Şibam (türkcə: Şibam) Yəmənin (Yemen) şərqində, Hədramaut (Hadramut) vadisində yerləşən, qala divarları ilə əhatələnmiş tarixi şəhərdir. İnzibati baxımdan Hədramaut mühafəzəsinə daxildir. Daş bünövrələr üzərində günəşdə qurudulmuş çiy kərpicdən tikilən qüllə evləri yeddi mərtəbəyədək yüksəlir. Müdafiə ehtiyacı, ticarətdən doğan nüfuz və mövsümi daşqınların tikinti sahəsini məhdudlaşdırması şəhərin sıxlaşmasına və yuxarıya doğru böyüməsinə təkan verib.
Samanla qarışdırılan torpaq necə oldu ki, «Səhranın Manhetteni» adlandırılan şəhərin tikinti materialına çevrildi? Siz Şibamın karvan ticarətindən qoruyucu suvağına qədər uzanan tarixini izlədikcə bu qüllələrin quruluşunu daha yaxşı anlayacaqsınız. Onların hekayəsi ailələrarası rəqabəti, daşqınların vurduğu ziyanı və torpaqdan tikilmiş evi ayaqda saxlamaq üçün təkrar görülən işləri birləşdirir.
Yəmənin Şibam şəhəri haradadır?
Çiy kərpic göydələnləri ilə tanınan Şibam Yəmənin şərqindəki Hədramaut vadisində yerləşir. O, Yəmənin mərkəzindəki Şibam-Kəvkəban (Şibam-Kawkaban) yaşayış məntəqəsindən fərqlidir. Siz şəhər haqqında axtarış apararkən bu fərqi nəzərə almalısınız: burada söhbət Hədramautdakı qala divarları ilə əhatələnmiş tarixi yaşayış məntəqəsinin qüllə evlərindən gedir.
Şibam Cənubi Ərəbistan yaylasından keçən ədviyyat və buxur yolunda mühüm karvan dayanacağı olub. Ticarətdəki rolu burada niyə belə sıx yaşayış məntəqəsinin yarandığını izah etməyə kömək edir. Qüllələr tarixi mal daşınması ilə bağlı olan bir şəhərə məxsus idi.
Müdafiə divarlarının içində küçə və meydanlar düzbucaqlı şəbəkə yaradır. Dünya Abidələr Fondu düzbucaqlı divarların daxilində bir-birinə bitişik təxminən 500 binanın olduğunu bildirir. Şəhərin «Səhranın Manhetteni» adlandırılması tikinti materialından deyil, hündür evlərin bu cür sıx düzülüşündən qaynaqlanır.
Şibamın çiy kərpic göydələnləri niyə tikilib?
Qüllələrin sıx tikilməsinin səbəblərindən biri müdafiə idi. UNESCO bu düzülüşü rəqib ailələrin müdafiə ehtiyacları ilə əlaqələndirir. Təşkilat iqtisadi və siyasi nüfuz qazanmaq istəyini də qeyd edir. Beləliklə, hündürlük və yaxınlıq rəqabət və təhlükəsizlik ehtiyaclarının formalaşdırdığı ictimai mühitin bir hissəsi idi.
Ticarət də bu quruluşu izah edən amillərdəndir. Tom Leiermann 2021-ci il tədqiqatında Şibamın sıx tikililərini şəhərin ticarət mərkəzi kimi fəaliyyətini davam etdirməsi ilə əlaqələndirir. Karvan keçmişi və sıx yaşayış tikililəri ticarət rolunu uzun müddət qoruyan şəhərin eyni tarixinin hissələridir.
Su da yaşayış sahəsini məhdudlaşdırırdı. Leiermann şəhərin yerləşdiyi ərazinin mövsümi daşqınlar zamanı adaya çevrildiyini yazır. Belə məhdud sahədə tikinti aparılması sıxlaşmanı təşviq edirdi. Qüllələr daşqınların şəhərlə ətraf torpaqlar arasındakı əlaqəyə dəfələrlə təsir göstərdiyi yerdə ucalırdı.
