Hellouin haradan gəlir? Samayndan balqabaq fənərinə

Hellouin haradan gəlir?

Oktyabrın 31-də qeyd olunan Hellouin (Cadılar Bayramı) İrlandiya (İrlanda) və Britaniyadakı (Britanya) mövsümi adətlərin xristian mərasimləri ilə qarşılıqlı təsiri nəticəsində formalaşıb. Samayn (Samhain), Bütün Müqəddəslər Günü və Bütün Ruhlar Günü bu tarixin bir hissəsidir. Siz oyulmuş fənərin izini bu ənənələr boyunca geriyə doğru izləsəniz, qış toplantıları, ölülər üçün dualar, ev ziyarətləri və köçlə qarşılaşarsınız.

Başlamaq üçün bayramın adına baxmaq kifayətdir. Hellouin, noyabrın 1-dəki Bütün Müqəddəslər Günündən əvvəlki axşamı bildirən All Hallows’ Eve ifadəsinin qısaldılmış formasıdır. Deməli, sözün özü xristian təqviminə bağlıdır. Həmin axşamın adətləri isə daha geniş tarixə söykənir. Buraya İrlandiyanın mövsümi şənlikləri, maska və şalğam fənəri ənənələri də daxildir.

Samayn nə idi?

Ənənəvi İrlandiya təqvimində Samayn noyabrın 1-nə düşür və qışın başlanğıcını bildirirdi. O, ilin dörd mövsümi dönüş nöqtəsindən biri idi. Bir çox ənənəvi bayramda olduğu kimi, əsas şənliklər əvvəlki axşam, oktyabrın 31-də keçirilirdi. Axşam şənliyi ilə ertəsi günün təqvim tarixi arasındakı bu əlaqə Samaynın Hellouinlə bağlılığını anlamağa kömək edir.

Orta əsr mətnləri İrlandiyadakı Samaynı və Uelsdəki (Galler) Kalan Qayafı (Calan Gaeaf) yayın sonu və qışın başlanğıcında keçirilən toplantılarla əlaqələndirir. Bu toplantılarda hüquqi məsələlərə baxıla, oyunlar və şənliklər keçirilə bilərdi. Beləcə, mövsüm dəyişikliyi icma həyatının bir hissəsinə çevrilirdi. İnsanlar həm gündəlik işləri həll etmək, həm də şənlənmək üçün bir araya gəlirdilər.

Kentukki Universitetinin (Kentucky Üniversitesi) folklorşünası Jeanmarie Rouhier-Willoughby-nin sözlərinə görə, IX–XII əsrlər arasında yazıya alınmış İrlandiya saqalarında Samayn şənlikləri təsvir olunur. Bu tarixlər mətnlərin yazıya alındığı dövrü göstərir. Onları xristianlıqdan əvvəl insanların bayramı dəqiq necə keçirdiyi və ayrı-ayrı adətlərin sonrakı Hellouin ənənələrinə necə ötürüldüyü barədə iddialardan ayırmaq lazımdır.

Samayn ölülər bayramı idimi?

Rouhier-Willoughby Samaynı keltlərin yeni ili və əcdadların ruhlarının dünyaya qayıda bildiyi bir keçid anı kimi şərh edir. Bu yozum mövsümlər arasındakı sərhədi dirilərlə ölülər arasındakı sərhədlə əlaqələndirir. Hellouinin ziyarətə gələn ruhlarla bağlılığını izah edən yanaşmalardan biri budur.

Açıq Universitetin (Open University) dinşünaslıq professoru Graham Harvey bu izahın əsas məqamlarından birinə etiraz edir. Onun fikrincə, etibarlı tarixi dəlillər xristianlıqdan əvvəlki Samaynın ölülərin anıldığı bayram olduğunu təsdiqləmir. Fikir ayrılığı Samaynın qışın başlanğıcına düşməsi ilə bağlı deyil. Mübahisə onun ölülər bayramı kimi təsvirinin tarixi əsasına aiddir.

