Danimarka–Norveç (Danimarka-Norveç) 1380-ci ildə yarandı. Artıq Danimarka (Danimarka) kralı olan Oluf (Oluf) Norveç (Norveç) taxtını miras aldı. Beləliklə, iki krallıq bir hökmdarın hakimiyyəti altında birləşdi. Birlik 1814-cü ildə sona çatdı. Danimarkanın Napoleonla (Napolyon) ittifaqı hərbi məğlubiyyətə və Kil müqaviləsinə (Kiel Antlaşması) gətirib çıxardı. Müqavilə VI Frederiki (VI. Frederik) Norveçi İsveç (İsveç) kralına verməyə məcbur etdi. Ardınca norveçlilərin müqaviməti konstitusiyanın qəbulunu və onun İsveçlə yeni birlik daxilində qorunmasını təmin etdi.
Sülalələr arasındakı əlaqə 1363-cü ildə kral nikahı ilə başladı. Lakin 1814-cü il razılaşması başqa bir sual doğurdu: kral xalqın razılığı olmadan ölkəni başqasına verə bilərdimi? Siz bu nikahı, Kopenhagenin (Kopenhag) artan hakimiyyətini və Norveçin konstitusiya uğrunda müqavimətini izləsəniz, birliyin başlanğıcı ilə sonunun siyasi hakimiyyət haqqında fərqli təsəvvürlərə söykəndiyini görərsiniz.
1380-ci ilin sülalə birliyi 1536–1537-ci illərin quruluşundan nə ilə fərqlənirdi?
1363-cü ildə Norveç kralı VI Hokon (VI. Haakon) Danimarka kralı IV Valdemarın (IV. Valdemar) qızı Marqrete (Margrethe) ilə evləndi. Bu nikah tacları birləşdirəcək ailə bağını yaratdı. Oluf 1376-cı ildə Danimarka kralı seçildi. 1380-ci ildə Norveç taxtını miras aldıqda iki krallığın hökmdarı eyni şəxs oldu.
Oluf 1387-ci ildə öldükdən sonra Marqrete Danimarka və Norveçi idarə etməyə davam etdi. 1397-ci ildə Erik (Erik) Kalmarda (Kalmar) üç krallığın hökmdarı kimi tac qoydu. Beləliklə, Danimarka və Norveç İsveçlə birlikdə Kalmar İttifaqına (Kalmar Birliği) daxil oldu. Onların ortaq monarxiyası artıq daha geniş birlik daxilində fəaliyyət göstərirdi.
1450-ci il Bergen müqaviləsi (Bergen Antlaşması) Danimarka və Norveçi yalnız hökmdarları ortaq olan bərabər krallıqlar kimi nəzərdə tuturdu. İsveç 1523-cü ildə Kalmar İttifaqından çıxdıqda Danimarka və Norveç ortaq monarxın hakimiyyəti altında qaldı. İsveçin ayrılması onların birliyini dağıtmadı.
1536-cı ildə müəyyənləşdirilən quruluş Norveçin mövqeyini dəyişdi. III Kristian (III. Christian) və Danimarka Dövlət Şurası Norveçi Danimarka tacından asılı vəziyyətə saldı. Norveçin ayrıca Dövlət Şurası ləğv olundu. Bu, Bergendə nəzərdə tutulan bərabərlikdən ciddi uzaqlaşma idi. Kopenhagenin siyasi təsisatları artıq daha güclü nəzarət həyata keçirirdi.
Arxiyepiskop Olav Engelbrektsson (Olav Engelbrektsson) həm Katolik kilsəsini, həm də Norveçin siyasi muxtariyyətini müdafiə edirdi. O, mübarizədə məğlub oldu və 1537-ci ildə ölkədən qaçdı. Beləliklə, 1536–1537-ci illərin dəyişiklikləri siyasi quruluşun yenilənməsi ilə Reformasiyanın həyata keçirilməsini birləşdirdi.
Norveç Kopenhagendən necə idarə olunurdu?
1536–1660-cı illərdə Norveçi kral və Danimarka Dövlət Şurası idarə edirdi. Mərkəzi idarələr əyalət idarəçiliyinə nəzarət edirdi. Danske Kancelli inzibati işlərlə məşğul olurdu. Rentekammeret isə dövlət gəlirlərini idarə edirdi. Bu idarələr Norveçdəki idarəçiliyi Kopenhagendə verilən qərarlara bağlayırdı.
Norveçin inzibati dairələri len adlanırdı. Ən mühüm dairələr Danimarka zadəganlarına, kiçik dairələr isə Norveç zadəganlarına verilirdi. Bu bölgü ortaq monarxiya daxilində əyalətlərdəki aparıcı vəzifələri Danimarka zadəganlarına qazandırırdı.
