Hermes (türkcə: Hermes) elçilərin, səyyahların və ticarətin tanrısı idi. Çünki onun vəzifələri ünsiyyəti, səfərləri və sərhədləri keçməyi birləşdirirdi. Qədim yunan dinində o, tanrıların elçisi idi. İnsanlar arasındakı elçiləri, səyyahları və tacirləri də qoruyurdu. Yollardakı və girişlərdəki hermalar onun himayəsini gözlə görünən edirdi. Ruhlara bələdçilik etməsi isə bu himayəni həyatla ölüm arasındakı keçidə qədər uzadırdı.
Qapının qarşısındakı düzbucaqlı sütunla qanadlı səndəl geyinən tanrı arasında əlaqə ilk baxışda sizə uzaq görünə bilər. Amma hər ikisi Hermesə aid dini təsəvvürlərin bir hissəsi idi. Onun sərhəd nişanlarını, elçi əsasını və Romada Merkuri (Merkür) kimi tanınmasını izləsəniz, ayrı görünən vəzifələrinin necə birləşdiyini görə bilərsiniz. Berqamadan (Bergama) olan mərmər herma bu hekayəni İstanbul Arxeologiya Muzeyləri (İstanbul Arkeoloji Müzeleri) ilə də birbaşa bağlayır.
Hermes niyə səfər, ticarət və sərhədlərlə əlaqələndirilirdi?
Hermesin vəzifələri xəbər aparanları, səfərə çıxanları və mal daşıyanları bir araya gətirirdi. Bu fəaliyyətlərin ortaq cəhəti bir yerdən başqa yerə keçmək idi. Oksford Klassik Lüğəti onun Roma dinindəki qarşılığı Mercuriusun funksiyalarını malların, insanların və sözlərin dövranı ilə izah edir. Bu yanaşma Hermesin tanış vəzifələri arasındakı əlaqəni anlamağa kömək edir.
Gündəlik bir çatdırılmanı düşünün: mal bir yerdən başqa yerə gedir, onu bir insan daşıyır, bir xəbər də sizə malın çatdığını bildirir. Bu müasir müqayisə Hermesin himayəsindəki fəaliyyətlərin əlaqəsini göstərir. Qədim yunan dinində insan elçilər, səyyahlar və tacirlər eyni tanrının himayəsində idi.
Sərhədlər bu əlaqələrə fiziki məkan verirdi. Oksford Klassik Lüğətinə görə, hermaların yaranmasının əsasında yol və sərhəd nişanı kimi istifadə olunan daş qalaqları dayanırdı. Sonralar yol ayrıclarında və qapı girişlərində Hermesin başı ilə tamamlanan sütunlar ucaldıldı. Beləliklə, onun himayəsi həm səfəri, həm də insanların içəri girdiyi, çıxdığı və ya sərhədi keçdiyi yerləri əhatə edirdi.
Onun bələdçiliyi adi səfərlərlə məhdudlaşmırdı. Hermes psixopomp, yəni ruhların bələdçisi kimi ölənlərin ruhlarını axirətə aparırdı. Bu vəzifə onun keçidlərlə əlaqəsini həyatla ölüm arasındakı sərhədə qədər genişləndirirdi. Səyyahların himayəçisi ilə ruhların bələdçisi eyni tanrı idi.
Hermes oğruları da qoruyurdu. Bu vəzifə onun obrazını daha narahatlıq doğuran etsə də, tacirlərə və elçilərə himayədarlığı ilə yanaşı nəzərə alınmalıdır. Mifologiyada o, Apollonun (Apollon) mal-qarasını oğurlamış və tısbağa çanağından lira düzəltmişdi. Onun hekayələrində bələdçilik, oğurluq və ixtiraçılıq birləşirdi.
Qreqori Nagi mal-qara hekayəsi ilə Hermesin bələdçi vəzifəsi arasındakı xüsusi əlaqəni vurğulayır. «Hermesə Homer himni»nin 303 və 392-ci misralarında bələdçilik Apollonun gizlədilmiş mal-qarasına gedən yolu göstərməklə bağlıdır. Burada yol tapmaqla əlaqələndirilən tanrı heyvanların yoxa çıxmasına da səbəb olmuşdu.