Ronald Huttonun 2024-cü il elmi məqaləsi də bu yozumu araşdırır. Məqalənin xülasəsində Samaynın keltlərin yeni ili və böyük ölülər bayramı olması fikrinin yayılmasında John Rhys və James Frazerin təsiri vurğulanır. Siz bu tanış izahla qarşılaşanda mövsümi bayramı ona aid edilən mübahisəli iddialardan ayırın.

Xristianların dini günləri Hellouini necə formalaşdırdı?

Qərb xristianlığında Allhallowtide üç mərasimi birləşdirir: oktyabrın 31-dəki bayram ərəfəsi, noyabrın 1-də Bütün Müqəddəslər Günü və noyabrın 2-də Bütün Ruhlar Günü. Hellouinin tarixi və adı bu ardıcıllığın içində yer alır. Onu əhatə edən xristian mərasimlərində ölülərin anılmasına da ayrıca yer verilirdi.

Təqvim zamanla formalaşıb. 609-cu ildə Papa IV Bonifasi (IV. Bonifatius) Romadakı (Roma) Panteonu (Pantheon) Məryəmə (Meryem) və bütün şəhidlərə həsr etdi. Bu, mayın 13-də keçirilən anım mərasiminə dayaq oldu. 835-ci ildə Frank imperiyası (Frank İmparatorluğu) Papa IV Qriqorinin (IV. Gregorius) dəstəyi ilə noyabrın 1-ni rəsmən Bütün Müqəddəslər Günü kimi qəbul etdi.

Noyabrın 2-də bütün vəfat etmiş xristianların anıldığı Bütün Ruhlar Günü XII əsrdə geniş yayıldı. Bu dəyişikliklər əhəmiyyətlidir, çünki Hellouinin tarixinə mövsümi folklorla yanaşı xristian ayinləri də daxildir. Onun ölülərlə bağlılığını yalnız xristianlıqdan əvvəlki Samaynın mübahisəli rekonstruksiyası ilə izah etmək olmaz.

İnsanlar niyə qapı-qapı gəzirdilər?

Ən azı XV əsrdən sənədləşdirilən souling adətində yoxsullar və uşaqlar evləri gəzərək soul cakes adlanan kiçik kökələr toplayırdılar. Əvəzində ölülər üçün dua edirdilər. Bu ziyarətlər ev sahibinin verdiyi payı dini xidmətlə bağlayırdı. Beləcə, yemək paylamaq anım mərasiminin bir hissəsinə çevrilirdi.

İrlandiyanın guising ənənəsində maskalı kişilər və ya uşaqlar qonşuları üçün çıxış edir, əvəzində yemək və içki alırdılar. Burada mübadilənin mərkəzində çıxış dayanırdı. Maska taxmaq, evləri gəzmək və qonaqpərvərlik eyni adətdə birləşirdi. Bu adət həm gələnlərin, həm də onları qəbul edənlərin iştirakına bağlı idi.

Horniman Muzeyi və Bağları (Horniman Müzesi ve Bahçeleri) həm Samayn vaxtı keçirilən kostyumlu çıxışları, həm də orta əsrlərdə dua müqabilində kökə verilməsini müasir qapı-qapı gəzmək adətlərinin sələfləri sayır. Siz bu tarixi gündəlik həyatda tanış bir hərəkətlə əlaqələndirə bilərsiniz: qapını açıb gələn adama nəsə verməklə. Souling adətində verilən pay dua etmək öhdəliyi yaradırdı. Guising adətində isə çıxışın qarşılığı idi.

Şalğamlar necə Cek fənərinə çevrildi?

İrlandiyada insanlar Hellouin gecəsi başqalarını qorxutmaq üçün şalğamların üzərinə üz cizgiləri oyur, içərisinə şam qoyurdular. Deməli, Amerikada balqabaq variantı yaranmazdan əvvəl də işıqlı üz təsviri bayramın bir hissəsi idi. İrlandiya Milli Muzeyi (İrlanda Ulusal Müzesi) bu gün geniş yayılmış balqabaq fənərini İrlandiyanın şalğam ənənəsinin Amerikada yaranmış forması kimi təsvir edir.

