Kente Qanada (Gana) üfüqi dəzgahlarda toxunan ipək, pambıq və ya süni ipək zolaqlarının birləşdirilməsi ilə hazırlanan parçadır. Rəngləri və ad verilmiş naxışları hökmdarlıq, ictimai mövqe, tarixi şəxsiyyətlər və şəxsi xatirələrlə bağlı mənalar daşıyır. Asante və Ewe toxuculuq ənənələri daxilində formalaşan kente ən azı XVII əsrdən istehsal olunur.
Bir naxış prezidenti və həyat yoldaşını şərəfləndirə, toxucunun məharətini nümayiş etdirə və ya vəfat etmiş oğulun xatirəsini yaşada bilər. Siz kenteni anlamaq istəyirsinizsə, rəngləri ilə yanaşı, quruluşuna da diqqət yetirməlisiniz. Zolaqların dəzgahdan hökmdarların bədənə doladıqları örtüklərə və məzuniyyət şərflərinə uzanan yolunu izləmək bu mənaların parçada necə ifadə olunduğunu göstərir.
Kente parçası haranın məhsuludur?
Viktoriya və Albert Muzeyi (Victoria ve Albert Müzesi) kente istehsalını Qərbi Afrikada, əsasən indiki Qanada yaşayan Asante və Ewe icmaları ilə bağlayır. Muzeyin məlumatına görə, bu ənənə ən azı XVII əsrə gedib çıxır. Kazuyo Isekinin araşdırması Qana və Toqoda (Togo) ensiz zolaqların toxunmasını da sənədləşdirir.
Bonwire Qananın Aşanti bölgəsində (Ashanti Bölgesi) kente toxuculuğu mərkəzidir. Kumasi–Mampong yolunda, Kumasidən təxminən 18 kilometr məsafədə yerləşir. Hökumətin turizm, incəsənət və mədəniyyət fəaliyyəti qeydlərinə görə, Bonwire Kente Muzeyi 10 yanvar 2024-cü ildə açılıb.
Parçanın hazırlanma üsulunu izah edən birdən çox adı var. Akan dilində nwentoma “toxunmuş parça” deməkdir. Kente adının isə “səbət” mənasını verən kenten sözündən yarandığı bildirilir. Səbəb toxunuşun səbətin quruluşuna bənzəməsidir. Hər iki ad diqqəti materialın hazırlanma üsuluna yönəldir.
Kente parçasının tarixi: maddi sübutlar və şifahi rəvayətlər
Begho və Bono Mansoda tapılmış iy başlıqları və boya quyuları XIV–XVIII əsrlərə aiddir. Onlar Qananın cənubunda parça istehsalının arxeoloji sübutlarıdır. Bu tapıntılar daha geniş parça istehsalı tarixi baxımından əhəmiyyət daşıyır. V&A isə ayrıca olaraq kente istehsalının ən azı XVII əsrdən mövcud olduğunu bildirir.
Bonwiredə kentənin yaranması haqqında bir rəvayətə görə, iki qardaş hörümçək torlarını müşahidə edərək toxumağı öyrənib. Açıq Universitet (Açık Üniversite) bu rəvayəti toxucuların başçısının dilindən qeydə alıb. Bu, ixtiranın tarixən təsdiqlənmiş qeydi deyil, şifahi ənənənin bir hissəsidir.
Başqa bir Asante şifahi rəvayətində Bonwiredən olan bir şəxsin Bono Gyamandan toxucu dəzgahı gətirməsi təsvir edilir. Hadisənin XVII əsrdə, Nana Oti Akentenin hakimiyyəti dövründə baş verdiyi deyilir. Bu rəvayətlər toxuculuq biliklərinin icmaya necə çatdığına dair fərqli izahları qoruyur.
Asante cəmiyyətində kente əvvəlcə krallar, kraliçalar və başçılar üçün hazırlanan nüfuz göstəricisi olan geyim idi. Birminhem İncəsənət Muzeyi (Birmingham Sanat Müzesi) erkən nümunələrdə əllə əyrilmiş pambıqdan, indiqodan və bitki və ya minerallardan alınan yerli boyalardan istifadə olunduğunu bildirir. Beləliklə, bu tarix parçanın hakimiyyətlə əlaqəsi ilə yanaşı, materialların dəyişməsini də əhatə edir.
Xronologiya
- XIV–XVIII əsrlər: Begho və Bono Mansodakı iy başlıqları və boya quyuları Qananın cənubunda parça istehsalını təsdiqləyir.