Hermalar harada ucaldılırdı və hansı funksiyaları vardı?
E.ə. VI əsrdən başlayaraq yunanlar yol ayrıclarında və qapı astanalarında Hermesin başını daşıyan hermalar ucaldırdılar. Bu yerləşmə tanrını keçid məkanlarına gətirirdi. Yol ayrıcı ilə evin girişi fərqli məkanlar idi. Amma hər ikisində insanlar bir məkandan başqasına keçirdilər.
Hermaların özünəməxsus görünüşü vardı: baş və kişi cinsiyyət orqanları təsvir edilmiş düzbucaqlı sütun. Girişlərdə, keçid nöqtələrində və sərhədlərdə onlar təhlükəni sovuşdurmağa xidmət edirdi. Anatomik təsvir qoruyucu əşyanın bir hissəsi idi. Onu həmin dini funksiya çərçivəsində anlamaq lazımdır.
Bu sütunlar həm də ayin və ibadət obyektləri idi. İnsanlar yol ayrıclarındakı və astanalardakı hermaların sehrli qoruma verdiyinə inanırdılar. Edinburq Universitetinin məlumatında əlavə olunur ki, küçə tinlərində və evlərin qarşısında duran nümunələrin şəhərə və sakinlərinə uğur, firavanlıq gətirəcəyi gözlənilirdi.
E.ə. 415-ci ildə Afinadakı (Atina) hermaların dağıdılması onların müqəddəsliyinə nə qədər ciddi yanaşıldığını göstərir. Afina Siciliya yürüşünə (Sicilya Seferi) hazırlaşarkən hermalara geniş miqyasda zərər vuruldu. Hücum ağır müqəddəsliyə təhqir sayıldı. Bunlar dini əşyalar idi. Onların eybəcər hala salınmasının nəticələri küçə avadanlığına vurulan zərərlə məhdudlaşmırdı.
Sonralar hermaların görünüşü və istifadəsi genişləndi. Ellinizm dövründə onlar başqa tanrıların və məşhur insanların başlarını da daşımağa başladı. Dini məqsədlərlə yanaşı, bəzək üçün də istifadə olunurdu. Siz bu tip sütunla qarşılaşsanız, təkcə formasına əsasən başın Hermesi təsvir etdiyini deyə bilməzsiniz.
Hermesin əsası Asklepinin əsasından nə ilə fərqlənir?
Hermesin elçi əsası kerikeyon adlanır və kadusey adı ilə də tanınır. Onun üzərində bir-birinə dolanmış iki ilan var. Qədim təsvirlərdə əsaya çox vaxt qanadlar da əlavə olunur. Metropoliten İncəsənət Muzeyi elçi əsasını və qanadlı səndəlləri Hermesin fərqləndirici rəmzləri kimi göstərir.
Şəfa tanrısı Asklepi (Asklepios) başqa cür əsa daşıyır. Onun qalın əsasına tək ilan dolanır. Buna görə ən aydın fərq ilanların sayıdır: Hermesdə iki, Asklepidə bir. Hermesin əsası çox vaxt qanadlı olsa da, birbaşa müqayisə üçün iki ilan əsas əlamətdir.
Siz qədim bir təsviri araşdırarkən əsanı şəfa rəmzi saymazdan əvvəl ilanları sayın. İki ilanlı kadusey Hermesin elçi kimliyinə aiddir. Tək ilanlı əsa isə Asklepinindir. Oxşarlıq təsvir olunan tanrılar arasındakı fərqi gözdən qaçıra bilər.
Hermesin Roma tanrısı Merkuri ilə əlaqəsi nə idi?
Roma dinində Hermes ticarət tanrısı Mercurius ilə eyniləşdirilirdi. Bu tanrı daha çox Merkuri adı ilə tanınır. Onun rəmzlərinə pul kisəsi də əlavə edilmişdi. Romadakı bu eyniləşdirmə ticarətlə əlaqəni pul ilə bağlı bir əşya vasitəsilə xüsusilə aydın göstərirdi.
Qədim ənənəyə görə, Merkurinin Romadakı rəsmi məbədi e.ə. 495-ci ildə Aventin təpəsinin (Aventinus) cənub-qərb yamacında qurulmuşdu. Məbədin quruluş ildönümü 15 mayda qeyd edilirdi. Bu məlumatlar onun ibadətini konkret Roma məkanı və dini təqvimlə bağlayır.
