تاریخ بالیکسیر و ریشه نام آن؛ از میسیا تا دوران جمهوری

بالیکسیر کجاست و چرا اهمیت دارد؟

بالیکسیر (Balıkesir) در شمال‌غرب آناتولی (Anadolu) قرار دارد. این استان هم در دریای مرمره (Marmara Denizi) و هم در دریای اژه (Ege Denizi) ساحل دارد. کوه کاز (Kaz Dağı) نیز در محدوده آن است.

در دوران باستان، این منطقه میسیا (Mysia) نام داشت. ایرانیان، رومیان و ترک‌ها همگی در اینجا ردپایی به جا گذاشته‌اند. اگر شما در این منطقه سفر کنید، از میان لایه‌های تاریخ می‌گذرید.

تاریخ بالیکسیر؛ از میسیا تا امارت قره‌سی

داستان این منطقه از مدت‌ها پیش از آن آغاز می‌شود که شهر نام ترکی خود را بگیرد. نزدیک ارگیلی (Ergili)، آبادی‌ای در باندیرما (Bandırma)، داسکیلیون (Daskyleion) قرار داشت. این شهر مرکز یک ساتراپی ایرانی بود و در جنوب‌شرقی دریاچه پرندگان مانیاس (Manyas Kuş Gölü) قرار داشت. کورت بیتل (Kurt Bittel) در سال 1952 محل آن را در حصارتپه (Hisartepe) مشخص کرد. اکرم آکورگال (Ekrem Akurgal) نخستین کاوش‌ها را در سال 1954 آغاز کرد.

در شبه‌جزیره کاپی‌داغ (Kapıdağ)، میان خلیج‌های اردک (Erdek) و باندیرما، بقایای شهر باستانی کیزیکوس (Kyzikos) قرار دارد. در جنوب‌تر، در آنتاندروس (Antandros)، باستان‌شناسان ویلایی رومی به نام یاماچ اِو (Yamaç Ev) را بررسی کرده‌اند. این ویلا در اواخر قرن 3 میلادی ساخته شد. مردم با ایجاد تغییراتی، تا قرن‌های 6 و 7 از آن استفاده می‌کردند.

فصل حکومت ترک‌ها حدود سال 1300 آغاز می‌شود. تاریخ دقیق تأسیس بالیکسیر معلوم نیست. بااین‌حال، پذیرفته شده است که شهر و پیرامون آن در همان حدود به‌طور پایدار زیر حکومت ترک‌ها قرار گرفتند.

سپس قلم بیگ (Kalem Bey) و پسرش قره‌سی بیگ (Karesi Bey)، بالیکسیر را در میسیا مرکز امارت خود کردند. جهانگردی نامدار هم به این شهر آمد. ابن بطوطه در سال 1333 از بالیکسیر دیدن کرد. او از دمیر خان (Demir Han)، پسر قره‌سی بیگ، با عنوان سلطان بالیکسیر یاد کرد.

این امارت دوام نیاورد. بخش بزرگی از قلمرو قره‌سی در دوران حکومت اورخان بیگ (Orhan Bey) به امارت عثمانی پیوست.

ریشه نام بالیکسیر

این نخستین پرسش بسیاری از خوانندگان است. پاسخ صادقانه این است که هنوز کسی به نتیجه قطعی نرسیده است. اداره فرهنگ و گردشگری استان بالیکسیر توضیح‌های اصلی را فهرست کرده است.

پالئو کاسترو (Paleo Kastro). یک نظریه، نام شهر را برگرفته از عبارت یونانی پالئو کاسترو می‌داند. معنای آن «قلعه کهن» است. طبق این نظریه، واژه‌های یونانی به‌مرور تغییر کردند و به نامی با آوای ترکی تبدیل شدند.

بالیک حصار. نظریه دیگر از زبان ترکی باستان آغاز می‌کند. در آن زبان، واژه بالیک به‌معنای «شهر» بود. بنابراین بالیک حصار، به‌سادگی، معنای «دژ شهر» می‌داد. در این برداشت، نام شهر ارتباطی با ماهی ندارد؛ هرچند در ترکی امروزی، بالیک به‌معنای «ماهی» است.

