Barut, Çin’de eczacıların, simyacıların ve zanaatkârların ortak birikiminden doğdu; tek bir mucide bağlanamaz. Yaklaşık 850 tarihli bir Çin metni, barutun öncülü sayılan bir karışımı kaydeder. Çin’den batıya yayılışını açıklayan Moğol aktarımı kuramı bulunsa da Avrupa’ya kesin güzergâh bilinmez. [2][3][4]
1044 tarihli bir askerî kitap, bu karışımın formüllerini ve büyük ölçekte üretimini kaydetmişti. Siz bu yazıda, Çin’deki simya çalışmalarından Osmanlı kuşatma toplarına uzanan gelişmeleri öğreneceksiniz. Güherçile, kükürt ve odun kömürünün hikâyesi, gündelik dilinizdeki barut kelimesini de açıklıyor. [1][5][8]
Barut nedir, barut ne demek?
Tarihsel kara barut, güherçile, kükürt ve odun kömüründen oluşan bir karışımdır. Dolayısıyla barut, doğadan hazır çıkarılan tek bir maden olarak tanımlanamaz. Ayrı maddelerin birleştirilmesiyle üretilen tarihsel bir malzeme olarak anlaşılması gerekir. Bu ayrım, barutun bulunduğu yer sorusunu da üretim ve bilgi tarihiyle ilişkilendirir. [1][9]
Barutun Çince adı olan huoyao, Türkçeye “ateş ilacı” olarak çevrilebilir. Bu ad, Çin’deki ilaç ve simya çalışmalarından söz edilirken anlam kazanır. Washington Üniversitesi’nin tarih kaynağı, barutun ortaya çıkışını ölümsüzlük arayışıyla bağlantılı açıklar. Böylece silahlarla özdeşleşen malzemenin başlangıcında farklı bir arayışla karşılaşırız. [3][4]
Türkçedeki barut kelimesinin kökeni konusunda ise kesinleşmiş bir açıklama bulunmaz. TDV İslâm Ansiklopedisi, erken kullanımlardan birini İbnü’l-Baytâr’ın eserine bağlar. İbnü’l-Baytâr’ın 1248’de ölmesi, kelimenin kullanımını tarihlendirmek açısından somut bir dayanak sunar. Ancak bu kullanım, barutun o tarihte icat edildiği anlamına gelmez. [8]
Siz günlük konuşmada barut kelimesini duyduğunuzda, bu tarihsel karışımı düşünebilirsiniz. Bununla birlikte, 19. yüzyıl sonlarında dumansız barutlar ve kordit gibi maddeler ortaya çıktı. Bu gelişme, kara barutun silahlardaki yerini değiştiren yeni bir aşamaydı. Bu yazıdaki erken Çin örnekleri ise tarihsel kara barutun geçmişine aittir. [9]
Barut nerede bulundu, neden tek bir mucidi yok?
Barutun başlangıcını açıklayan kaynaklar, bizi Çin’deki simya ve ilaç çalışmalarına götürür. Barutun icadı, uzun süreli ortak birikimin ürünü olarak açıklanır. Bu açıklamada eczacılar, simyacılar ve zanaatkârlar aynı gelişme sürecinin parçalarıdır. Dolayısıyla sorunun cevabı, tek bir kişinin adıyla sınırlandırılamaz. [2]
Yaklaşık 850 yılına tarihlenen Çin metni, öncü bir karışımın erken yazılı kanıtını içerir. Buradaki tarih, belirli bir kişinin buluş yaptığı günü göstermiyor. Çin’de bu tür bir karışımın yazıya geçirildiğini gösteren yaklaşık bir zaman veriyor. İlk kayıt ile tek bir icat anını birbirinden ayırmak gerekir. [3]
Yaklaşık 9. yüzyıl ortasına tarihlenen Zhenyuan miaodao yaolüe, çalışmaların tehlikelerini anlatır. Metne göre simya karışımlarından çıkan alevler, insanların ellerini ve yüzlerini yakıyordu. Aynı anlatım, bu alevlerin çalışma evlerini bile tutuşturduğunu bildirir. Böylece erken yazılı izler, kullanılan karışımların yol açtığı zararları da gösterir. [4]
1044 tarihli Wujing zongyao, farklı türden bir yazılı kanıt sunar. Bu Çin askerî el kitabı, günümüze ulaşan en eski gerçek barut formüllerini kaydeder. Kitap ayrıca barutun büyük ölçekte üretilmesini açıklayan bir askerî kaynaktı. Yaklaşık 850 kaydıyla 1044 kitabı, bu nedenle farklı aşamaları temsil eder. [3][5]
Çin’de barut ilk silahlarda nasıl kullanıldı?