Merkuri kultu dükan sahibləri və yükdaşıyanlarla, xüsusilə taxıl daşıyanlarla sıx əlaqəli idi. Buna görə onun ticarətlə bağlı vəzifəsi həm mal satışını, həm də daşınmasını əhatə edirdi. Oksford Klassik Lüğətinin malların, insanların və sözlərin dövranı haqqında izahı bu Roma məlumatlarını Hermesin daha geniş vəzifələri ilə əlaqələndirməyə kömək edir.
Pul kisəsi ilə elçi əsası eyniləşdirilən tanrının fərqli tərəflərini vurğulayır. Kisə ticarətə işarə edir, əsa isə elçini tanıdır. Səyyahları qorumaq vəzifəsi ilə birlikdə bu rəmzlər ticarəti, ünsiyyəti və hərəkəti eyni dini obrazda birləşdirir.
Xronologiya
- E.ə. VI əsr: Hermesin başını daşıyan hermalar yol ayrıclarında və qapı astanalarında yerləşdirilirdi.
- E.ə. 495-ci il: Qədim ənənəyə görə, Merkurinin Romadakı rəsmi məbədi quruldu.
- E.ə. 415-ci il: Siciliya yürüşünə hazırlıq zamanı Afinadakı hermalara geniş miqyasda zərər vuruldu.
- Ellinizm dövrü: Hermalar başqa tanrıların və məşhur insanların başlarını da daşımağa başladı.
- E.ə. 27–eramızın 68-ci illəri: Hazırda Metropoliten İncəsənət Muzeyində olan Hermes təsvirli Roma mərmər relyefi hazırlandı.
Bələdçi kitablarında tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Hermes Propilayos (Hermes Propylaios) adı onun girişlərlə əlaqəsini açıq göstərir. Propilayos «darvazanın qarşısında» deməkdir. Bu ad vəzifələri başqa cür mücərrəd görünə bilən tanrıya dəqiq məkan verir: Hermes girişin qarşısında dayanırdı və onun himayəsi gerçək bir keçid nöqtəsinə aid idi.
Berqamadan olan Hermes Propilayosun Roma dövrünə aid surəti İstanbul Arxeologiya Muzeylərində saxlanılır. Edinburq Universiteti onu hündürlüyü 1.19 metr olan mərmər herma kimi qeydə alır. Türkiyəyə səfər edən oxucular üçün bu əşya Hermesin girişləri qoruması ilə İstanbuldakı muzey kolleksiyası arasında konkret əlaqə yaradır.
Metropoliten Muzeyindəki Hermes təsvirli mərmər relyefin inventar nömrəsi 1991.11.8-dir. Ölçüləri 67.9 × 59.7 santimetrdir. Relyefdə tanrı qısa səfər plaşı geyinib. Bu geyim onu tanıdan qanadlı səndəllər və elçi əsası ilə yanaşı, səfərlə bağlı daha bir əlamətdir.
Relyef e.ə. 27–eramızın 68-ci illərinə aid olsa da, onun spiral saç burumları və sərt geyim qırışları e.ə. VI əsr yunan sənətini məqsədli şəkildə təqlid edir. Bu, arxaikləşdirici üslubdur. Siz daha qədim yunan heykəltəraşlığının görünüşünü şüurlu şəkildə mənimsəmiş bir Roma əsərinə baxırsınız.
Hermesin adı ilə daş qalaqları arasındakı əlaqə belə mübahisəlidir. Bir izaha görə, onun adı «daş qalağı» mənasını verən herma sözündən yaranıb. Dilçi R. S. P. Beekes bu izahı rədd edərək adın yunan dilindən əvvəlki mənşəyə malik olduğunu müdafiə edirdi. Buna görə hermaların yol nişanları ilə sənədləşdirilmiş əlaqəsini tanrının adının mübahisəli mənşəyindən ayırmaq lazımdır.
Hermesin mifoloji mənşəyi isə daha şəxsi idi. O, Zevs (Zeus) ilə Mayanın (Maia) oğlu idi. Peloponnesdəki (Peloponez) Killena dağında (Kyllene Dağı) müqəddəs bir mağarada doğulmuşdu. Killenios epiteti onu həmin dağla bağlayırdı. Beləliklə, yolların və keçidlərin tanrısının mifdə adı bəlli bir doğulduğu yer də vardı.
