Kubada niyə bu qədər köhnə Amerika avtomobili var?

Kubada (Küba) köhnə Amerika avtomobillərinin bu qədər çox olmasının səbəbi 1959-cu il inqilabından əvvəlki böyük idxaldan sonra onilliklər boyu onların yenilənməsinin məhdudlaşmasıdır. ABŞ embarqosu Amerika avtomobillərinin və ehtiyat hissələrinin birbaşa idxalını dayandırdı. Kubanın idxal və satış məhdudiyyətləri, daha yeni maşınların bahalığı və yerli ustaların təmir bacarığı isə köhnə avtomobilləri yollarda saxladı.

Usta Pedro Mansonun 1955-ci il istehsalı Chevrolet Bel Air avtomobilinin Amerika kuzovunun altında Toyota mühərriki vardı. Bu birləşmə sizə göstərir ki, təkcə kuzova baxmaq kifayət etmir. Bu tarix Amerika avtomobillərinin idxalından ticarət məhdudiyyətlərinə, emalatxanalardakı təmirə və 2026-cı ilin iyununda hələ də adi kubalıları daşıyan ortaq taksilərə qədər uzanır.

Kuba harada yerləşir?

Kuba Karib dənizinin (Karayip Denizi), Meksika körfəzinin (Meksika Körfezi) və Atlantik okeanının (Atlas Okyanusu) qovuşduğu yerdə yerləşən müstəqil ada dövlətidir. Coğrafi baxımdan Şimali Amerikaya (Kuzey Amerika) aiddir. Floridanın cənubunda, Meksikanın Yukatan yarımadasının (Yucatán Yarımadası) şərqində yerləşir.

Florida boğazının (Florida Boğazı) o tayındakı Ki-Uestlə (Key West) Kuba arasında təxminən 150 kilometr məsafə var. Kubanın paytaxtı və ən böyük şəhəri Havana klassik Amerika avtomobillərini görə biləcəyiniz əsas yerlərdən biridir. Ancaq bu maşınların tarixi təkcə Havana küçələri ilə bağlı deyil. Ölkənin idxal qaydaları və mülkiyyət məhdudiyyətləri də bu tarixin bir hissəsidir.

Bu qədər Amerika avtomobili Kubaya necə gəlib?

XX əsrin birinci yarısında kubalılar ABŞ-dən on minlərlə avtomobil idxal etdilər. Bu maşınlar gətiriləndə yeni idi. Sonralar klassik adlandırılan avtomobillər Kubadakı həyatına dövrün yeni maşınları kimi başlamışdı.

İlkin idxalın həcmi mühümdür. Məhdudiyyətlər avtomobillərin yenilənməsinə mane olana qədər Kubada artıq çoxlu Amerika maşını vardı. AFP 2021-ci ilin mayında adada 1940-cı və 1950-ci illərə aid təxminən 60,000 klassik Amerika avtomobilinin hələ də hərəkətdə olduğunu hesablayırdı.

Əgər siz bu maşınların Kubaya antik avtomobil kimi gətirildiyini düşünürsünüzsə, hadisələrin ardıcıllığını tərsinə çevirin. Çoxlu sayda maşın yeni vəziyyətdə gətirildi. Sonra onilliklər boyu siyasi və iqtisadi dəyişikliklərə baxmayaraq istifadədə qaldı. Onların bu qədər uzun müddət işləməsi həm avtomobil, həm də ehtiyat hissəsi gətirən tədarük əlaqəsinin kəsilməsindən sonra baş verdi.

İnqilab və ABŞ embarqosu Kubanın avtomobillərinə necə təsir etdi?

1959-cu ilin yanvarında Fulhensio Batista (Fulgencio Batista) hökumətinin devrilməsi Kuba inqilabında dönüş nöqtəsi oldu. Fidel Kastronun (Fidel Castro) rəhbərliyi altında yeni hökumət quruldu. Adadakı Amerika avtomobilləri yerində qaldı. Ancaq idxalı və mülkiyyəti tənzimləyən şərtlər dəyişdi.

