Despina xatun (Despina Hatun) Trabzon şahzadəsi və imperator IV İoannın (IV. İoannis) qızı idi. Doğularkən ona Teodora Meqali Komnina (Theodora Megali Komnini) adı verilmişdi. O, Osmanlıların genişlənməsinə qarşı ittifaqın bir hissəsi kimi 1458-ci ildə Ağqoyunlu (Akkoyunlu) hökmdarı Uzun Həsənlə (Uzun Hasan) evləndi. Pravoslav xristian olaraq qaldı və sonralar Osmanlılara qarşı diplomatiyada iştirak etdi.
Bu nikah Komninlər (Komnenos) sülaləsini Ağqoyunlu sarayı ilə qohum etdi. Lakin nikahın şərtləri hərbi müdafiədən daha geniş idi. Onun inancı da qorunurdu. Siz onun həyat yolunu Trabzondan Harputa qədər izlədikdə xristian din xadimləri, Gürcüstan kralına məktub, Venesiya diplomatiyası və dəfn yeri barədə ziddiyyətli məlumatlarla qarşılaşırsınız.
Despina xatun adı ilə tanınan şahzadə kim idi?
Teodora atası Trabzon imperatoru IV İoann vasitəsilə Komninlər sülaləsinə mənsub idi. Uzun Həsənlə nikahı onu Ağqoyunlu hökmdar ailəsinə daxil etdi. O, Despina xatun adı ilə də tanınır.
Onun 1438-ci ildən sonra doğulduğu ehtimal edilir. Ana tərəfdən mənşəyi mübahisəlidir. Bir ehtimala görə, anası Gürcüstan kralı I Aleksandrın (I. Aleksandre) qızı idi. Digər ehtimala görə isə anası IV İoannın ikinci arvadı, bir türk hökmdarının qızı idi. Bu fərqli ehtimallar onun ailə əlaqələrini də fərqli şəkildə izah edir.
Despina xatun adı iki status ifadəsini birləşdirir. Yunanca despoina sözü də, türk-monqol mənşəli xatun titulu da “xanım” mənasını daşıyır. Beləliklə, onun tanındığı adda müxtəlif dillərə məxsus ifadələr birləşir.
Despina xatun niyə Uzun Həsənlə evləndi?
Nikah 1458-ci ildə, Osmanlıların genişlənməsinin yaratdığı təzyiq altında bağlandı. Osmanlıların 1456-cı il hücumundan sonra IV İoann artıq xərac ödəməyi qəbul etmişdi. Trabzon bu birbaşa hərbi təzyiqdən sonra Ağqoyunlularla ittifaq axtarmağa başladı.
Nikahın məqsədi siyasi və hərbi idi. Trabzon Uzun Həsənlə razılaşma yolu ilə Osmanlılara qarşı dəstək axtarırdı. Şərtlərdən biri Uzun Həsənin Trabzon hökmdarının canını, malını və torpaqlarını qorumasını tələb edirdi. Beləliklə, razılaşmada müdafiənin nələri əhatə etdiyi konkret göstərilirdi.
Bu nikah Ağqoyunlulara Osmanlılara qarşı çıxmaqdan əlavə üstünlüklər də verirdi. Ayşe Atıcı Arayancanın araşdırmasında onların şimal-qərb sərhədləri boyunca nüfuzlarını genişləndirmək marağı göstərilir. Araşdırma ittifaqı dəniz ticarəti imkanları ilə də əlaqələndirir. Trabzonun Uzun Həsən üçün əhəmiyyəti arvadının vətəni olması ilə məhdudlaşmırdı.
Siz bu danışıqları gündəlik həyatda etdiyiniz bir işlə müqayisə edə bilərsiniz: razılaşmanın konkret nə vəd etdiyini yoxlamaqla. Burada vədlər hökmdarın təhlükəsizliyinə və gəlinin dini ayinlərini yerinə yetirməsinə aid idi. Nikahın yaratdığı qohumluqla yanaşı, onun əməli əhəmiyyətini qismən bu şərtlər müəyyənləşdirirdi.
O, pravoslav xristian inancını qorudumu?
IV İoann qızının pravoslav xristian olaraq qalmasını nikahın şərti kimi irəli sürdü. Uzun Həsən bu şərti qəbul etdi. Despina sonralar Ağqoyunlu sarayında da xristian inancını saxladı. Burada o, Uca xatun (Yüce Hatun) və Şahbanu (Şahbanu) titulları ilə tanınırdı.
O, Trabzondan xristian müşayiətçilərlə gəlmişdi. Onların arasında rahibələr, rahiblər və keşişlər var idi. Beləliklə, ərinin sarayına təkcə şahzadə köçməmişdi. Onunla birlikdə dini çevrəsi də gəlmişdi. İnancına dair razılaşma onu müşayiət edən insanların timsalında konkret ifadəsini tapırdı.