- Ən azı XVII əsr: V&A Asante və Ewe icmaları arasında kente istehsalının mövcud olduğunu bildirir.
- Təxminən 1730-cu il: Danimarkalı tacirlər idxal olunan ipək parçaların söküldüyünü, saplarının isə yerli parçalara toxunduğunu qeydə alırlar.
- 1982: Kazuyo Isekinin araşdırması Qana və Toqoda ensiz toxunmuş zolaqların tikilərək iri geyimlərə çevrildiyini qeydə alır.
- 10 yanvar 2024: Bonwire Kente Muzeyi açılır.
- 2024: Kente toxuculuğu sənəti UNESCO-nun Bəşəriyyətin Qeyri-Maddi Mədəni İrsinin Reprezentativ Siyahısına daxil edilir.
Kente naxışları: zolaqlar necə bütöv naxışa çevrilir?
Kente əvvəlcə ensiz zolaqlar şəklində toxunur. Isekinin 1982-ci il tədqiqatında təxminən 10 santimetr enində zolaqların bir-birinə tikilərək iri geyimlərə çevrildiyi qeydə alınıb. Beləliklə, hazır parça həm toxuculuğun, həm də həmin uzun zolaqları birləşdirməyin nəticəsidir.
Metropoliten İncəsənət Muzeyi (Metropolitan Sanat Müzesi) iri Asante örtüklərinin uzun bir toxumanın hissələrə kəsilməsi və bu hissələrin yan-yana tikilməsi ilə hazırlandığını bildirir. Bir parça panelində 24-ə qədər zolaq ola bilər. Siz iri örtüyə baxarkən bu tikişlər ensiz dəzgahda geniş geyimin necə hazırlandığını anlamağınıza kömək edir.
Asante və Ewe nümunələrində fərqli naxış meylləri də görünür. V&A-ya görə, Asante kentesində ipəklə toxunmuş həndəsi naxışlar ön plandadır. Ewe nümunələrində isə pambıq və ipəklə toxunmuş heyvan, insan və hərf motivləri var. Deməli, kente naxışları həndəsi fiqurların düzülüşü ilə məhdudlaşmır.
Kente parçasının mənası: rənglər və ad verilmiş naxışlar
UNESCO qeyd edir ki, kenteni geyinən şəxsin yaşı, ictimai mövqeyi və cinsi rəng və naxış seçiminə təsir göstərir. Buna görə parça seçilərkən onu geyinəcək şəxs nəzərə alınır. Rənglərin rəmzi mənası da naxışın adı ilə yanaşı bu seçimin bir hissəsidir.
Qananın Milli Mədəniyyət Komissiyası (Gana Ulusal Kültür Komisyonu) qızılı rəngi hökmdarlıq, sərvət və mənəvi saflıqla əlaqələndirir. Mavi sülh, ahəng və sevgi bildirir. Siz əvvəlcə bu rənglərin yalnız görünüşünə diqqət yetirə bilərsiniz. Ancaq həmin əlaqələr onlara konkret mənalar verir.
Eyni komissiya qaranı yetkinlik və əcdadların gücü ilə bağlayır. Yaşıl yenilənmə, böyümə və məhsuldarlığı təmsil edir. Qırmızı fədakarlıq və mübarizəni, ağ isə saflıq və qələbəni ifadə edir. Bunlar komissiyanın kente rəmzlərinə verdiyi izahdakı mənalardır.
Naxış adları əlavə məna daşıyır. Adweneasa “Bütün məharətimi ortaya qoymuşam” deməkdir. Milli Mədəniyyət Komissiyası bu naxışı yaradıcılıq, mükəmməllik və ustalıqla əlaqələndirir. Adı toxucunun nailiyyətini parçanın verdiyi mesajın bir hissəsinə çevirir.
Fathia Fata Nkrumah Qananın ilk prezidenti Kvame Nkrumanı (Kwame Nkrumah) və onun misirli həyat yoldaşı Fathianı şərəfləndirir. Komissiya bu naxışı mədəniyyətlərarası birliklə bağlayır. Burada ad verilmiş naxış parçanı konkret tarixi şəxslərə və onların münasibətinə bağlayır.
Bələdçi kitablarda rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Təxminən 1730-cu ildə danimarkalı tacirlər idxal olunan ipək parçaların söküldüyünü qeydə alıblar. Məqsəd sapları yerli toxuculuqda yenidən istifadə etmək idi. Bu təfərrüat ipəyin istehsala daxil olmasının bir yolunu göstərir: mövcud parça başqa bir toxunmuş parça üçün material verirdi.