19 oktyabr 1960-cı ildə ABŞ Kubaya göndərilən mallara ixrac embarqosu tətbiq etdi. Dərmanlar və bəzi ərzaq məhsulları istisna idi. Embarqo Amerika avtomobillərinin və onların ehtiyat hissələrinin birbaşa idxalını dayandırdı. Mövcud maşını işlək saxlamaq artıq kəsilmiş tədarükü əvəz edəcək yollar tapmağı tələb edirdi.

Prezident Con F. Kennedinin (John F. Kennedy) 3447 saylı proklamasiyası ticarət embarqosunu genişləndirdi. O, 7 fevral 1962-ci ildə gecə saat 00:01-də qüvvəyə mindi. 1960 və 1962-ci illərin tədbirləri Kubanın avtomobil tarixini formalaşdıran məhdudiyyətlərin ardıcıl mərhələləri idi.

Kubanın siyasəti də avtomobilləri yeniləmək imkanını məhdudlaşdırırdı. ABŞ Beynəlxalq Ticarət Komissiyasının 2016-cı il hesabatına görə, əvvəlki təxminən 50 ilin böyük hissəsində Kuba fiziki şəxslərin xarici avtomobil idxalını demək olar ki, tamamilə qadağan etmişdi. Beləliklə, klassik Amerika avtomobillərinin istifadədə qalmasında ticarət əlaqəsinin hər iki tərəfindəki məhdudiyyətlərin payı vardı.

Kuba başqa ölkələrdən avtomobil idxal edirdimi?

Kuba 1970-ci və 1980-ci illərdə dövlət mülkiyyəti üçün sovet avtomobilləri idxal edirdi. Lada, Moskviç (Moskvich) və Volqa (Volga) avtomobilləri, eləcə də ZİL (ZIL) və KrAZ yük maşınları ölkənin avtomobil parkına qoşuldu. Klassik Amerika maşınları başqa istehsalçı ölkələrin avtomobillərinin də olduğu parkın bir hissəsi olaraq qaldı.

2009-cu ildən Kuba Çinin Geely şirkətinin istehsal etdiyi sedanları idxal etməyə başladı. Bunlardan polis avtomobili, taksi və kirayə maşını kimi istifadə olunurdu. Onların gətirilməsi sizə iki ayrı məsələni fərqləndirməyə kömək edir: köhnə Amerika maşınlarının istifadədə qalması və Kubaya daha yeni avtomobillərin daxil olub-olmaması.

Mülkiyyət qaydaları köhnə avtomobillərin əhəmiyyətini qorumasına kömək edirdi. 2011-ci il islahatından əvvəl fiziki şəxslərin sərbəst alıb-sata bildiyi avtomobillər əsasən 1959-cu il inqilabından əvvələ aid idi. Buna görə də maşının özəl bazardakı yeri yalnız vəziyyətindən və ya yararlılığından asılı deyildi.

Xronologiya

• 20 may 1902: Kuba dövlət bayrağını qəbul etdi.
• XX əsrin birinci yarısı: Kubalılar on minlərlə yeni Amerika avtomobili idxal etdilər.
• Yanvar 1959: Kuba inqilabı Batista hökumətini devirdi.
• 19 oktyabr 1960: ABŞ Kubaya qarşı geniş ixrac embarqosuna başladı.
• 7 fevral 1962: Kennedinin 3447 saylı proklamasiyası ilə genişləndirilən embarqo qüvvəyə mindi.
• 1970-ci–1980-ci illər: Kuba dövlət istifadəsi üçün sovet avtomobilləri idxal etdi.
• 2009: Polis, taksi və kirayə avtomobil parkları üçün Geely sedanlarının idxalı başladı.
• 1 oktyabr 2011: Kuba fiziki şəxslər arasında avtomobil satışında model və istehsal ili məhdudiyyətlərini ləğv etdi.
• 3 yanvar 2014: Dövlətdən avtomobil almaq üçün xüsusi icazə tələbi aradan qaldırıldı.
• Yanvar–iyun 2014: Ölkə üzrə dilerlər cəmi 50 avtomobil və dörd motosiklet satdılar.
• May 2021: AFP təxminən 60,000 klassik Amerika avtomobilinin hərəkətdə olduğunu bildirdi.
• İyun 2026: Associated Press onların ortaq taksi kimi fəaliyyətini davam etdirdiyini bildirdi.

Alış qaydalarındakı islahatlar niyə köhnə maşınları əvəz etmədi?