Bu izahlar bir-birini tamamlayır. UNESCO ailələrin müdafiəsini və nüfuzunu vurğulayır. Leiermann isə daşqınların yaratdığı məhdudiyyətləri və ticarətin davamlılığını əlavə edir. Şibamın şaquli quruluşu eyni yaşayış məntəqəsinə təsir edən bir neçə amildən yaranıb.
Çiy kərpic qüllələr necə tikilib?
Ustalar Şibamın kərpiclərini şəhərin ətrafındakı münbit torpaqdan hazırlayırdılar. Torpağı saman və su ilə qarışdırır, qarışığı qəliblərə tökür, kərpicləri günlərlə günəş altında qurudurdular. Bu üsul yaxınlıqdakı torpağı bir neçə mərtəbə ucalan evlərin əsas tikinti materialına çevirirdi.
Torpaqdan tikilən qüllələrin bünövrəsi daşdan qurulurdu. Leiermannın izahına görə, Hədramautun səhra daşını emal etmək çətin olduğundan ənənəvi olaraq ondan əsasən bünövrələrdə istifadə edilirdi. Bünövrənin üstündəki tikililər üçün çiy kərpic uyğun material idi. Bu seçim yerli materialların emalında qarşıya çıxan praktik tələbləri əks etdirirdi.
Dünya Abidələr Fondu xarici səthlərin torpaq və doğranmış samandan hazırlanan suvaqla örtüldüyünü bildirir. Qoruyucu örtüklər tikinti sisteminin bir hissəsi idi. Leiermann sobalarda hazırlanan əhəngdən çəkilən suvağı da torpaq qüllələri güclü yağışdan qoruyan əsas üsullardan biri kimi göstərir.
Evlərin digər vacib hissələri ağacdan hazırlanırdı. Tirlərdə, qapılarda, sütunlarda və pəncərələrdə Ziziphus spina-christi kimi yerli ağaclardan istifadə olunurdu. Bu taxta hissələr termitlərin zədələməsinə məruz qalırdı. Buna görə qülləyə qulluq onun çiy kərpic və suvağı ilə yanaşı, taxta hissələrini də əhatə edirdi.
Qüllə evlərinin içində həyat necə qurulmuşdu?
Pəncərəsiz alt mərtəbələrdə heyvan saxlanılır və taxıl yığılırdı. Ən yuxarı mərtəbələr isə adətən görüş və yığıncaqlar üçün istifadə olunurdu. Bir qüllədə anbarlar, heyvanlar və görüş otaqları şaquli düzülüşdə birləşirdi. Fərqli işlər üçün fərqli mərtəbələr ayrılırdı.
Siz də evinizdə əşyaların saxlanması və qonaqların qəbulu üçün yer ayırırsınızsa, Şibamın gündəlik həyatı ilə bir bağlılıq görə bilərsiniz. Alt mərtəbədəki taxıl anbarları və yuxarıdakı yığıncaq otaqları ev təsərrüfatının ehtiyaclarının hündür binadan istifadəni necə formalaşdırdığını göstərir. Şəhərin qüllələrində məişət işləri üçün praktik bir düzən də vardı.
Şibamın isti səhra iqlimi Köppen sistemində BWh kimi təsnif edilir. Binaların bir-birinə yaxın yerləşməsi onların günün böyük hissəsində kölgədə qalmasına kömək edir. Bu kölgə səhra istisinin təsirini azaldır. Beləliklə, sıx quruluş müdafiə və ictimai funksiyaları ilə yanaşı, iqlim baxımından da fayda verir.
Ənənəvi pəncərələr havalandırmanı təmin edirdi. UNESCO havanın keçməsinə imkan verən şüşəsiz taxta şəbəkəli pəncərələri təsvir edir. Kölgədə qalan binalar və hava keçirən pəncərə şəbəkələri evlərin ətraf mühit şəraitinə necə uyğunlaşdığını göstərir.
Daşqınlar tarixi Şibamı necə formalaşdırıb?
1532–1533-cü illərdə böyük daşqın əvvəlki yaşayış məntəqəsinin bir hissəsini dağıtdı. Ardınca aparılan yenidənqurma indiki tarixi şəhəri formalaşdırdı. Şibamın bəzi abidələri daha qədim olsa da, bugünkü şəhər mənzərəsini anlamaq üçün bu fəlakət əsas hadisələrdəndir.
