Barıt Çində əczaçıların, əlkimyaçıların və sənətkarların topladığı bilik və təcrübə sayəsində yaranıb. Onun ixtirasını bir nəfərin adına yazmaq olmaz. Təxminən 850-ci ilə aid Çin mətnində barıtın sələfi olan qarışıqdan danışılır. Wujing zongyao adlı hərbi vəsaitdə isə həqiqi barıtın günümüzə çatmış ən qədim reseptləri qorunub. Bu reseptlər 1044-cü ilə aiddir.
Çincə huoyao adı “od dərmanı” deməkdir. Bu ad barıtın əlkimya və ölümsüzlük axtarışları ilə əlaqəsinə işarə edir. Siz onun tarixini yanmış emalatxanalardan Osmanlı mühasirə toplarına qədər izləsəniz, əlkimyaçıların araşdırdığı maddənin necə hərbi texnologiyaya çevrildiyini görə bilərsiniz. Bu yolda keramika bombalar, hərbi vəsaitlər və “Çin qarı” kimi adlar onun inkişafını izləməyə kömək edir.
Barıt harada yaranıb və nədən hazırlanır?
Tarixən istifadə edilən qara barıtın tərkibində şora, kükürd və ağac kömürü var. O, torpaqdan hazır çıxarılan tək bir mineral deyil. İnsanların hazırladığı qarışıqdır. Buna görə də onun coğrafi mənşəyi ilə tərkibi eyni sualın ayrı tərəflərinə cavab verir. Barıt Çində yaranıb. İnsanlar onu ayrı-ayrı maddələri birləşdirərək hazırlayıblar.
Gündəlik həyatdan bir müqayisə üçün mətbəxdə istifadə etdiyiniz qarışığı düşünün. Hazır məhsulu əldə etmək üçün tərkib hissələrini birləşdirməlisiniz. Qara barıtın hazırlanması da maddələrin qarışdırılmasından asılı idi.
Barıtın yaranmasına zəmin hazırlayan sahə Çindəki əlkimya fəaliyyəti idi. Ölümsüzlük axtaran insanlar təhlükəli alov yarada bilən qarışıqlarla təcrübələr aparırdılar. Təbabətlə əlaqə huoyao adında qalıb. Sonralar isə bu maddə hərbi qeydlərdə hədəfləri alışdırmaq və silahları hərəkətə gətirmək vasitəsi kimi görünür.
Çində barıtı kim icad edib?
Barıtın ixtirası konkret bir şəxsin adına yazılmır. O, Çin əczaçıları, əlkimyaçıları və sənətkarları arasında toplanan biliklər əsasında inkişaf edib. Bu ortaq inkişafı nəzərə almaq vacibdir. Çünki tarixə sınaq qarışıqları, yazılı reseptlər, istehsal üsulları və silahlarda oddan istifadənin müxtəlif yolları daxildir.
Təxminən 850-ci ilə aid Çin mətni barıtın sələfi olan qarışıq haqqında erkən yazılı sübut verir. Bu, 1044-cü ildə qeydə alınmış və günümüzə çatmış reseptlərdən fərqli mərhələdir. Siz bu tarixləri ayrı tutmalısınız. Yanar qarışıq haqqında erkən məlumatla barıtı sənədləşdirən hərbi vəsait inkişafın müxtəlif mərhələlərini göstərir.
Təxminən IX əsrin ortalarına aid edilən Zhenyuan miaodao yaolüe əsəri əlkimya qarışıqlarının təhlükələrini təsvir edir. Alov insanların əllərini və üzlərini yandırırdı. Hətta iş aparılan binaları da alışdırırdı. Bu məlumat yaralanmaların və təsadüfi yanğınların maddənin erkən yazılı tarixində yer aldığını göstərir.
Barıt necə silaha çevrildi?
1044-cü ilin Wujing zongyao əsərində həqiqi barıtın günümüzə çatmış ən qədim reseptləri qeydə alınıb. Əsərdə böyük həcmdə istehsaldan da danışılır. Vəsaitin hərbi məzmunu göstərir ki, barıt artıq əlkimya təcrübələrindəki təhlükəli qarışıqlar mərhələsini keçmişdi. Orduların təsvir etməli və istehsal etməli olduğu materiala çevrilmişdi.