Tang döneminin sonlarından veya Song döneminin başlangıcından itibaren, oklara küçük barut paketleri bağlanıyordu. Çin’deki bu paketler kâğıda ya da bambuya sarılıyor, hedefleri tutuşturmak amacıyla kullanılıyordu. Buradaki somut düzenek, barut paketinin bir okun üzerine eklenmesiydi. Bu örnek, barutun askerî kullanımını anlatırken yalnız toplara bakmamamız gerektiğini gösterir. [3]
Song dönemi Çin ordularında, barut ve demir parçaları içeren bombalar da kullanılıyordu. Bu bombalar, mancınıklarla düşmana fırlatılarak hedeflerine ulaştırılıyordu. Çin’deki erken silahlar arasında, bambu veya metal borulardan alev püskürten ateş mızrakları bulunuyordu. Ok, bomba ve ateş mızrağı, birbirinden farklı kullanım biçimleri sunuyordu. [5]
- yüzyılda hem Çin hem Moğol kuvvetleri barutlu silahları yaygın biçimde kullanıyordu. Moğollar, Çinli mühendisleri ve topçuları ele geçirerek kendi hizmetlerine alabiliyordu. Çin askerî teknolojisini edinmelerinin yollarından biri, bu uzmanların bilgisinden yararlanmaktı. Dolayısıyla teknoloji aktarımı anlatısında, kullanılan silahlarla birlikte onları bilen insanlar da yer alır. [5]
Çin’den dünyaya nasıl yayıldı, Moğolların rolü neydi?
Yayılma kuramlarından biri, Moğolların Çin’den öğrendikleri teknolojiyi batıya taşıdığını öne sürer. Bu açıklamada 13. yüzyıl aktarımı, Orta Asya ve Orta Doğu üzerinden Avrupa’ya uzanır. Ancak bu güzergâhı, bütün aşamaları kesinleşmiş bir yolculuk olarak sunmak doğru olmaz. Kuramın kendisiyle, belirli yerlerde belgelenen kullanımları ayrı değerlendirmek gerekir. [2][4]
Timothy May, Çin dışındaki düzenli Moğol barutlu silah kullanımına ilişkin kanıtları yetersiz bulur. Bu ihtiyat, Avrupa’ya ulaşan kesin aktarım güzergâhının bilinmediği değerlendirmesiyle birlikte anılır. Siz Moğolların rolünü okurken, Çin’deki kullanımla batıya aktarım iddiasını birbirinden ayırabilirsiniz. Çin ve Moğol kuvvetlerinin barut kullanması, aktarımın bütün basamaklarını tek başına açıklamaz. [4][5]
İslam dünyasında barut bilgisi, 1240–1280 aralığına ait kayıtlarla belgelenir. Suriyeli Hasan er-Rammâh’ın eserinde de barutla ilgili tarifler bulunur. Bu kayıtlar, Çin dışındaki barut bilgisini belirli bir bölgeyle ilişkilendirir. Hasan er-Rammâh’ın kullandığı bazı adlandırmalar, aktarım tartışmasına ayrıca dil üzerinden katkı sağlar. [4]
Hasan er-Rammâh, güherçile için “Çin karı”, havai fişekler için “Çin çiçekleri” adlarını kullanır. Roketleri de “Çin okları” diye adlandırması, aynı yöndeki dil izleri arasında gösterilir. Bu ifadeler, Çin bağlantısının kullanılan terimlere nasıl yansıdığını gösterir. Ancak adlandırmalar, Avrupa’ya uzanan kesin güzergâh sorusunu tek başına çözmez. [4]
İngiliz düşünür Roger Bacon, 1267 tarihli Opus Majus ve Opus Tertium eserlerinde baruttan söz eder. Batı Avrupa’daki barutlu silahlar için, 1326 tarihli Floransa kaydı somut bir başka dayanaktır. Royal Armouries, bunu tartışmasız erken kayıtlardan biri olarak değerlendirir. Walter de Milemete’nin aynı tarihli el yazması da erken top tasvirlerinden birini içerir. [4][6]
Osmanlılar barutu nasıl kullandı, üretim nasıl değişti?