Bununla belə, Norveç 1536-cı ildən sonra öz hüquq sistemini saxladı. Kralın hakimiyyətinin tanınması üçün ayrıca mərasimlər də qorundu. Akershusda (Akershus) stattholder monarxın Norveçdəki ən yüksək nümayəndəsi kimi fəaliyyət göstərirdi. Buna görə siz Norveçin Dövlət Şurasını itirməsi ilə digər ayrıca qaydalarının qorunmasını bir-birindən ayıra bilərsiniz.
Reformasiya və mütləq monarxiya iki krallığa necə təsir etdi?
Reformasiya dini təsisatlar üzərində kral nəzarətini gücləndirdi. 1536–1660-cı illərdə kral və Danimarka Dövlət Şurası Lüteran kilsəsini təsis etdi. Kilsə idarəçiliyi ciddi nəzarət altına alındı. Engelbrektssonun 1537-ci ildəki məğlubiyyəti də bu dəyişikliyin bir hissəsi idi.
1660-cı ildə daha bir dəyişiklik baş verdi. III Frederik (III. Frederik) Danimarka Dövlət Şurasını irsi monarxiyanı qəbul etməyə məcbur etdi. Şura fəaliyyətini dayandırdıqda hər iki krallıq mütləq hökmdarın hakimiyyəti altına keçdi. Norveçin Danimarkadan idarə olunmasında iştirak etmiş şura artıq əvvəlki rolunu yerinə yetirmirdi.
14 noyabr 1665-ci il tarixli Kongeloven Danimarka–Norveçdə mütləq monarxiyanın hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirdi. Beləliklə, birlik 1380-ci ildən bəri bir neçə idarəçilik formasından keçmişdi: ortaq hökmdar, Danimarka tacından daha güclü asılılıq və mütləq monarxın idarəçiliyi.
Napoleon müharibələri və Kil müqaviləsi birliyə niyə son qoydu?
Britaniya (Britanya) 2 sentyabr 1807-ci ildə Kopenhagenə hücum etdi. Səbəb Napoleonun Danimarka–Norveç donanmasını ələ keçirə biləcəyindən duyulan qorxu idi. Britaniya daha sonra donanmanı ələ keçirdi. 31 oktyabrda vəliəhd Frederik Napoleonla ittifaq qurdu və Britaniyaya qarşı Kontinental blokadaya (Kıta Ablukası) qoşuldu.
Müharibə Norveçin ərzaq təchizatına birbaşa təzyiq göstərdi. 1807–1814-cü illərdə Britaniyanın dəniz blokadası Norveçin asılı olduğu taxıl idxalını pozdu. Müharibəyə etiraz və kraldan narazılıq artdı. Gündəlik həyatla əlaqəni görmək üçün yemək hazırlamağa lazım olan taxılı düşünün. Siz ittifaqın nəticələrini dəniz döyüşlərindən əsas ərzaq məhsulunun təchizatına qədər izləyə bilərsiniz.
İsveçin məqsədləri daha bir təhlükə yaratdı. 1812-ci ildə İsveçin vəliəhdi Karl Yuhan (Carl Johan) ilə Rusiya (Rusya) çarı Aleksandr (Aleksandr) razılığa gəldi. Bu razılaşma İsveçin Napoleona qarşı ittifaqa töhfə verməsi müqabilində Norveçi əldə etməsinə zəmin yaratdı.
VI Frederik 1813-cü ildə tərəf dəyişməyə çalışdı. Lakin müttəfiqlər ondan Norveçdən imtina etməyi tələb etdilər. Bu cəhdlər həmin tələbə ilişdi. O, Napoleonun tərəfində qaldı. Napoleon oktyabrda Leypsiqdə (Leipzig) məğlub olduqdan sonra İsveç ordusu Danimarkanın cənubuna daxil oldu.
Hərbi təzyiq VI Frederiki 14 yanvar 1814-cü ildə Kil müqaviləsini qəbul etməyə məcbur etdi. Norveç İsveç kralına verilməli idi. İslandiya (İzlanda), Qrenlandiya (Grönland) və Farer adaları (Faroe Adaları) isə Norveçlə tarixi əlaqələrinə baxmayaraq, Danimarkaya bağlı qaldı.
Norveç 1814-cü ildə dərhal İsveç hakimiyyətinə keçməyə niyə müqavimət göstərdi?
Norveçli hüquqşünaslar ölkənin verilməsinin arxasında duran siyasi prinsipi mübahisələndirdilər. Onlara görə, kral xalqı sədaqət andından azad etdikdə suverenlik xalqa qayıdırdı. Kil razılaşmasının əsaslandığı əks mövqe isə monarxın bir ölkəni başqa monarxa verə biləcəyini qəbul edirdi.