Birminhem İncəsənət Muzeyinin 1988.84 nömrəli Ewe örtüyündə açarlar, qayçılar, saç daraqları və buqələmunlar təsvir olunub. Bu əşyalar gündəlik həyatla konkret əlaqə yaradır. Hökmdarlıqla bağlı mənalar daşıyan eyni toxuculuq ənənəsində daraq və ya qayçı da yer ala bilir.
Prinstonun 1998-698 nömrəli kişi örtüyü 24 zolaqdan ibarətdir. Qırmızı və sarı motivləri arasında “ilbizin arxa hissəsi” kimi tərcümə olunan nnwötoa var. Bu ad toxunmuş formaya tanına bilən bir mövzu bağlayır. Əks halda, baxan adam onun mənasını anlamaya bilər.
Metropoliten Muzeyindəki bir parça nkontompo ntama, yəni “yalançının parçası” adlanır. Rattrayın nəql etdiyi rəvayətə görə, Asante kralı qarşısına çıxan yalançıları çaşdırmaq üçün bu naxışı geyinirdi. Bu, naxışla bağlı nəql olunan hekayədir. Onun təsirinin sənədləşdirilmiş sınağı deyil.
Şəxsi itki də naxış adına səbəb ola bilər. Açıq Universitetin müsahibəsində Bonwireli usta toxucu Osei Antobre yeni naxışa həkim olan oğlunun qəfil ölümünü anmaq üçün ad verdiyini danışır. Burada parçanın mənası ailə xatirəsindən yaranır.
Kişilər üçün kente: bədənə dolanan örtüklər və məzuniyyət şərfləri
Prinston Universitetinin İncəsənət Muzeyi (Princeton Üniversitesi Sanat Müzesi) ənənəvi kentenin bədənə qarmaq və ya oxşar bağlayıcılar olmadan dolandığını bildirir. Geyinən şəxs istifadə zamanı onu dəfələrlə düzəldir. Siz də nə vaxtsa sürüşən bir örtüyü düzəltmisinizsə, həmin gündəlik hərəkət kente geyinməyin bu cəhətini təsəvvür etməyə kömək edir.
Muzeylərdə kişi örtüyü kimi təqdim olunan nümunələr bu geyim formasının ölçüsünü göstərir. Prinstonun 24 zolaqlı parçası və Metropoliten Muzeyinin iri Asante panelləri haqqında məlumatı çoxsaylı ensiz zolaqlardan yığılmış geyimləri sənədləşdirir. Ölçülərinə görə bunlar məzuniyyətlər üçün hazırlanan ensiz boyun zolaqlarından fərqlənir.
Açıq Universitetin Bonwire toxucusu Nana Asante ilə müsahibəsində Amerika məzuniyyət mərasimləri üçün hazırlanan kente boyun zolaqları sənədləşdirilir. Onlara universitet adları və məzuniyyət illəri toxuna bilir. Bu şərflər parçaya daha bir mərasimdə yer verir. Üzərindəki yazılar konkret təhsil müəssisəsi və məzuniyyət ili ilə bağlı olur.
Kente toxuculuğu bilikləri necə ötürülür?
UNESCO Qanada kente sənətinin öyrənilməsinin bir neçə yolunu göstərir. Biliklər ailə daxilində, usta toxucuların yanında şagirdlik yolu ilə, həmçinin orta və ali təhsil müəssisələrində ötürülür. Ənənə həm fərdi təlim, həm də formal təhsil vasitəsilə yaşadılır.
İstehsalçı icmaların baş toxucusu da olur. UNESCO bu şəxsin vəzifələrini istehsal standartlarını tənzimləmək və toxucular arasındakı mübahisələri həll etmək kimi təsvir edir. Beləliklə, kente sənətinin qorunması texniki bacarıqla yanaşı icmanın təşkilatlanmasını da əhatə edir.
Bristol Muzeylərinin (Bristol Müzeleri) T/GHAN/251 nömrəli parça haqqında qeydində belə toxumaların adətən toxucuya sifariş verildiyi və alış qiymətinin yüksək olduğu bildirilir. Sifariş hazır geyimi onu hazırlayan ustaya bağlayır. UNESCO-nun təlim və standartlar haqqında məlumatı ilə birlikdə bu qeyd parçanı istehsal və istifadə münasibətləri daxilində göstərir.
