Ümumi era nə deməkdir? CE və BCE, AD və BC fərqləri

CE Common Era, yəni Ümumi era deməkdir və 1-ci ildən başlayan illəri göstərir. BCE isə Before Common Era, yəni Ümumi eradan əvvəl deməkdir və ondan əvvəlki illəri bildirir. CE və BCE, AD və BC ilə tam eyni il nömrələrindən istifadə edir: 2026 CE elə AD 2026-dır, 400 BCE isə 400 BC-dir.

İşarələrin mənası sadədir, amma tarixçəsində düşündürücü bir məqam var. Pasxanın tarixini hesablamaq üçün hazırlanmış bu sistemdə sıfırıncı il yoxdur. Astronomik nömrələnmədə isə var. Siz bu fərqi başa düşəndə XXI əsrin niyə 2001-ci ildə başladığını da anlayacaqsınız. Əvvəl qısaltmalarla tanış olun. Sonra il hesabının necə yarandığını və yayıldığını izləyin.

CE və BCE nə deməkdir?

CE-nin açılışı Common Era, yəni Ümumi eradır. BCE-nin açılışı Before Common Era, yəni Ümumi eradan əvvəldir. Ayırıcı nöqtə 1-ci ilin başlanğıcıdır. Ənənəvi tarixi nömrələnmədə 1 CE-dən dərhal əvvəlki il 1 BCE-dir.

AD latınca Anno Domini ifadəsinin qısaltmasıdır və «Rəbbimizin ilində» deməkdir. BC isə ingiliscə Before Christ, yəni «Məsihdən əvvəl» ifadəsinin qısaltmasıdır. Bu ifadələr xristianlığa açıq istinad edir. CE və BCE həmin sözləri əvəzləyir, illərin nömrələrini isə olduğu kimi saxlayır.

Manitobanın xronologiyaya dair tədris materialı BCE və CE işarələrinin müxtəlif mədəniyyətləri əhatə etmək məqsədini izah edir. Bu ifadələr xristianlığa birbaşa istinadı aradan qaldırır. Beləliklə, tarixlər başqa mədəniyyətləri də əhatə etməsi nəzərdə tutulan sözlərlə göstərilir. İl hesabının başlanğıc nöqtəsi isə dəyişmir.

Bu fərq mübahisə də doğurub. Raymon Panikkar (Raimon Panikkar) hesab edirdi ki, il nömrələri xristian mənşəyini saxlayırsa, adları dəyişmək bütün mədəniyyətləri əhatə etməyə kifayət etmir. Deməli, mübahisə həm tarixlərə əlavə olunan sözlərə, həm də il hesabının tarixi əsasına aiddir.

CE və BCE, AD və BC ilə eyni illəri göstərirmi?

Bəli. AD-dən CE-yə və ya BC-dən BCE-yə keçəndə il nömrəsini dəyişmək lazım deyil. Siz tarix oxuyarkən hər iki yazılışla rastlaşsanız, tarixləri birbaşa müqayisə edə bilərsiniz. Qısaltma dəyişir, göstərilən il isə dəyişmir.

Türkiyəyə (Türkiye) səyahət edənlər üçün türk dilindəki qısaltmaları bilmək faydalıdır. MS, CE-yə; MÖ isə BCE-yə uyğundur. Siz ingiliscə verilmiş tarixi türkcə qarşılığı ilə müqayisə edəndə rəqəmi saxlayın və era işarəsini uyğunlaşdırın.

Türk dilindəki milat sözü ənənəvi olaraq İsanın doğumu ilə əlaqələndirilən başlanğıc nöqtəsini bildirir. Qəbul olunmuş tarixi zaman xəttində bu başlanğıc 1-ci il yanvarın 1-i ilə göstərilir. Türk dilində MÖ və MS ilə ifadə olunan bölgünün istinad nöqtəsi budur.

CE və BCE ayrıca bir təqvimin adı deyil, era işarələridir. Onlar həm Yuli təqvimindəki (Jülyen takvimi), həm də Qriqori təqvimindəki (Gregoryen takvimi) illəri göstərə bilər. Buna görə CE işarəsi tarixin hansı eraya aid olduğunu bildirir. Amma təkcə bu işarədən hansı təqvimin işlədildiyini müəyyən etmək olmur.

Təqvim erası necə yarandı və necə yayıldı?

Kiçik Dionisi (Dionysius Exiguus) təxminən 525-ci ildə Pasxanın tarixini hesablamaq üçün cədvəllər hazırlayarkən Anno Domini il hesabını yaratdı. Onun nömrələnməsi İsanın təcəssümünü əsas götürürdü. Sistem ingiliscə Common Era ifadəsindən deyil, konkret hesablama işindən yarandı.