Çində Tan dövrünün (Tang) sonlarından və ya Sun dövrünün (Song) əvvəllərindən oxlara kiçik barıt bağlamaları bərkidilirdi. Kağıza və ya bambuka bükülən bu bağlamalar hədəfləri alışdırmaq üçün istifadə olunurdu. Belə silahlarda tanış bir atıcı vasitə odu hədəfə çatdırmaq üçün nəzərdə tutulan bağlama ilə birləşdirilmişdi.
Sun orduları içərisində barıt və dəmir parçaları olan bombalardan da istifadə edirdilər. Katapultlar onları düşmənə doğru atırdı. Erkən od nizələri başqa bir üsul təqdim edirdi. Bambuk və ya metal borular alov püskürdürdü. Oxlar, katapultla atılan bombalar və od nizələri Çində barıtın bir neçə hərbi tətbiqini göstərir.
XIII əsrə gəldikdə həm Çin, həm də monqol qüvvələri barıtlı silahlardan geniş istifadə edirdi. Monqol ordularının Çin hərbi texnologiyasını əldə etməsinin yollarından biri çinli mühəndisləri və artilleriya mütəxəssislərini əsir götürüb öz xidmətlərinə cəlb etmək idi. Bacarıqlı insanların yer dəyişməsi bu texnoloji mübadilənin bir hissəsini təşkil edirdi.
Barıt Çindən kənara necə yayıldı?
Bir izah barıtın qərbə yayılmasını monqolların genişlənməsi ilə əlaqələndirir. Bu izaha görə, Çində öyrənilən texnologiya XIII əsrdə Mərkəzi Asiya (Orta Asya) və Yaxın Şərq (Orta Doğu) vasitəsilə Avropaya doğru yayılıb. Barıtın Avropaya hansı dəqiq yolla çatdığı məlum deyil.
Bu izaha ehtiyatla yanaşmaq lazımdır. Timoti Mey (Timothy May) monqolların Çindən kənarda barıtlı silahlardan müntəzəm istifadə etdiyinə dair sübutların nə dərəcədə güclü olduğunu sorğulayır. Çinlilərin və monqolların bu silahlardan istifadəsi, mütəxəssislərin xidmətə cəlb edilməsi və başqa yerlərdəki sonrakı qeydlər bu tarixin hissələridir. Ancaq bunları vahid bir marşrut üzrə irəli sürülən bütün mərhələlərin sübutu saymaq olmaz.
İslam dünyasında barıt haqqında biliklər 1240–1280-ci illər arasında sənədləşdirilib. Suriyalı müəllif Həsən ər-Rəmməh (Hasan er-Rammâh) əsərinə barıt reseptləri daxil edib. Onun işlətdiyi terminlər də Çinə işarə edir. O, şoranı “Çin qarı”, atəşfəşanlığı “Çin çiçəkləri”, raketləri isə “Çin oxları” adlandırırdı.
Avropada ingilis mütəfəkkiri Rocer Bekon (Roger Bacon) 1267-ci ildə Opus Majus və Opus Tertium əsərlərində barıtdan bəhs edib. Bu istinadlar onun əsərlərində barıtın yazılı şəkildə yer aldığını təsdiqləyir. Onları barıtlı silahların özlərinə dair sonrakı qeydlər və təsvirlərlə birlikdə nəzərdən keçirmək lazımdır. Bununla belə, bunlar ayrı-ayrı sübut növləridir.
Royal Armouries 1326-cı ilə aid Florensiya (Floransa) qeydini Qərbi Avropada (Batı Avrupa) barıtlı silahların erkən istifadəsinə dair birmənalı yazılı sübut kimi göstərir. Həmin ilə aid Uolter de Milemetenin (Walter de Milemete) əlyazmasında Avropanın ən qədim top təsvirlərindən biri var. Bu qeyd və təsvir birlikdə erkən Avropa artilleriyasına dair konkret sübut verir.
Barıtın tarixi Türkiyəyə gələnlər üçün nə ifadə edir?