Əvvəlki müharibələrdən qalan İsveçə qarşı düşmənçilik də müqaviməti gücləndirirdi. Norveçlilər öz ordularını ölkə daxilində məğlub olmamış sayırdılar. Buna görə Norveçi təhvil verən müqavilə ölkələrinin öz torpaqlarında hərbi məğlubiyyətə uğramadığını düşünən insanların etirazı ilə üzləşdi.
16 fevral 1814-cü ildə Eydsvollda (Eidsvoll) Kristian Frederikə (Christian Frederik) irsi hüquqa əsaslanaraq krallıq iddiası irəli sürməmək tövsiyə edildi. Əvəzində o, xalqın seçdiyi məclisin toplanmasını gözləməli idi. Bu məclis konstitusiya hazırlayacaq və kral seçəcəkdi. Təklif konstitusiyaya əsaslanan addımları irsi taxt iddiasından önə çəkirdi.
Məclisdə Norveçin gələcəyi ilə bağlı fərqli fikirlər vardı. Təxminən 80 nümayəndə müstəqilliyi dəstəkləyirdi. Təxminən 30 nümayəndə isə böyük dövlətlərin dəstəyi olmadan müstəqilliyi qeyri-real sayırdı. Onlar İsveçlə daha sərbəst birliyə üstünlük verirdilər. 17 mayda konstitusiyanın imzalanmasına başlandı. Kristian Frederik yekdilliklə kral seçildi.
Böyük dövlətlər Norveçin müstəqilliyini qəbul etmədi və İsveçi dəstəklədi. Bu diplomatik təcrid Norveçi birliyə doğru itələyən amillərdən oldu. İsveç iyulun sonunda hücuma keçdi. 14 avqustda imzalanan Moss Konvensiyası (Moss Sözleşmesi) konstitusiyanın birliyə uyğun dəyişikliklərlə saxlanmasını və Kristian Frederikin hakimiyyətdən getməsini nəzərdə tuturdu.
4 noyabr 1814-cü ildə Stortinq (Storting) uyğunlaşdırılmış konstitusiyanı qəbul etdi. İsveç kralı XIII Karl (XIII. Karl) Norveç kralı seçildi. Siz buradan görə bilərsiniz ki, yekun quruluşu təkcə Kil müqaviləsi ilə izah etmək mümkün deyil. Norveç konstitusiya uğrunda müqavimətdən və konstitusiyasını qoruyan razılaşmanın danışıqlar yolu ilə əldə edilməsindən sonra İsveçlə birliyə daxil oldu.
Xronologiya
- 1363: VI Hokon Marqrete ilə evləndi.
- 1376: Oluf Danimarka kralı seçildi.
- 1380: Oluf Norveç taxtını miras aldı və sülalə birliyi başladı.
- 1397: Üç krallıq Kalmar İttifaqında birləşdi.
- 1450: Bergen müqaviləsi Danimarka və Norveçi yalnız hökmdarları ortaq olan bərabər krallıqlar kimi nəzərdə tutdu.
- 1523: İsveç ayrıldı; Danimarka və Norveç ortaq monarxiyanı saxladı.
- 1536–1537: Norveçin ayrıca Dövlət Şurası ləğv olundu və Reformasiya həyata keçirildi.
- 1660: Mütləq monarxiyaya keçid başladı.
- 1665: Kongeloven onun hüquqi çərçivəsini müəyyənləşdirdi.
- 1807: Britaniya Kopenhagenə hücum etdi; Danimarka–Norveç Napoleonla ittifaq qurdu.
- 1813: Napoleonun Leypsiqdəki məğlubiyyətindən sonra İsveç Danimarkanın cənubuna daxil oldu.
- 14 yanvar 1814: Kil müqaviləsi Norveçin İsveç kralına verilməsini nəzərdə tutdu.
- 16 fevral 1814: Eydsvoll toplantısı konstitusiya və seçki yolunu dəstəklədi.
- 17 may 1814: Konstitusiyanın imzalanmasına başlandı; Kristian Frederik kral seçildi.
- 14 avqust 1814: Moss Konvensiyası uyğunlaşdırılmış konstitusiyanın qorunmasını nəzərdə tutdu.
- 4 noyabr 1814: Konstitusiya uyğunlaşdırıldı və İsveçlə ortaq monarxiya quruldu.
Bələdçi kitablarda tapa bilməyəcəyiniz təfərrüatlar
Engelbrektsson 1537-ci ildə Niderlanda (Hollanda) qaçarkən arxivini də özü ilə apardı. O, Norveçin Dövlət Şurasına da sədrlik etmişdi. Onun arxivi Reformasiya dövründə Norveç siyasətinin əsas mənbələrindən birinə çevrildi.