Bir İrlandiya xalq rəvayəti jack-o’-lantern adını Cekin (Jack) taleyi ilə izah edir. Nə cənnətə, nə də cəhənnəmə qəbul edilən Cek fənərini daşıyaraq əbədi dolaşmağa məhkum olunur. Hekayə fənəri sərgərdan bir insan obrazı ilə bağlayır. Oyulmuş şalğam isə Hellouin qorxusuna aid maddi əşyadır.

Muzeyin şalğamla bağlı materialları sizə tanış Hellouin təsvirinə başqa gözlə baxmaq imkanı verir. Oyulmuş balqabaq, istifadə olunan tərəvəzin zamanla dəyişdiyi bir tarixə aiddir. İrlandiya adətində içi oyulmuş tərəvəz, üz təsviri və şam işığı artıq birləşmişdi. Onun Amerikada yaranmış formasında isə indi bu fənərin rəmzinə çevrilmiş balqabaqdan istifadə olunurdu.

Hellouin Amerikada necə yayıldı?

Rouhier-Willoughby-nin sözlərinə görə, Hellouini Amerika Birləşmiş Ştatlarına (Amerika Birleşik Devletleri) XIX əsrdə irland mühacirlər gətiriblər. 1930-cu illərdə irland əsilli olmayan amerikalılar da bayramda iştirak edirdilər. Köç bayramı başqa bir mühitə daşıdı. Zamanla onu qeyd edənlərin dairəsi bayramı gətirmiş mühacir icmalarından kənara çıxdı.

1907-ci ilə aid bir qəzet nümunəsində bir neçə adət yanaşı görünür. Konqres Kitabxanasının (Kongre Kütüphanesi) tarixi qəzetlər üzrə bələdçisi Los Angeles Herald qəzetinin 1907-ci il yazısını göstərir. Yazıda Hellouin dəcəllikləri, Cek fənərləri və fal vasitəsilə gələcək evlilikləri öyrənmək cəhdləri təsvir olunur. Beləliklə, həmin Amerika mətnində fənərlər və evliliklə bağlı yozumlar zarafatlarla yanaşı yer alırdı.

Xronologiya

• 609: Papa IV Bonifasi Romadakı Panteonu Məryəmə və bütün şəhidlərə həsr edir. Bu, mayın 13-də keçirilən anım mərasiminə dayaq olur.
• 835: Frank imperiyası Papa IV Qriqorinin dəstəyi ilə noyabrın 1-ni rəsmən Bütün Müqəddəslər Günü kimi qəbul edir.
• IX–XII əsrlər: Samayn şənliklərini təsvir edən İrlandiya saqaları yazıya alınır.
• XII əsr: Noyabrın 2-də keçirilən Bütün Ruhlar Günü geniş yayılır.
• Ən azı XV əsr: Souling adətində ölülər üçün dua müqabilində evlərdən kökələr toplanır.
• XIX əsr: İrland mühacirlər Hellouin şənliklərini ABŞ-yə gətirirlər.
• Təxminən 1900: Doneqolda (Donegal), Fintaun (Fintown) yaxınlığında sonradan muzey kolleksiyasında təmsil olunan növdə şalğam fənərləri hazırlanır.
• 1907: Los Angeles Herald Hellouin fənərlərini, dəcəllikləri və evlilik falını təsvir edir.
• 1930-cu illər: Rouhier-Willoughby-nin sözlərinə görə, irland icmalarından kənardakı amerikalılar da Hellouini qeyd edirlər.
• 1943: Müəllim Rois Ní Braonáin İrlandiya Milli Muzeyinə şalğam fənəri göndərir.

Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar

Rois Ní Braonáinin 1943-cü ildə göndərdiyi şalğam fənərinin konkret bir yerlə bağlılığı var. Onun təsvirinə görə, fənər təxminən 1900-cü ildə Doneqoldakı Fintaun ətrafında hazırlanan nümunələri təmsil edirdi. Bu məlumat muzeyin izahını adı məlum olan bir töhfəçi, konkret yer və təxmini istifadə dövrü ilə bağlayır.