Osmanlılar, 1453 İstanbul kuşatmasında büyük toplardan yararlanarak barutlu kuşatma savaşının önemli örneklerinden birini gerçekleştirdi. Bu kullanım, barutun tarihini Türkiye’deki okurun tanıdığı bir yerle buluşturur. Siz İstanbul’un geçmişini araştırırken, kuşatma toplarını daha uzun bir teknoloji çizgisine yerleştirebilirsiniz. Çin’deki erken kayıtlarla İstanbul kuşatması, bu çizginin farklı dönemlerine aittir. [3][8]
Osmanlı döneminde İstanbul, Edirne ve Gelibolu’da barut üretimi için baruthâneler bulunuyordu. Bu tesislerde üretim, sıkı kayıtlar tutularak denetleniyordu. Dolayısıyla Osmanlı barut tarihi, kuşatmada kullanılan toplarla sınırlı bir konu değildir. Üretimin gerçekleştiği yerler ve denetim kayıtları da aynı tarihin parçalarıdır. [8]
Üretim tarihindeki başka bir mesele, karışımı oluşturan maddelerin taşıma sırasında ayrılmasıydı. Titreşimler, kara barut bileşenlerinin birbirinden ayrılması sorununa yol açabiliyordu. Taneli barutun geliştirilmesi, taşıma sırasındaki bu sorunu azaltan bir üretim yeniliğiydi. Bu örnek, barutun geçmişinde üretim ve taşımanın neden birlikte ele alındığını açıklar. [9]
- yüzyılın sonlarında dumansız barutlar ve kordit gibi yeni itici maddeler ortaya çıktı. Bunlar, kara barutun silahlardaki yerini değiştirmeye başlayan gelişmelerdi. Dolayısıyla Çin’deki erken karışımlardan sonraki tarih, tek bir malzemenin değişmeden kullanılması şeklinde okunamaz. Tarihsel kara barutun ardından, yeni itici maddelerin kullanıldığı bir dönem geldi. [9]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Japonya’nın Takashima kıyısındaki bir batık, 1281 Moğol istilasıyla ilişkili seramik bombalar içeriyordu. Batıktan çıkarılan iki bombanın içeriği, röntgen görüntüleri üzerinden incelendi. Bombalardan birinde yalnız barut, diğerinde ise barutla birlikte demir parçaları görüldü. İkinci bomba, bir düzineden fazla kare demir şarapnel barındırıyordu. [7]
Takashima buluntuları, barut tarihine yazılı anlatımların yanında incelenebilen nesneler de ekler. İki seramik bombanın farklı içeriği, aynı tür buluntuların ayrıntıda değişebildiğini gösterir. Siz bu örneği, Song ordularının demir parçaları içeren bombalarıyla birlikte değerlendirebilirsiniz. Bununla birlikte, Takashima’daki somut buluntu 1281 istilasıyla ilişkili kendi bağlamına sahiptir. [5][7]
İngiltere’deki 1605 Barut Komplosu ise barutu bir parlamento saldırısı tasarısıyla ilişkilendirir. Parlamento’yu havaya uçurmak isteyen kişiler, Lordlar Kamarası altındaki depoya 36 fıçı barut yerleştirdi. Guy Fawkes’ın gözetimindeki bu hazırlık, 5 Kasım’daki açılış için yapılmıştı. Buradaki 36 fıçı, olayın anlatımında kullanılan somut miktar bilgisidir. [10]
Kısa kronoloji
Aşağıdaki sıralama, Çin’deki erken kayıtlardan 19. yüzyıl sonlarındaki yeni itici maddelere uzanır. Yaklaşık tarihlerle belirli yılları ayırarak, farklı türdeki kanıtları birlikte görmenizi sağlar. [3][5][9]