Norveçin Overhofret məhkəməsi 1666-cı ildə Akershusda yaradıldı. Onun qərarlarından Kopenhagendəki Højesteret məhkəməsinə şikayət vermək mümkün idi. Beləliklə, Norveç üçün ən yüksək şikayət instansiyası Danimarkada yerləşirdi.
1814-cü ilin yanvarında Norveçin gələcəyini müəyyənləşdirən Kil sülh danışıqlarında heç bir norveçli iştirak etmədi. Razılaşma Norveç qanunlarının və təsisatlarının qorunmasına təminat verirdi. Lakin Kristian Frederik İsveçin güzəştlərinin ictimaiyyətə açıqlanmasının qarşısını aldı.
Eydsvolldakı konstitusiya məclisinin 112 üzvü vardı. Bununla belə, Norveçin şimalı təmsil olunmurdu. Məsafə və vaxt azlığı iştiraka mane olmuşdu. Buna görə konstitusiyanı hazırlayan məclisdə ölkənin həmin hissəsindən nümayəndələr yox idi.
Tez-tez verilən suallar
Danimarka–Norveç nə vaxt yarandı?
Sülalə birliyi 1380-ci ildə başladı. 1376-cı ildə Danimarka kralı seçilən Oluf 1380-ci ildə Norveç taxtını miras aldı.
Norveç 1536-cı ildən sonra bütün ayrıca təsisatlarını itirdimi?
Xeyr. Norveç ayrıca Dövlət Şurasını itirdi. Lakin öz hüquq sistemini və kralın hakimiyyətinin tanınması üçün ayrıca mərasimlərini saxladı.
Danimarka 1814-cü ildə niyə Norveçdən imtina etdi?
Napoleonun Leypsiqdəki məğlubiyyətindən sonra İsveç Danimarkanın cənubuna daxil oldu. VI Frederik Kil müqaviləsinə əsasən Norveçdən imtina etməyə məcbur edildi.
Norveç 1814-cü ilin mayında daimi müstəqillik qazandımı?
Xeyr. Norveç konstitusiya qəbul etdi və Kristian Frederiki kral seçdi. Həmin ilin sonlarında isə uyğunlaşdırılmış konstitusiyasını qoruyaraq İsveçlə birliyə daxil oldu.
Mənbələr
- Lex — Danimarka–Norveç lex.dk
- Oslo Universiteti, Norgeshistorie — Kral və Danimarka Dövlət Şurası 1536–1660 norgeshistorie.no
- Norveç Bankı — 1537–1625 norges-bank.no
- Norveç Milli Arxivi — Arxiyepiskop Olav Engelbrektssonun arxivi 1277–1537 nasjonalarkivet.no
- İngiliscə Vikipediya — Danimarka–Norveç en.wikipedia.org
- Norveç Hökuməti — NOU 2001:32, Birbaşa mətləbə regjeringen.no
- Oslo Universiteti, Norgeshistorie — Danimarka–Norveçin xarici siyasəti 1797–1807 norgeshistorie.no
- Oslo Universiteti, Norgeshistorie — Xarici siyasət 1807–1814 norgeshistorie.no
- Oslo Universiteti, Norgeshistorie — Qəbuledilməz Kil müqaviləsi norgeshistorie.no
- Türkcə Vikipediya — Danimarka–Norveç tr.wikipedia.org
- Norveç Parlamenti — Eydsvoll və 1814-cü il Konstitusiyası stortinget.no
FAQ
Danimarka–Norveç nə vaxt yarandı?
Sülalə birliyi 1380-ci ildə yarandı. 1376-cı ildə Danimarka kralı seçilən Oluf 1380-ci ildə Norveç taxtını miras aldı.
Norveç 1536-cı ildən sonra bütün ayrıca təsisatlarını itirdimi?
Xeyr. Norveç ayrıca Dövlət Şurasını itirdi. Lakin öz hüquq sistemini və kralın hakimiyyətinin tanınması üçün ayrıca mərasimlərini saxladı.
Danimarka 1814-cü ildə niyə Norveçdən imtina etdi?
Napoleonun Leypsiqdə məğlubiyyətindən və İsveçin Danimarkanın cənubuna hücumundan sonra VI Frederik Kil müqaviləsinə əsasən Norveçdən imtina etməyə məcbur oldu.
Norveç 1814-cü ilin mayında daimi müstəqillik qazandımı?
Xeyr. Norveç konstitusiya qəbul etdi və Kristian Frederiki kral seçdi. Lakin daha sonra uyğunlaşdırılmış konstitusiyasını qoruyaraq İsveçlə birliyə daxil oldu.
Image: 1730 Homann Map of Scandinavia, Norway, Sweden, Denmark, Finland and the Baltics – Geographicus – Scandinavia-homann-1730.jpg — Johann Homann, Public domain