Türkiyəyə səyahət edənlər üçün Osmanlıların 1453-cü ildə İstanbulu mühasirəyə alması bu tarixlə birbaşa əlaqə yaradır. Osmanlılar mühasirədə iri toplardan istifadə ediblər. Buna görə də hadisə barıtlı silahlarla aparılan mühasirə müharibəsinin mühüm nümunəsidir. Bu, 1044-cü ilin Çin hərbi reseptlərindən əsrlər sonra baş verib.
Siz İstanbulun tarixini araşdırırsınızsa, barıt sizi mühasirənin özündən də kənara aparır. İstanbulda, Ədirnədə (Edirne) və Gəliboluda (Gelibolu) Osmanlı barıtxanaları fəaliyyət göstərirdi. İstehsala ciddi qeydiyyat vasitəsilə nəzarət olunurdu. Deməli, topları işlədən maddənin döyüş meydanında istifadəsi ilə yanaşı, istehsal və inzibati nəzarət tarixi də var idi.
Türkcədəki barut sözünün də sənədlərdə izlənən öz tarixi var. TDV İslâm Ansiklopedisi onun mənşəyini qeyri-müəyyən sayır. Sözün erkən işlənməsini 1248-ci ildə vəfat etmiş İbn əl-Baytarın (İbnü’l-Baytâr) əsəri ilə əlaqələndirir. Bu sözün dil tarixi barıt haqqında biliklərin yayılması və sonrakı Osmanlı istehsalı ilə yanaşı gedir.
Səyahət bələdçilərində rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar
Yaponiyanın (Japonya) Takaşima (Takashima) adası yaxınlığındakı gəmi qalıqlarından çıxarılan iki keramika bomba 1281-ci il monqol hücumu ilə əlaqəli maddi sübut verir. Rentgen görüntüləri göstərib ki, bombalardan birində yalnız barıt var idi. Digərində isə barıtla yanaşı, on ikidən çox kvadrat dəmir qəlpə vardı.
Bu tərkib tapıntıları xüsusilə məlumatverici edir. Bombalar keramika qabların barıtla birlikdə istifadə edildiyini göstərir. Dəmirlə doldurulmuş nümunə isə içəridəki qəlpələrə dair sübutu da qoruyur. Çin bombalarında dəmir olduğuna dair təsvirlərlə birlikdə bu əşyalar sizə barıtlı silahlar haqqında yazılı məlumatların maddi qarşılığını göstərir.
İstehsal zamanı daşınma ilə bağlı praktik problem də vardı. Titrəyiş barıt qarışığının tərkib hissələrinin bir-birindən ayrılmasına səbəb ola bilərdi. Dənəvər barıtın hazırlanması bu problemi azaltdı. Buna görə də barıtın tarixi yalnız ondan istifadə edən silahların dəyişməsini əhatə etmir. Maddənin özündəki dəyişikliklər də bu tarixə daxildir.
XIX əsrin sonlarında tüstüsüz barıtlar və kordit (kordit) kimi yeni atıcı maddələr qara barıtın odlu silahlardakı yerini dəyişirdi. Şora, kükürd və ağac kömüründən ibarət ənənəvi qarışıq daha uzun bir tarixin hissəsidir. Bu tarixdə sonrakı atıcı maddələr silahların hansı maddədən istifadə etdiyini dəyişdirdi.
Barıt sui-qəsdi nə idi?
1605-ci ilin Barıt sui-qəsdi (Barut Komplosu) İngiltərə (İngiltere) Parlamentini partlatmaq planı idi. Sui-qəsdçilər Lordlar Palatasının (Lordlar Kamarası) altındakı anbara 36 çəllək barıt yerləşdirmişdilər. Qay Foks (Guy Fawkes) parlamentin 5 noyabrda açılışı üçün hazırlanmış çəlləkləri qoruyurdu.
Foks barıtın istifadəsi tarixində yer alır. Onun ixtirası ilə əlaqəsi yoxdur. Wujing zongyao əsərindəki Çin reseptləri sui-qəsddən çox əvvələ, 1044-cü ilə aiddir. Bu hadisələri ayrı tutmaq barıtla bağlı məşhur bir epizodu maddənin daha qədim yaranma tarixindən fərqləndirməyə kömək edir.
Xronologiya
- Təxminən 850-ci il: Çin mətnində barıtın sələfi sayılan qarışıq qeydə alınır.