Tez-tez verilən suallar
Hermes yalnız elçi idi?
Xeyr. Hermes tanrıların elçisi idi, insan elçiləri, səyyahları, tacirləri və oğruları qoruyurdu. Psixopomp kimi ölənlərin ruhlarını da axirətə aparırdı.
Hermalar sadəcə yol nişanları idi?
Hermalar yol və sərhəd nişanı kimi istifadə olunan daş qalaqlarından yaranmışdı. Amma onların müqəddəs funksiyaları da vardı. Onlarla bağlı ayinlər keçirilir, keçidləri, girişləri və icmaları qoruduqlarına inanılırdı.
Hermes tək ilanlı əsa daşıyır?
Xeyr. Hermesin kaduseyində bir-birinə dolanmış iki ilan var və o, çox vaxt qanadlıdır. Bir ilanlı qalın əsa şəfa tanrısı Asklepiyə aiddir.
Merkurini ticarətlə nə bağlayırdı?
Merkuri Hermeslə eyniləşdirilən Roma ticarət tanrısı idi. Onun rəmzləri arasında pul kisəsi də vardı. Kultu dükan sahibləri və yükdaşıyanlarla, xüsusilə taxıl daşıyanlarla sıx bağlı idi.
Mənbələr
- Vikipediya — Hermes en.wikipedia.org
- Vikipediya — Hermes tr.wikipedia.org
- Vikipediya — Killini dağı en.wikipedia.org
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Yunan tanrıları və dini təcrübələr metmuseum.org
- Oksford Klassik Lüğəti — Mercurius academic.oup.com
- Oksford Klassik Lüğəti — Hermalar academic.oup.com
- J. Paul Getty Muzeyi — Dionisin herması artsandculture.google.com
- Getty — Qədim yunan fallusları niyə gülməlidir? getty.edu
- Edinburq Universiteti — Hermes Propilayos collections.shca.ed.ac.uk
- ABŞ Milli Tibb Kitabxanası — Asklepi, Hermes və kadusey nlm.nih.gov
- Froman və Skandalakis — Bir ilan, yoxsa iki: tibbin rəmzləri pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- İranika Ensiklopediyası — HERMES iranicaonline.org
- Harvard Ellin Araşdırmaları Mərkəzi — Odisseyanın 17-ci nəğməsi haqqında seçilmiş şərhlər classical-inquiries.chs.harvard.edu
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Hermes təsvirli mərmər relyef metmuseum.org
FAQ
Hermes niyə səfər, ticarət və sərhədlərlə əlaqələndirilirdi?
Hermes elçiləri, səyyahları və tacirləri qoruyurdu. Hermalar yolları, girişləri və sərhədləri nişanlayırdı. Psixopomp kimi isə o, axirətə keçən ruhlara da bələdçilik edirdi.
Hermalar harada ucaldılırdı?
Hermalar yol ayrıclarında, qapı girişlərində, küçə tinlərində, evlərin qarşısında və sərhədlərdə ucaldılırdı. İnsanlar onları təhlükəni sovuşduran, uğur və firavanlıq gətirən müqəddəs əşyalar sayırdılar.
Hermesin əsası Asklepinin əsasından nə ilə fərqlənir?
Hermesin kadu sey adlanan əsasında bir-birinə dolanmış iki ilan var və o, çox vaxt qanadlı təsvir olunur. Şəfa tanrısı Asklepi isə üzərinə bir ilan dolanmış qalın əsa daşıyır.
Hermesin Merkuri ilə əlaqəsi nə idi?
Roma dinində Hermes ticarət tanrısı Merkuri — Mercurius ilə eyniləşdirilirdi. Onun rəmzlərinə pul kisəsi də əlavə edilmişdi. Merkuri kultu dükan sahibləri və yükdaşıyanlarla, xüsusilə taxıl daşıyanlarla sıx bağlı idi.
Image: Exterior view of the illuminated facade of Maison Hermès, Ginza, Tokyo, Japan.jpg — Basile Morin, CC BY-SA 4.0