1 oktyabr 2011-ci ildən qüvvəyə minən qaydalar fiziki şəxslərə istənilən modelə və istehsal ilinə aid avtomobilləri bir-birinə satmağa imkan verdi. Bir neçə avtomobilə sahib olmağa da icazə verildi. Beləliklə, özəl bazar əvvəllər sərbəst alınıb-satılan maşınlarla məhdudlaşmadı.

İslahat alqı-satqı üçün müəyyən tələblər də qoyurdu. Alıcı və satıcının hər biri 4 faiz vergi ödəməli idi. Alıcılar alışa sərf etdikləri pulun qanuni yolla qazanıldığını da bəyan etməli idilər. Alqı-satqı icazəsi əlavə xərclər və vəsaitin mənbəyinə dair bəyanatla müşayiət olunurdu.

Daha bir dəyişiklik 3 yanvar 2014-cü ildə qüvvəyə mindi. Kubalılar xüsusi icazə təqdim etmədən dövlətdən yeni və ya işlənmiş avtomobil ala bildilər. Lakin həmin ay açıqlanan qiymətlər icazə tələbi aradan qalxdıqdan sonra da maliyyə maneəsinin qaldığını göstərir.

Havanadakı dövlətə məxsus Peugeot avtosalonunda 2013-cü il istehsalı 206 modeli üçün $91,000 istənilirdi. Peugeot 508-in qiyməti isə $262,000 idi. Bu məbləğlər avtomobil almaq üçün hüquqi imkanların genişlənməsinin niyə köhnə maşınların dərhal kütləvi şəkildə yenilənməsinə gətirmədiyini izah edir.

ABŞ Beynəlxalq Ticarət Komissiyası 2016-cı ilin martında bununla bağlı bir qiymətləndirmə verdi. Komissiya ABŞ məhdudiyyətlərinin aradan qaldırılmasının Amerika ehtiyat hissələrinin ixracında dərhal əhəmiyyətli artım yaradacağını gözləmirdi. Səbəb kimi kubalıların aşağı alıcılıq qabiliyyətini və Kubanın avtomobil bazarına nəzarətini göstərirdi.

Səyahət bələdçilərində rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

Pedro Mansonun 1955-ci il istehsalı Chevrolet Bel Air avtomobili Amerika maşınının başqa ölkələrin hissələri ilə necə işlək qala bildiyini göstərir. Kuzovunun altında Toyota mühərriki vardı. Buna görə də avtomobilin görünüşü və mexaniki quruluşu onun tarixinin fərqli hissələrindən xəbər verirdi.

Manso Plasetasdakı (Placetas) emalatxanasında özünün hazırladığı dəzgahlarla Chevrolet üçün hissələr istehsal edirdi. Onun işi birbaşa ehtiyat hissəsi çatışmazlığını aradan qaldırmağa yönəlmişdi. Köhnə maşını işlək saxlamaq bəzən başqa bir orijinal hissə tapmaq əvəzinə lazım olan hissəni hazırlamaq demək idi.

Almendrón adı da maşınların formasından yaranıb. Böyük Amerika sedanlarına verilən bu ad ispan dilində onların yumru kuzovunu badama bənzədən sözdən törəyib. Ləqəb mexaniki hissələr dəyişəndə belə tanınan olaraq qalan formanı təsvir edir.

2011-ci il islahatı Kubanı həmişəlik tərk edən ailələrə də təsir etdi. Ölkədən gedən sahiblərə avtomobillərini satmağa və ya qohumlarına verməyə icazə verildi. Bu, dövlətin həmin maşınları götürə bildiyi əvvəlki qaydanı dəyişdirdi. Beləliklə, mülkiyyət islahatı alışlarla yanaşı ailə əmlakına da aid oldu.

Satış rəqəmləri daha az görünən başqa bir məqamı üzə çıxarır. Alış qaydaları yumşaldılsa da, 2014-cü ilin ilk altı ayında Kuba üzrə dilerlər cəmi 50 avtomobil və dörd motosiklet satdılar. Bu kiçik rəqəm almaq icazəsi ilə baş tutmuş alışlar arasındakı fərqin miqyasını konkret göstərir.

Kubanın klassik avtomobilləri hələ də gündəlik həyatın bir hissəsidirmi?