روایت عسل. یک داستان رایج، نام شهر را با فراوانی عسل توضیح می‌دهد: بالی کسیر، یعنی «عسل فراوان است». این یک ریشه‌شناسی عامیانه است. داستان دلنشینی است، اما همان منبع رسمی، توضیح‌های پالئو کاسترو و بالیک حصار را هم مطرح می‌کند و این دو را توضیح‌های اصلی می‌داند.

به‌گفته استانداری بالیکسیر، نام شهر در منابع عثمانی به‌شکل بالیکسری (Balıkesri) نوشته می‌شد. پس املایی که شما امروز می‌بینید، شکلی متأخرتر است.

به لقبی فکر کنید که در شهر خودتان روی یک محله می‌ماند. هیچ‌کس روز پیدایش آن را ثبت نمی‌کند، اما همه آن را به کار می‌برند. نام شهرها هم اغلب همین مسیر را طی می‌کند. به همین دلیل، ریشه نام بالیکسیر همچنان محل بحث است.

سده‌های عثمانی و مجموعه زاغنوس پاشا

شناخته‌شده‌ترین بنای دوره عثمانی، مجموعه زاغنوس پاشا (Zağnos Paşa Külliyesi) در مرکز شهر است. زاغنوس محمد پاشا (Zağnos Mehmed Paşa)، از وزیران سلطان محمد فاتح (Fatih Sultan Mehmed)، در سال 1461 دستور ساخت آن را داد.

مسجد زاغنوس پاشا در محدوده بازارِ محله مصطفی فقیه (Mustafa Fakıh) قرار دارد. اگر شما در بازار خرید کنید، درست از کنار آن می‌گذرید. این نمونه خوبی از حضور تاریخ در زندگی روزمره است.

مسجد و آرامگاه آن از آسیب در امان نماندند. زلزله سال 1897 آن‌ها را ویران کرد. در سال 1908، عمر علی بیگ (Ömer Ali Bey)، متصرف یا حاکم ناحیه بالیکسیر، دستور بازسازی آن‌ها را داد.

مسجد دیگری از دوره عثمانی که ارزش دیدن دارد، مسجد ییلدیریم (Yıldırım Camii) در محله ییلدیریم است. دو ردیف ستون، هرکدام با پنج ستون، فضای داخلی آن را به سه بخش تقسیم می‌کنند.

یکی از نمادهای جدیدتر شهر، برج ساعت بالیکسیر است. بنای کنونی آن به سال 1901 برمی‌گردد. روی هر یک از چهار وجه آن یک ساعت قرار دارد.

بالیکسیر در دوران مبارزه ملی

در 16 مه 1919، مردم بالیکسیر در ساختمانی گرد آمدند که امروز موزه قوای ملیه (Kuva-yi Milliye Müzesi) است. آن‌ها در همان‌جا تصمیم به مقاومت مسلحانه گرفتند.

ارتش یونان در 30 ژوئن 1920 شهر را اشغال کرد. اشغال در 6 سپتامبر 1922، با آزاد شدن بالیکسیر، پایان یافت.

در سال 1926، نام استان قره‌سی به بالیکسیر تغییر کرد. نام امارت قدیمی جای خود را به نام خود شهر داد.

ساختمان موزه هم تاریخچه‌ای دارد. از سال 1947 تا 1988، ساختمان خدمات شهرداری بود. در 6 سپتامبر 1996 با عنوان موزه قوای ملیه بالیکسیر افتتاح شد. به تاریخ توجه کنید: همان روز 6 سپتامبر است که شهر در سال 1922 آزاد شد.