Cümə məscidinin böyük hissəsi IX və X əsrlərə aiddir. Qala isə XIII əsrə aiddir. Bu tikililər şəhər tarixinin daha qədim dövrlərini XVI əsr daşqınından sonrakı yenidənqurmanın yaratdığı şəhər quruluşu ilə yanaşı yaşadır.
Daşqınlar həmin yenidənqurmadan çox sonra da təhlükə olaraq qaldı. 2008-ci ilin oktyabrında baş verən dağıdıcı daşqın UNESCO-nun Şibam üçün əsas təbii təhlükə saydığı hadisənin ciddiliyini göstərdi. Qoruyucu suvaq və davamlı təmir torpaq binaları dəfələrlə suyun təsirinə məruz qalan bu şəhərin həyatının bir hissəsidir.
Xronologiya
- IX–X əsrlər: Şibamın Cümə məscidinin böyük hissəsi bu dövrə aiddir.
- XIII əsr: Şibamın qalası bu əsrə aiddir.
- 1532–1533: Böyük daşqın əvvəlki yaşayış məntəqəsinin bir hissəsini dağıdır. Yenidənqurma indiki tarixi şəhəri formalaşdırır.
- XIX əsrin sonları: Asiyadan qayıdan tacirlər qala divarları daxilindəki şəhərin dirçəlməsinə kömək edirlər.
- 1982: Şibamın qədim qala şəhəri UNESCO-nun Dünya İrsi Siyahısına daxil edilir.
- 2000–2010: Şibam Şəhər İnkişafı Layihəsi həyata keçirilir.
- 2007: Bərpa layihəsi Ağa Xan Memarlıq Mükafatını alır.
- 2008-ci ilin oktyabrı: Dağıdıcı daşqın tarixi şəhəri təhlükə altında qoyur.
- 2015: Şibam Təhlükə Altında Olan Dünya İrsi Siyahısına daxil edilir.
- 2021-ci ilin martı: UNESCO qiymətləndirilmiş 489 binanın 92 faizində zədə olduğunu bildirir.
Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Şibamda binaları körpülər və keçid qapıları birləşdirirdi. Bu əlaqələr təhlükə zamanı insanların sürətlə qaçmasına imkan verirdi. Siz bir-birinə bitişik qüllələrə baxanda görürsünüz ki, onların müdafiə funksiyası xarici divarlarla məhdudlaşmır, ayrı-ayrı binalar arasındakı keçidləri də əhatə edir.
Qulluq işləri bir neçə dövr üzrə aparılırdı. Leiermann hər il ağardılmanı, təxminən hər on ildən bir palçıq suvaq çəkilməsini və hər otuz ildən bir suvaqlı hissələrin yenilənməsini təsvir edir. Qülləni ayaqda saxlamaq bir ailənin həyatı boyu təkrar qulluq tələb edirdi.
UNESCO-nun təsvir etdiyi taxta şəbəkəli pəncərələrin şüşəsi yox idi. Onların açıqlıqları havalandırmanı təmin edirdi. Beləcə, pəncərə evin istiyə uyğunlaşmasının işlək hissəsinə çevrilirdi. Taxta da qulluq tələb edirdi, çünki yerli ağaclardan hazırlanan tikinti hissələrini termitlər zədələyə bilirdi.
Şibam necə qorunur?
Şibam Şəhər İnkişafı Layihəsi 2000–2010-cu illərdə həyata keçirilib. Dünya Abidələr Fondunun məlumatına görə, layihədə iştirak edən ev sahibləri bərpa üçün 35 faiz subsidiya ala bilirdilər. Layihə irsin qorunmasını sakinlərin yaşadıqları evləri təmir etmək imkanları ilə əlaqələndirirdi.
Bərpa işlərinin məqsədi Şibamı yaşayışın davam etdiyi bir məkan kimi qorumaq idi. Bu işlər 2007-ci ildə Ağa Xan Memarlıq Mükafatını aldı. Həmin yanaşma evlərin tarixi quruluşunun təmiri ilə yanaşı, onlardan istifadənin davam etməsini də əsas götürürdü.