Associated Press 2026-cı ilin iyununda almendrones adlanan avtomobillərin Havanada və Kuba boyunca ortaq taksi kimi işləməyə davam etdiyini bildirirdi. Onlar adi kubalıları daşıyırdı. Bu davamlı istifadə inqilabdan əvvəlki idxal tarixini onilliklər sonrakı gündəlik nəqliyyatla bağlayırdı.

Gündəlik həyatınızdan bir müqayisə üçün düşünün: avtomobili dəyişmək çox baha olduğuna görə onu saxlamaq qərarına gəlirsiniz. Kubanın tarixi bu qərara birbaşa idxal maneələrini, şəxsi alışlara qoyulan məhdudiyyətləri və yerli istehsal hissələri də əlavə edir. Siz köhnə Amerika kuzovu görəndə gündəlik nəqliyyatı təmin etmək üçün ustaların illərlə topladığı əməyin nəticəsinə də baxmış ola bilərsiniz.

Tez-tez verilən suallar

Kubada niyə bu qədər köhnə Amerika avtomobili var?

İnqilabdan əvvəl Amerikadan böyük həcmdə idxal ilkin avtomobil ehtiyatını yaratdı. ABŞ embarqosu avtomobillərin və ehtiyat hissələrinin birbaşa tədarükünü dayandırdı. Kubanın məhdudiyyətləri, maşınları yeniləməyin bahalığı və təmir işləri həmin avtomobillərin istifadədə qalmasına kömək etdi.

Kubada neçə klassik Amerika avtomobili var?

AFP 2021-ci ilin mayında Kubada 1940-cı və 1950-ci illərə aid təxminən 60,000 klassik Amerika avtomobilinin hərəkətdə olduğunu hesablayırdı. Bu rəqəm xəbərin tarixinə aid təxmini göstəricidir.

Onların mühərrikləri hələ də orijinaldır?

Bəzilərində başqa istehsalçıların mühərrikləri var. Pedro Mansonun 1955-ci il istehsalı Chevrolet Bel Air avtomobilində Toyota mühərriki vardı. Bu nümunə orijinal Amerika kuzovunun dəyişdirilmiş mexaniki avadanlıqla birlikdə istifadədə qala bildiyini göstərir.

Onlardan gündəlik gediş-gəlişdə istifadə olunur?

Bəli. Associated Press 2026-cı ilin iyununda almendrones adlanan avtomobillərin Havanada və ölkə boyunca adi kubalılar üçün ortaq taksi olaraq qaldığını bildirirdi.

Mənbələr

1. Vikipedi — Kuba tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — Kubanın coğrafiyası en.wikipedia.org
3. Wikipedia — Kuba en.wikipedia.org
4. Smithsonian Magazine — Yaşasın klassiklər smithsonianmag.com
5. AFP / Taipei Times — Kubanın Chevy həkimi klassikləri işlək saxlayır taipeitimes.com
6. TIME — ABŞ-nin Kubaya qarşı ticarət embarqosunun 55 ili tamam oldu time.com
7. ABŞ Milli Arxivi — 3447 saylı proklamasiya archives.gov
8. Wikipedia — Kubada nəqliyyat en.wikipedia.org
9. ABŞ Beynəlxalq Ticarət Komissiyası — Kubanın mal və xidmət idxalına və ABŞ məhdudiyyətlərinin təsirlərinə ümumi baxış usitc.gov
10. Associated Press / ABC7 — Kuba avtomobillərin ümumi alqı-satqısını qanuniləşdirir abc7.com
11. Reuters / UOL — 50 ildən sonra Kubada satışına icazə verilən ilk avtomobillərin qiymətləri çox yüksəkdir noticias.uol.com.br
12. Reuters / Forbes México — Kubada altı ay ərzində cəmi 50 avtomobil satılıb forbes.com.mx
13. Associated Press — ABŞ-nin enerji blokadası yanacaq böhranını dərinləşdirdikcə Kubanın rəmzinə çevrilmiş köhnə avtomobillər hərəkətsiz qalır apnews.com

FAQ

Image: 016 Classic American cars in Havana, Cuba – old cars in Cuba.jpg — Marek Ślusarczyk (Tupungato) Photo portfolio, CC BY 3.0