Siz onun saraydakı mövqeyini təsəvvür edərkən bu məqamı nəzərə almalısınız. Nikah razılaşması onun xristian kimliyini qoruyurdu və xristian din xadimləri onu müşayiət edirdi. Dini həyatı ilə Uzun Həsənin arvadı kimi mövqeyi Ağqoyunlu hökmdar ailəsində yanaşı mövcud idi.
Osmanlılara qarşı ittifaqın aqibəti necə oldu?
Nikah ittifaqı II Mehmedin (II. Mehmed) 1461-ci ildə Trabzon imperiyasına son qoymasının qarşısını ala bilmədi. Beləliklə, 1458-ci il nikahı ilə əldə olunmağa çalışılan müdafiə Despinanın ailəsinin idarə etdiyi dövləti qoruya bilmədi. Razılaşmanın özünü onun nəticəsindən ayırmaq lazımdır.
Hadisələrin nəticələri onun qohumlarına da təsir etdi. Əmisi David Komnin (David Komnenos) Trabzonun fəthindən sonra, 1463-cü ildə İstanbulda edam edildi. Onun aqibəti Despinanın nikah ittifaqının arxasındakı ailə tarixində daha bir itki oldu.
Despinanın Osmanlılara qarşı fəaliyyəti nikah razılaşması ilə bitmədi. O, Gürcüstan kralına şəxsən məktub yazaraq onu Osmanlılara qarşı hərəkətə çağırdı. Bu məktub onun öz yazışmaları vasitəsilə diplomatiyada iştirakının konkret nümunəsidir.
Venesiya elçisi Katerino Zeno (Caterino Zeno) da Ağqoyunlu sarayındakı danışıqları zamanı onun dəstəyindən faydalandı. Həm məktub, həm də Zenonun sarayda əlaqə qura bilməsi Despinanın siyasi münasibətlərdə iştirakını göstərir. O, bir elçiyə kömək edir və başqa bir hökmdara birbaşa müraciət edirdi.
Onun Şah İsmayılla hansı qohumluğu var idi?
Despina ilə Uzun Həsənin dörd övladı vardı: bir oğul və üç qız. Qızları Aləmşah Həlimə bəyim (Alemşah Halime Begüm) Şeyx Heydərlə (Şeyh Haydar) evləndi. O, Səfəvi (Safevi) dövlətinin banisi Şah İsmayılın (Şah İsmail) anası oldu.
Beləliklə, Despina Şah İsmayılın ana tərəfdən nənəsi idi. Bu qohumluq vasitəsilə Trabzon şahzadəsinin nəsli Səfəvi dövlətinin banisinin ailəsində davam etdi. Əlaqə onun qızı Aləmşah Həlimə bəyimdən və qızının Şeyx Heydərlə nikahından keçir.
Ailə bağları onun həyatındakı üç ayrı mühiti birləşdirir: doğulduğu Komninlər sülaləsini, evlənərək daxil olduğu Ağqoyunlu hökmdar ailəsini və nəvəsi vasitəsilə yaranan Səfəvi qohumluğunu. Hər bir bağ konkret valideyn, həyat yoldaşı və ya övlad münasibətinə əsaslanır.
Xronologiya
- 1438-ci ildən sonra — təxmini: Teodora Despina xatunun ehtimal olunan doğum dövrü.
- 1458: Osmanlıların genişlənməsinə qarşı Trabzon–Ağqoyunlu ittifaqı yaratmaq məqsədilə Uzun Həsənlə evləndi.
- 1461: II Mehmed Trabzon imperiyasına son qoydu.
- 1463: Əmisi David Komnin İstanbulda edam edildi.
- 1474–1478 — mübahisəli təxmin: Yahya Başkanın onun ölümü üçün irəli sürdüyü dövr. Bu tarixləndirməyə görə, o, Uzun Həsəndən əvvəl vəfat edib.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
İosafat Barbaronun (Josaphat Barbaro) səyahətnaməsində Despinanın Harputda olduğu bildirilir. Orada şəhərdə yaşayan yunanların ona xidmət etdiyi də qeyd olunur. Bu məlumat onun həyat hekayəsinə Trabzondan və ümumi Ağqoyunlu sarayı mühitindən kənarda konkret bir məkan əlavə edir.
Adla bağlı köhnə bir məsələ də “Katerina”ya (Catherine) aiddir. Şarl Dil (Charles Diehl) bəzi əvvəlki əsərlərdə bu adın işlədilməsini Dü Kanjın (Du Cange) xatun titulunu yanlış anlaması ilə izah edirdi. Dilin izahına görə, titul səhvən Katerina adlı şəxsin adı kimi qəbul edilmişdi.