UNESCO qədim qala şəhərini 1982-ci ildə Dünya İrsi Siyahısına daxil edib. Şibam 2015-ci ildə Təhlükə Altında Olan Dünya İrsi Siyahısına salınıb. UNESCO-nun 2021-ci ilin martında apardığı qiymətləndirmə yoxlanılan 489 binanın 92 faizində zədə qeydə alıb. Bu göstərici qoruma işlərinin qarşısındakı çətinliyin miqyasını göstərir.
Tez-tez verilən suallar
Şibam göydələnləri haradadır?
Onlar Yəmənin şərqindəki Hədramaut vadisində, Şibamın qala divarları ilə əhatələnmiş tarixi hissəsində yerləşir. Bu yaşayış məntəqəsi Yəmənin mərkəzindəki Şibam-Kəvkəbandan ayrıdır.
Şibamın çiy kərpic evləri neçə mərtəbəlidir?
UNESCO qüllə evlərinin yeddi mərtəbəyədək yüksəldiyini bildirir. Dünya Abidələr Fondunun məlumatına görə, şəhərin düzbucaqlı qala divarlarının içində bir-birinə bitişik təxminən 500 bina var.
Evlər niyə bir-birinə bu qədər yaxın tikilib?
Bu sıxlıq müdafiə ehtiyacını, ailələrarası rəqabəti, iqtisadi və siyasi nüfuz qazanmaq istəyini əks etdirir. Mövsümi daşqınlar yaşayış sahəsini məhdudlaşdırıb, şəhərin davam edən ticarət rolu isə sıx tikintini dəstəkləyib.
Tarixi Şibam nə vaxt tikilib?
İndiki tarixi şəhər 1532–1533-cü illərin daşqınından sonra formalaşıb. Daha qədim abidələr arasında böyük hissəsi IX və X əsrlərə aid olan Cümə məscidi və XIII əsrə aid qala var.
Mənbələr
- Türkcə Vikipediya — Şibam tr.wikipedia.org
- İngiliscə Vikipediya — Şibam en.wikipedia.org
- UNESCO Dünya İrsi Mərkəzi — Şibamın qədim qala şəhəri whc.unesco.org
- Dünya Abidələr Fondu — Şibam wmf.org
- National Geographic — Çiy kərpic göydələnlərdən ibarət bu qədim şəhər «Səhranın Manhetteni»dir nationalgeographic.com
- Tom Leiermann, Built Heritage — Yəmənin tarixi Şibam və Zəbid şəhərlərinin bərpası icma və iqtisadiyyat üçün təkan kimi link.springer.com
- UNESCO — Şiabmda tarixi evlərin və onların sakinlərinin qorunması unesco.org
FAQ
Şibam göydələnləri haradadır?
Onlar Yəmənin şərqindəki Hədramaut vadisində, Şibamın qala divarları ilə əhatələnmiş tarixi hissəsində yerləşir. Bu yaşayış məntəqəsi Yəmənin mərkəzindəki Şibam-Kəvkəbandan fərqlidir.
Şibamda evlər niyə bir-birinə bu qədər yaxın tikilib?
Müdafiə ehtiyacı, ailələrarası rəqabət, iqtisadi və siyasi nüfuz qazanmaq istəyi qüllə evlərinin sıx tikilməsinə təkan verib. Mövsümi daşqınlar da yaşayış sahəsini məhdudlaşdırıb, ticarət isə şəhərin ticarət mərkəzi kimi rolunu qoruyub.
Şibamın çiy kərpic evləri neçə mərtəbəlidir?
UNESCO günəşdə qurudulmuş çiy kərpicdən tikilən qüllə evlərinin yeddi mərtəbəyədək yüksəldiyini bildirir. Dünya Abidələr Fondunun məlumatına görə, düzbucaqlı qala divarlarının içində bir-birinə bitişik təxminən 500 bina var.
Tarixi Şibam nə vaxt tikilib?
İndiki tarixi şəhər 1532–1533-cü illərin daşqınından sonrakı yenidənqurma zamanı formalaşıb. Cümə məscidinin böyük hissəsi IX və X əsrlərə, qala isə XIII əsrə aiddir.
Image: Shibam Wadi Hadhramaut Yemen.jpg — Jialiang Gao www.peace-on-earth.org [dead link], CC BY-SA 3.0