525-ci ildə yepiskop Petroni (Petronius) Dionisidən Liber de Paschate adlı Pasxa hesablaması əsərini hazırlamağı istədi. Dionisi Pasxa cədvəllərində işlədilən, Diokletianı (Diocletianus) əsas götürən il hesabını dəyişdirdi. O, xristianları təqib etmiş imperator Diokletianın xatirəsini yaşatmaq istəmirdi.

İki sistemin uyğunluğu konkret rəqəmlərlə görünür. Dionisinin Pasxa cədvəlində AD 532 Diokletian sisteminin 248-ci ilinə uyğun gəlirdi. Yeni başlanğıc nöqtəsinə görə eyni ilə başqa nömrə verilmişdi.

İsanın doğumunun AD 1-ə aid edilməsi təqvimdə qəbul olunmuş bir şərtilikdir. Tarixi qiymətləndirmələr onun bir neçə il əvvəl doğulduğunu göstərir. Ancaq mövcud dəlillər dəqiq ili müəyyənləşdirmir. Buna görə il hesabına əsas götürülən tarixlə etibarlı şəkildə müəyyən edilmiş doğum tarixini fərqləndirmək lazımdır.

İngilis tarixçisi Beda (Bede) 731-ci ildə Anno Domini nömrələnməsindən istifadə etdi. Onun bu seçimi sistemin Avropada yayılmasına kömək etdi. Pasxa hesablamaları üçün yaradılmış il hesabı onu qəbul edən müəlliflər vasitəsilə tarix yazımında daha geniş yer tutdu.

TIME tarixçi Linn Hanta (Lynn Hunt) əsaslanaraq bildirir ki, AD ilə tarixləndirmə VIII və IX əsrlərdə ingilis sənədlərində geniş işlənməyə başladı. IX əsrin sonlarına doğru onun sənədlərdə istifadəsi Fransaya (Fransa) və İtaliyaya (İtalya) da yayıldı. Sistemin qəbulu tədricən baş verdi.

Anno Domini ilə tarixləndirmə orta əsr kilsə yazılarında geniş yayıldı. Mülki sənədlərdə isə tarixlər hökmdarların hakimiyyət illərinə əsasən göstərilməyə davam edirdi. Beləliklə, AD nömrələnməsi yayıldıqca illəri göstərməyin başqa üsulu da onunla yanaşı işlənirdi.

Qriqori islahatı Dionisinin il hesabını saxladı. Papa XIII Qriqori (XIII. Gregorius) 24 fevral 1582-ci il tarixli Inter Gravissimus sənədi ilə bu islahata başladı. İslahat və eranın müəyyənləşdirilməsi təqvim tarixinin ayrı-ayrı mərhələlərinə aiddir.

Xronologiya

• 1 CE: Sonradan yaradılmış tarixi il hesabının başlanğıc ili. Ondan dərhal əvvəl 1 BCE gəlir.
• Təxminən 525 CE: Kiçik Dionisi Pasxa hesablamaları üçün Anno Domini nömrələnməsini yaradır.
• 532 CE: Dionisinin Pasxa cədvəlində bu il Diokletian hesabının 248-ci ilinə uyğundur.
• 731 CE: Bedanın Anno Domini-dən istifadəsi il hesabının yayılmasına kömək edir.
• VIII–IX əsrlər: AD ilə tarixləndirmə ingilis sənədlərində geniş işlənməyə başlayır.
• IX əsrin sonları: Sənədlərdə istifadə Fransaya və İtaliyaya yayılır.
• 24 fevral 1582: Inter Gravissimus il hesabını saxlayan Qriqori təqvim islahatını başladır.
• 1708: Common Era ifadəsinin ingiliscə istifadəsi bu tarixə aid mənbədə təsdiqlənir.
• 1 yanvar 2001: Ənənəvi nömrələnməyə görə XXI əsr və III minillik başlayır.

Tarixi il hesabında niyə sıfırıncı il yoxdur?

Ənənəvi ardıcıllıq belədir: 2 BCE, 1 BCE, 1 CE, 2 CE. BC və AD də eyni qaydaya tabedir. CE və BCE-yə keçmək il hesabının iki tərəfi arasına əlavə il daxil etmir.

Dionisi illəri Roma rəqəmləri ilə nömrələmişdi. Bu rəqəm sistemində sıfır üçün ayrıca işarə yox idi. Onun il ardıcıllığı da 1-dən başlayırdı. Sıfırıncı ilin olmaması hər iki era işarəsi cütünün istifadə etdiyi, keçmişdən qalmış nömrələnmə sisteminin xüsusiyyətidir.

1 CE-yə yaxınlaşdıqca BCE ilə göstərilən il nömrələri azalır. Manitobanın xronologiya materialı bunu 500 BCE və 200 BCE ilə izah edir: 500 BCE daha əvvəlki tarixdir. Siz bu tarixləri xronoloji sıra ilə düzürsünüzsə, BCE ilə göstərilən daha böyük rəqəm əvvəl gəlməlidir.