Muzeyin F1943.350 nömrəli xəyalət-şalğam modeli rəssam Eileen Barnesin hazırlayıb boyadığı gips tökmədir. Siz əşyaya baxanda onun hansı materialdan hazırlandığını nəzərə almalısınız. Muzey modeli oyulmuş şalğamın görünüşünü xüsusi hazırlanmış gips tökmə vasitəsilə qoruyur.

Horniman Muzeyinin təqdim etdiyi bir Hellouin maskası buğda kisəsindən hazırlanıb. Gözlər və ağız üçün üç deşik açılıb, üzərinə yun saqqal tikilib. Bu nümunə adi bir materialın kostyum tarixindəki yerini göstərir. Bir kisənin necə üz örtüyünə çevrilə bildiyini görürük.

Falçılıq İrlandiyanın Hellouin yeməklərinə də daxil olmuşdu. Báirín breac adlı keksin içinə qoyulan əşyalar gələcəklə bağlı yozumlar daşıyırdı: üzük evliliyə, parça tikəsi yoxsulluğa, sikkə isə var-dövlətə işarə edirdi. Souling adətində dua müqabilində verilən kökələrdən fərqli olaraq, bu keksin içində gələcəyin əlamətləri kimi yozulan nişanələr vardı.

İrlandiyada Hellouin gecəsi tək səfərə çıxan bəzi insanlar özləri ilə qara dəstəkli bıçaq və ya polad iynə götürürdülər. İnanırdılar ki, bu əşyalar onları zərərli varlıqlardan qoruyacaq. Bu adət fövqəltəbii varlıqlarla bağlı qorxuları təkbaşına yol getmək zərurəti ilə əlaqələndirir.

Tez-tez verilən suallar

Hellouin adı haradan gəlir?

Ad noyabrın 1-dəki Bütün Müqəddəslər Günündən əvvəlki axşamı bildirən All Hallows’ Eve ifadəsindən gəlir. Hellouinin özü oktyabrın 31-də qeyd olunur. Bu tarix İrlandiyada Samayn şənliklərinin də əsas axşamına çevrilmişdi.

Samaynın ölülər bayramı olduğu dəqiq məlumdurmu?

Bu iddia mübahisəlidir. Rouhier-Willoughby Samaynı geri qayıdan əcdad ruhları ilə əlaqələndirir. Harvey isə etibarlı tarixi dəlillərin xristianlıqdan əvvəl ölülər bayramının mövcudluğunu təsdiqləmədiyini bildirir. Samaynın qışın başlanğıcını bildirməsi ayrıca məsələdir.

İrlandiyanın ilk Hellouin fənərləri balqabaqdan hazırlanırdı?

İrlandiya Milli Muzeyinin təsvir etdiyi ənənədə içərisinə şam qoyulmuş, oyulmuş şalğamlardan istifadə olunurdu. Muzey balqabaq fənərini həmin ənənənin Amerikada yaranmış forması kimi təqdim edir.

Hellouin ABŞ-yə necə çatıb?

Rouhier-Willoughby bayramı ABŞ-yə XIX əsrdə irland mühacirlərin gətirdiyini bildirir. Onun izahına görə, 1930-cu illərdə irland əsilli olmayan amerikalılar da bu bayramda iştirak edirdilər.

Mənbələr

1. Vikipediya — Hellouin tr.wikipedia.org
2. İrlandiya Milli Muzeyi — Hellouin ənənələri source.museum.ie
3. Kentukki Universiteti — Universitetin folklorşünası Hellouinin ovsunlayıcı tarixini izah edir uknow.uky.edu
4. Açıq Universitet — Hellouinin tarixi open.edu
5. Bristol Universiteti — Keltlərin yeni ili və ölülər bayramı research-information.bris.ac.uk
6. Vikipediya — Hellouin en.wikipedia.org
7. Horniman Muzeyi və Bağları — Samayn hekayələri horniman.ac.uk
8. İrlandiya Milli Muzeyi — Xəyalət-şalğam source.museum.ie
9. Konqres Kitabxanası — Hellouin: Chronicling America-da mövzular guides.loc.gov

FAQ

Image: Traditional Irish halloween Jack-o’-lantern.jpg — rannṗáirtí anaiṫnid (coṁrá), CC BY-SA 3.0