Tez-tez verilən suallar
Kente parçası haranın məhsuludur?
Kente Qərbi Afrikada, əsasən indiki Qanada yaşayan Asante və Ewe icmalarının toxuculuq ənənələrinə aiddir. V&A onun istehsalının ən azı XVII əsrə gedib çıxdığını bildirir.
Kente parçası Şimali Avropada yaranıb?
Bu iddia V&A-nın məlumatı ilə ziddiyyət təşkil edir. Muzey ənənənin mənşəyini Qərbi Afrikanın Asante və Ewe icmaları ilə bağlayır.
Kente parçasının rəngləri nə deməkdir?
Qananın Milli Mədəniyyət Komissiyası qızılı rəngi hökmdarlıqla, mavini sülhlə, qaranı yetkinlik və əcdadların gücü ilə, yaşılı yenilənmə ilə, qırmızını fədakarlıqla, ağı isə saflıq və qələbə ilə əlaqələndirir.
Məzuniyyət üçün kente şərfi nədir?
Məzuniyyət mərasimində istifadə üçün hazırlanan ensiz boyun zolağıdır. Açıq Universitet Amerika məzuniyyət mərasimləri üçün istehsal olunan nümunələri sənədləşdirir. Onlara universitet adları və məzuniyyət illəri toxunur.
Mənbələr
- UNESCO — Ənənəvi kente parçasının toxuculuq sənəti ich.unesco.org
- Wikipedia — Kente parçası tr.wikipedia.org
- Prinston Universitetinin İncəsənət Muzeyi — Kişi örtüyü (kente) artmuseum.princeton.edu
- Viktoriya və Albert Muzeyi — Afrika dəbi: bir qitənin parçası vam.ac.uk
- Wikipedia — Kente parçası en.wikipedia.org
- Açıq Universitet — Kentenin tarixi open.edu
- Wikipedia — Bonwire en.wikipedia.org
- Qana Maliyyə Nazirliyi — Turizm, İncəsənət və Mədəniyyət Nazirliyinin 2025-ci il büdcə sənədi mofep.gov.gh
- Kazuyo Iseki — Ewe və Asante xalqlarının mərasim parçasının təsviri jstage.jst.go.jp
- Metropoliten İncəsənət Muzeyi — Kişi nüfuz parçası metmuseum.org
- Birminhem İncəsənət Muzeyi — Örtük (kente), Asante artsbma.org
- Birminhem İncəsənət Muzeyi — Örtük (kente), Ewe artsbma.org
- Qananın Milli Mədəniyyət Komissiyası — Hökmdarlıq irsi: kente və rəmzi parçalar ghanaculture.gov.gh
- Açıq Universitet — Kente naxışlarının mənası open.edu
- Açıq Universitet — Kentenin funksiyaları open.edu
- Bristol Muzeyləri — Parça, T/GHAN/251 museums.bristol.gov.uk
FAQ
Kente parçası haranın məhsuludur?
Kente Qərbi Afrikada, əsasən indiki Qanada yaşayan Asante və Ewe icmalarının toxuculuq ənənələrinə aiddir. Viktoriya və Albert Muzeyi onun istehsalının ən azı XVII əsrə gedib çıxdığını bildirir.
Kente parçasının rəngləri nə deməkdir?
Qananın Milli Mədəniyyət Komissiyası qızılı rəngi hökmdarlıq, sərvət və mənəvi saflıqla; mavini sülh, ahəng və sevgi ilə; qaranı yetkinlik və əcdadların gücü ilə; yaşılı yenilənmə, böyümə və məhsuldarlıqla; qırmızını fədakarlıq və mübarizə ilə; ağı isə saflıq və qələbə ilə əlaqələndirir.
Kente parçası Şimali Avropada yaranıb?
Bu iddia Viktoriya və Albert Muzeyinin məlumatı ilə ziddiyyət təşkil edir. Muzey bu ənənənin mənşəyini Qərbi Afrikanın Asante və Ewe icmaları ilə bağlayır.
Məzuniyyət üçün kente şərfi nədir?
Məzuniyyət mərasimində boyuna salınan ensiz parça zolağıdır. Açıq Universitetin Bonwire toxucusu Nana Asante ilə müsahibəsi Amerika məzuniyyət mərasimləri üçün belə şərflərin istehsalını sənədləşdirir. Onlara universitet adları və məzuniyyət illəri də toxunur.
Image: Different Kente cloth, Tafi, Volta region.jpg — Warmglow, CC0