Astronomik nömrələnmə bu sərhədi başqa cür göstərir. Burada 1 BCE sıfırıncı il, 2 BCE isə −1-ci il sayılır. Bunlar eyni illərin fərqli rəqəmlərlə ifadəsidir. Buna görə astronomik və tarixi tarixləri müqayisə edəndə hansı qaydanın işlədildiyi əhəmiyyət daşıyır.

Sıfırın olmaması tanış bir təqvim mərhələsini də izah edir. Ənənəvi tarixi nömrələnmədə XXI əsr və III minillik 1 yanvar 2001-ci ildə başlayıb. Bunun gündəlik həyatdakı qarşılığı təqvim ildönümüdür: əsrin nə vaxt başladığını müəyyənləşdirmək onun il hesabının haradan başlamasından asılıdır.

Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

İngiliscə Common Era ifadəsinin ən azı 1708-ci ildə işlədildiyi sənədləşdirilib. Deməli, bu ifadənin Dionisinin 525-ci ildəki işindən ayrı tarixçəsi var. İfadənin yaşı ilə onun əsaslandığı il hesabının yaşı ayrı məsələlərdir.

Türkcə milat ərəb mənşəli sözdür. O, doğum mənasını verən veladet sözü ilə bağlıdır. Bu dil əlaqəsi ənənəvi eranın doğuma əsaslanan başlanğıcını əks etdirir. Həm də türk terminlərini il hesabının tarixi mənası ilə əlaqələndirməyə kömək edir.

Dionisi Pasxa hesablamalarında «heç nə» mənasını verən nulla və nihil sözlərini işlədirdi. Bununla belə, il nömrələnməsinə sıfırıncı il əlavə etmədi. Onun hesablamalarda işlətdiyi sözlər və illəri göstərən ardıcıllıq fərqli qaydalara əsaslanırdı.

NASA-nın tutulmalara dair səhifələri BCE və CE-ni seçmək üçün praktik səbəb göstərir. Hər iki qısaltma il nömrəsindən sonra yazıla bilir. Bu vahid düzülüş kompüter cədvəllərində əlverişlidir. Burada işarə seçimi tarixlərin təqdimatına da xidmət edir.

Tez-tez verilən suallar

Ümumi era nə deməkdir?

Ümumi era ingiliscə Common Era ifadəsinin qarşılığıdır və CE ilə qısaldılır. O, 1-ci ildən başlayan illəri göstərir. BCE isə Before Common Era, yəni Ümumi eradan əvvəl deməkdir və həmin başlanğıcdan əvvəlki illəri bildirir. Ənənəvi tarixi nömrələnmədə 1 BCE-dən birbaşa 1 CE-yə keçilir.

2026 CE ilə AD 2026 eyni ildirmi?

Bəli. Hər iki işarə eyni ili göstərir. Bu uyğunluq eranın başlanğıcından əvvəlki illərə də aiddir: 400 BCE elə 400 BC-dir. Siz bu iki işarə cütü arasında keçid edəndə illəri nə artırır, nə də azaldırsınız.

CE və BCE türk dilində hansı qısaltmalara uyğundur?

CE, MS-ə; BCE isə MÖ-yə uyğundur. Bunlar eyni mənalı era işarələridir. Buna görə rəqəm dəyişmir. Türkcə milat İsanın doğumu ilə əlaqələndirilən şərti başlanğıc nöqtəsinin adıdır.

Ümumi erada sıfırıncı il varmı?

Ənənəvi BCE/CE nömrələnməsində sıfırıncı il yoxdur. BC/AD nömrələnməsində də yoxdur. Astronomik nömrələnmədə isə var: onun sıfırıncı ili 1 BCE-yə, −1-ci ili isə 2 BCE-yə uyğundur.

Mənbələr

1. timeanddate — Ümumi era (CE) və Ümumi eradan əvvəl (BCE) timeanddate.com
2. Wikipedia — Ümumi era en.wikipedia.org
3. Vikipedi — Milad tr.wikipedia.org
4. NASA — İllərin tarixləndirilməsi qaydaları eclipse.gsfc.nasa.gov
5. Manitoba Təhsil İdarəsi — Xronologiya 8.1.2f edu.gov.mb.ca
6. EBSCO, Kristen L. Zacharias — Dionysius Exiguus ebsco.com
7. NASA, L. E. Doggett — Təqvimlər eclipse.gsfc.nasa.gov
8. TIME — İndi bilirsiniz: İnsanlar ilin «A.D.» olduğunu nə vaxt deməyə başladılar? time.com
9. timeanddate — XXI əsr nə vaxt başladı? timeanddate.com

FAQ

Image: Portrait Confused With Johannes Kepler 1610.jpg — Unidentified painter, Public domain