Adı bilinməyən venesiyalı tacir Diyarbəkirdə (Diyarbakır) Despinaya aid edilən bir məzarı təsvir etmişdi. O, məzarın hündürlüyünü bir addım, enini bir addım, uzunluğunu isə üç addım göstərmişdi. Təsvir konkretdir. Lakin göstərilən yer Katerino Zenonun Harputda dəfn barədə məlumatı ilə ziddiyyət təşkil edir.
Despina xatun harada dəfn olunub?
Dəfn barədə məlumatlarda iki yer göstərilir: Diyarbəkir və Harput. Angiolello və adı bilinməyən venesiyalı tacir Diyarbəkirdəki Müqəddəs Georgi kilsəsini (Aziz Georgios Kilisesi) göstərirlər. Katerino Zeno isə onun Harputdakı Müqəddəs Georgi kilsəsində dəfn olunduğunu bildirir.
Kilsələrin eyni adı daşıması bu məlumatların asanlıqla qarışdırılmasına səbəb ola bilər. Siz onun həyatını bu məkanlar üzrə izləyirsinizsə, hər məlumatda şəhərin adını da nəzərdə saxlayın. Diyarbəkirdəki Müqəddəs Georgi kilsəsi bir dəfn rəvayətinə, Harputdakı Müqəddəs Georgi kilsəsi isə digərinə aiddir.
Ömrünün son dövrünün tarixləndirilməsi də mübahisəlidir. Yahya Başkan onun 1474–1478-ci illər arasında, Uzun Həsəndən əvvəl vəfat etdiyini irəli sürür. İngiliscə Vikipediyadakı bioqrafiyada isə onun Uzun Həsənin 1478-ci ildəki ölümündən sonra da yaşadığını bildirən məlumat yer alır. Buna görə Başkanın təklif etdiyi tarix aralığı qəti müəyyənləşmiş tarix kimi deyil, bir şərh kimi qəbul edilməlidir.
Tez-tez verilən suallar
Despina xatunun atası kim idi?
Atası Trabzon imperatoru IV İoann idi. Doğum adı Teodora Meqali Komnina olan Despina Komninlər sülaləsinə mənsub idi.
O, Uzun Həsənlə nə vaxt evləndi?
1458-ci ildə evləndi. Nikahın məqsədi Osmanlıların genişlənməsinə qarşı Trabzonla Ağqoyunlular arasında siyasi və hərbi əməkdaşlıq yaratmaq idi.
Despina xatun evləndikdən sonra dinini dəyişdimi?
O, pravoslav xristian olaraq qaldı. IV İoann onun inancının qorunmasını nikahın şərti kimi tələb etdi və Uzun Həsən razılaşdı. Trabzondan gələn rahibələr, rahiblər və keşişlər onu müşayiət edirdi.
Despina xatun Şah İsmayılın nənəsi idimi?
Bəli. Onun qızı Aləmşah Həlimə bəyim Şeyx Heydərin arvadı və Səfəvi dövlətinin banisi Şah İsmayılın anası idi.
Mənbələr
- Vikipediya — Despina Hatun tr.wikipedia.org
- Vikipediya — Despina Khatun en.wikipedia.org
- Ayşe Atıcı Arayancan — Ağqoyunlu sarayında xristian bir şahbanu dergipark.org.tr
- Yahya Başkan — Despina xatunun məzarı məsələsi dergipark.org.tr
FAQ
Despina xatun kim idi?
Despina xatun Trabzon imperatoru IV İoannın qızı Teodora Meqali Komnina idi. O, 1458-ci ildə Ağqoyunlu hökmdarı Uzun Həsənlə evləndi.
Despina xatun evləndikdən sonra xristian olaraq qaldımı?
Bəli. Atası onun pravoslav xristian inancını saxlamasını nikahın şərti kimi irəli sürdü. Uzun Həsən bu şərti qəbul etdi.
Despina xatunun Şah İsmayılla hansı qohumluğu var idi?
Onun qızı Aləmşah Həlimə bəyim Şeyx Heydərlə evləndi və Səfəvi dövlətinin banisi Şah İsmayılın anası oldu.
Despina xatun harada dəfn olunub?
Mənbələrdə fərqli məlumatlar var. Angiolello və adı bilinməyən venesiyalı tacir Diyarbəkirdəki Müqəddəs Georgi kilsəsini, Katerino Zeno isə Harputdakı Müqəddəs Georgi kilsəsini göstərir.
Image: Hunting Sultan Uzun Hasa diptych, 1467-1473, Aq Qoyunlu.jpg — 1460s-1470s artist, Public domain