- 1044: Wujing zongyao əsərində barıt reseptləri və böyük həcmdə istehsal qeydə alınır.
- XIII əsr: Çin və monqol qüvvələri barıtlı silahlardan geniş istifadə edir.
- 1240–1280: İslam dünyasında barıt haqqında biliklər sənədləşdirilir.
- 1267: Rocer Bekon əsərlərində barıtdan bəhs edir.
- 1281: Monqolların Yaponiyaya hücumu ilə əlaqəli keramika bombalar sonralar Takaşima yaxınlığındakı gəmi qalıqlarından əldə edilən arxeoloji sübuta çevrilir.
- 1326: Florensiyada barıtlı silahlar qeydə alınır. Uolter de Milemetenin əlyazmasına top təsviri daxil edilir.
- 1453: Osmanlı qüvvələri İstanbulun mühasirəsində iri toplardan istifadə edir.
- 1605: Sui-qəsdçilər İngiltərədəki Barıt sui-qəsdi üçün 36 çəllək hazırlayırlar.
- XIX əsrin sonları: Tüstüsüz barıtlar və kordit kimi yeni atıcı maddələr qara barıtın odlu silahlardakı yerini dəyişir.
Tez-tez verilən suallar
Barıtı kim icad edib?
Barıtın ixtirasını bir nəfərin adına yazmaq olmaz. O, Çində əczaçıların, əlkimyaçıların və sənətkarların topladığı bilik və təcrübə sayəsində yaranıb.
Barıt harada yaranıb və nədən hazırlanır?
Barıt Çində yaranıb. Tarixən istifadə edilən qara barıt şora, kükürd və ağac kömüründən hazırlanan qarışıqdır.
Barıt nə vaxt icad edilib?
Təxminən 850-ci ilə aid Çin mətnində barıtın sələfi sayılan qarışıq qeydə alınıb. 1044-cü ilin Wujing zongyao əsərində həqiqi barıtın günümüzə çatmış ən qədim reseptləri qorunub.
Barıtı Qay Foks icad edib?
Xeyr. Qay Foks 1605-ci il Barıt sui-qəsdi üçün hazırlanmış 36 çəlləyi qoruyurdu. Bu hadisə Çin mətnlərində barıt reseptlərinin qeydə alınmasından əsrlər sonra baş verib.
Mənbələr
- Academy of Chinese Studies — Qədim Çində barıt və odlu silahlar mainuat.chiculture.org.hk
- University of Washington — Odlu silahlar depts.washington.edu
- Columbia University — Sun sülaləsi dövründə Çin: Barıt afe.easia.columbia.edu
- Wikipedia — Barıt en.wikipedia.org
- Vikipedi — Barıt tr.wikipedia.org
- Royal Armouries — Yüzillik müharibə 1337–1453 royalarmouries.org
- Archaeology — James P. Delgado, Kamikazedən qalan izlər archive.archaeology.org
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Barıt islamansiklopedisi.org.tr
- National Park Service — Barıt home.nps.gov
FAQ
Barıtı kim icad edib?
Barıtın ixtirasını bir nəfərin adına yazmaq olmaz. O, Çində əczaçıların, əlkimyaçıların və sənətkarların topladığı bilik və təcrübə sayəsində yaranıb.
Barıt harada yaranıb və nədən hazırlanır?
Barıt Çində yaranıb. Tarixən istifadə edilən qara barıt şora, kükürd və ağac kömüründən hazırlanan qarışıqdır.
Barıt nə vaxt icad edilib?
Təxminən 850-ci ilə aid Çin mətnində barıtın sələfi sayılan qarışıq qeydə alınıb. 1044-cü ilin Wujing zongyao əsərində həqiqi barıtın günümüzə çatmış ən qədim reseptləri qorunub.
Barıtı Qay Foks icad edib?
Xeyr. Qay Foks 1605-ci il Barıt sui-qəsdi üçün hazırlanmış 36 çəlləyi qoruyurdu. Bu hadisə Çin mətnlərində barıt reseptlərinin qeydə alınmasından əsrlər sonra baş verib.
Image: 2023 Czarny proch Vesuvit LC (3).jpg — Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0
