljavaju se u Alačatiju.
- Nakon razmjene stanovništva: Doseljenici stižu iz Kavale, Kostura, Verije i Karadžove.
- 1928: U zapisima o nazivima mjesta počinje se koristiti današnji naziv Alaçatı.
- 2000: Studija iz 2018. ovu godinu označava kao kraj perioda u kojem Alačati zadržava identitet naselja oblikovanog razmjenom stanovništva. Potom slijedi gentrifikacija povezana s usponom turizma.
- 2018: Istraživanje objavljeno u časopisu TÜBA-KED razmatra probleme očuvanja arhitektonske i društvene cjeline Alačatija.
Detalji koje nećete naći u turističkim vodičima
U uskim ulicama i na malim trgovima Alačatija nalaze se bunari. Oni povezuju historijsku cjelinu sa svakodnevnim životom. Infrastruktura za snabdijevanje vodom zauzima prostore između kuća. Kada pogledate dalje od fasada, bunari vam otkrivaju mjesto običnih praktičnih potreba u arhitekturi naselja.
Oko ulice Diyarbakır Sokak u mahali Yeni Mecidiye Mahallesi nalazi se i zaštićeno arheološko područje. Smješteno je u sjeveroistočnom dijelu zaštićene urbane cjeline i sadrži ostatke crkve. Vjersko arhitektonsko naslijeđe Alačatija zato obuhvata i sačuvanu nekadašnju crkvu u kojoj je danas džamija Pazaryeri i ostatke na drugim mjestima u naselju.
U džamiji Pazaryeri pod zapadnog dvorišta prekriven je mozaikom od oblutaka. To je zaseban detalj uz zidove od lomljenog kamena i trobrodni tlocrt zgrade. Ako pogledate površinu dvorišta, uočit ćete još jednu materijalnu osobinu historije vidljive na ovoj građevini.
Vode za jedrenje na dasci imaju i jednu manje očiglednu osobinu. Službeni turistički opis navodi da se vodena struja kreće u istom smjeru kao vjetar. Tu podudarnost izdvaja kao osobinu koja pomaže onima koji jedre na dasci, uz plitku vodu luke i relativno mirnu površinu.
Gdje jesti i odsjesti: kamene zgrade u svakodnevnoj upotrebi
Kada pretražujete „gdje jesti u Alačatiju“ ili „gdje odsjesti u Alačatiju“, veza s historijom nalazi se u novoj upotrebi starih kamenih kuća. Neke danas služe kao kafići, barovi i hoteli. Smještaj i ugostiteljska ponuda postali su dio promjene namjene historijskih građevina.
Prenamjena kuća otvara i pitanja njihove zaštite. Studija Hekimoğlu i Altınörs Çırak iz 2018. godine navodi probleme povezane s promjenama namjene i neodobrenim popravkama. Poslovni objekti u historijskim zgradama zato su dio šire priče o turizmu, društvenim promjenama i brizi o arhitektonskoj cjelini.
Često postavljana pitanja
Gdje se nalazi Alačati?
Alačati je naselje sa statusom mahale u okrugu Češme, u pokrajini Izmir, u turskoj Egejskoj regiji. U administrativnom uređenju uspostavljenom 1867. godine bio je i sjedište podokruga podređenog Češmeu.
Koliko su stare kamene vjetrenjače?
Historijske kamene vjetrenjače na brdu iznad Alačatija potječu iz 1850-ih godina. One su prepoznatljivi simboli naselja.
Je li džamija Pazaryeri prvobitno bila crkva?
Da. Yuhannis Halapes sagradio ju je 1874. godine kao crkvu Ayios Konstantinos. Sačuvani ikonostas i kasnije dodani mihrab na južnoj strani odražavaju njene uzastopne vjerske namjene.
Kako je turizam promijenio historijske kuće?
Neke kuće postale su hoteli, butici, barovi i kafići. Studija o zaštiti iz 2018. godine povezuje uspon turizma s gentrifikacijom. Također ukazuje na probleme promjene namjene i neodobrenih popravki.
Izvori
- Uprava okruga Češme — Administrativno uređenje cesme.gov.tr
- Wikipedija na turskom jeziku — Alaçatı tr.wikipedia.org
- Visit İzmir — Zaštićena urbana cjelina Alačatija visitizmir.org
- Visit İzmir — Crkva Ayios Konstantinos–džamija Pazaryeri visitizmir.org
- GoTürkiye — Šta vidjeti: Alačati, Češme i Urla goturkiye.com
- Pokrajinska uprava za kulturu i turizam Izmira — Jedrenje na dasci izmir.ktb.gov.tr
- Deniz Hekimoğlu i Ayşegül Altınörs Çırak, TÜBA-KED — Zaštita tradicionalnih cjelina koje prolaze kroz gentrifikaciju: Alačati dergipark.org.tr
FAQ
Gdje se nalazi Alačati?
Alačati je naselje sa statusom mahale u okrugu Češme, u pokrajini Izmir, u turskoj Egejskoj regiji.
Koliko su stare vjetrenjače u Alačatiju?
Historijske kamene vjetrenjače na brdu iznad naselja potječu iz 1850-ih godina.
Je li džamija Pazaryeri prvobitno bila crkva?
Da. Yuhannis Halapes sagradio je crkvu Ayios Konstantinos 1874. godine. Zgrada je kasnije postala džamija Pazaryeri.
Image: Alaçatı değirmenler 03.jpg — Justinianus, CC BY-SA 4.0