- Yaklaşık 850 Çin’de barutun öncülü sayılan bir karışımın erken yazılı kanıtı görülür. [3]
- 1044 Wujing zongyao, barut formüllerini ve büyük ölçekte üretimini kaydeder. [5]
- 13. yüzyıl Çin ve Moğol kuvvetleri barutlu silahları yaygın biçimde kullanır. [5]
- 1240–1280 İslam dünyasında barut bilgisi yazılı kayıtlarla belgelenir. [4]
- 1267 Roger Bacon, Opus Majus ve Opus Tertium eserlerinde baruttan söz eder. [4]
- 1281 Takashima kıyısındaki batıktan çıkarılan seramik bombalar, Japonya’ya yönelik Moğol istilasıyla ilişkilidir. [7]
- 1326 Floransa kaydı barutlu silahları, Milemete el yazması bir top tasvirini belgeler. [4][6]
- 1453 Osmanlılar İstanbul kuşatmasında büyük toplardan yararlanır. [8]
- 1605 İngiltere’deki Barut Komplosu için depoya 36 fıçı barut yerleştirilir. [10]
- 19. yüzyıl sonları Dumansız barutlar ve kordit gibi yeni itici maddeler ortaya çıkar. [9]
Sık sorulan sorular
Barutu kim buldu?
Barutun icadı, Çin’deki eczacıların, simyacıların ve zanaatkârların uzun süreli ortak birikimiyle açıklanır. Bu nedenle buluşu, adı bilinen tek bir kişiye bağlamak mümkün değildir.
Barut nerede bulundu?
Barutun ortaya çıkışı, Çin’deki simya ve ilaç çalışmalarıyla ilişkilendirilir. Yaklaşık 850 tarihli bir Çin metni, öncü karışımların erken yazılı kanıtını içerir.
Barut ne demek, hangi maddelerden oluşur?
Tarihsel kara barut, güherçile, kükürt ve odun kömürünün birleştirilmesiyle elde edilen karışımdır. Çince huoyao adı Türkçeye “ateş ilacı” olarak çevrilebilir; Türkçedeki barut kelimesinin kökeni kesinleşmemiştir.
Barutu Avrupa’ya Moğollar mı taşıdı?
Moğolların teknolojiyi Orta Asya ve Orta Doğu üzerinden taşıdığı, yayılmayı açıklayan kuramlardan biridir. Ancak Avrupa’ya ulaşan kesin aktarım güzergâhı bilinmez; Moğol aktarımına ilişkin kanıtların yeterliliği tartışmalıdır.
Osmanlılar barutu nerelerde üretiyordu?
Osmanlı döneminde İstanbul, Edirne ve Gelibolu’da barut üretimi için baruthâneler bulunuyordu. Bu tesislerdeki üretim, sıkı kayıtlar tutularak denetleniyordu.
Kaynaklar
- Vikipedi — Barut tr.wikipedia.org
- Academy of Chinese Studies — Gunpowder and Firearms in Ancient China mainuat.chiculture.org.hk
- Washington Üniversitesi — Firearms depts.washington.edu
- Wikipedia — Gunpowder en.wikipedia.org
- Columbia Üniversitesi — Song Dynasty China: Gunpowder afe.easia.columbia.edu
- Royal Armouries — The Hundred Years’ War 1337–1453 royalarmouries.org
- Archaeology — James P. Delgado, Relics of the Kamikaze archive.archaeology.org
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Barut islamansiklopedisi.org.tr
- National Park Service — Gunpowder home.nps.gov
Görsel: 2023 Czarny proch Vesuvit LC (3).jpg — Jacek Halicki, CC BY-SA 4.0