خط زمانی

1. اواخر قرن 3 میلادی ویلای رومی یاماچ اِو در آنتاندروس ساخته می‌شود.
2. حدود 1300 بالیکسیر و پیرامون آن به‌طور پایدار زیر حکومت ترک‌ها قرار می‌گیرند.
3. 1333 ابن بطوطه از بالیکسیر دیدن می‌کند.
4. دوران حکومت اورخان بیگ: بخش بزرگی از قلمرو قره‌سی به امارت عثمانی می‌پیوندد.
5. 1461 مجموعه زاغنوس پاشا ساخته می‌شود.
6. 1897 زلزله، مسجد و آرامگاه زاغنوس پاشا را ویران می‌کند.
7. 1901 برج ساعت به‌شکل کنونی ساخته می‌شود.
8. 1908 مسجد و آرامگاه بازسازی می‌شوند.
9. 16 مه 1919 در ساختمان موزه قوای ملیه امروزی، تصمیم به مقاومت مسلحانه گرفته می‌شود.
10. 30 ژوئن 1920 ارتش یونان بالیکسیر را اشغال می‌کند.
11. 6 سپتامبر 1922 بالیکسیر آزاد می‌شود.
12. 1926 نام استان قره‌سی به بالیکسیر تغییر می‌کند.
13. 1954 اکرم آکورگال کاوش‌های داسکیلیون را آغاز می‌کند.
14. 10 ژوئن 1991 گالری مردم‌نگاری تاهتاکوشلار (Tahtakuşlar) افتتاح می‌شود.
15. 6 سپتامبر 1996 موزه قوای ملیه افتتاح می‌شود.
16. 15 آوریل 2017 منظر صنعتی آیوالیک (Ayvalık) وارد فهرست موقت یونسکو می‌شود.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

• شش اتاق و یک حمام. طول رواق ستون‌دار یاماچ اِو در آنتاندروس 32.90 متر است. شش اتاق در کنار هم به آن باز می‌شوند. ویلا حمام و توالت هم داشت.
• سازندگانی از چند جامعه. صنعتگران یونانی و ارمنی در بازسازی مسجد زاغنوس پاشا در سال 1908 کار کردند.
• مسجدی روستایی با داستانی در نقاشی‌های گنبدهایش. مسجد روستای شاهینلر (Şahinler) در برهانیه (Burhaniye) با نقاشی‌های روی گنبدهایش متمایز است. این نقاشی‌ها گورستان روستا، آسیاب رزلی (Rezelli)، طبیعت و میوه‌ها را نشان می‌دهند.
• بیش از بیست کارخانه روغن زیتون. در پرونده‌ای که ترکیه به یونسکو فرستاده، آمده است که بیش از بیست مجموعه بزرگ کارخانه روغن زیتون در آیوالیک، از قرن 19 تا اواخر دهه 1970، نوسازی شدند و به کار خود ادامه دادند.

فراتر از مرکز شهر؛ آیوالیک، تاهتاکوشلار و اردک

دیدنی‌های استان به خود شهر بالیکسیر محدود نمی‌شود. در محله عصمت پاشا (İsmet Paşa) در آیوالیک، مسجد ساعتلی (Saatli Camii) قرار دارد. یونانی‌ها آن را به‌عنوان کلیسا ساختند. این بنا پس از سال 1928 به مسجد تبدیل شد.

آیوالیک میراث صنعتی هم دارد. منظر صنعتی آیوالیک با درخواست ثبت به تاریخ 15 آوریل 2017، در فهرست موقت میراث جهانی یونسکو قرار گرفت.

در روستای تاهتاکوشلار، معلمی به نام علی‌بی کودار (Alibey Kudar)، گالری مردم‌نگاری علی‌بی کودار را تأسیس کرد. این گالری در 10 ژوئن 1991 به روی بازدیدکنندگان گشوده شد.

گذشته در خبرهای امروز هم حضور دارد. طبق گزارش خبرگزاری آنادولو (Anadolu Ajansı) در 7 اکتبر 2023، در جریان عملیاتی علیه قاچاق آثار باستانی، مأموران با یورش به خانه‌ای در محله آتاتورک اردک، 3,882 سکه پیدا کردند.

پرسش‌های متداول

منابع

1. اداره فرهنگ و گردشگری استان بالیکسیر، ریشه نام بالیکسیر balikesir.ktb.gov.tr
2. دانشنامه اسلام بنیاد دیانت ترکیه، بالیکسیر islamansiklopedisi.org.tr
3. استانداری بالیکسیر، آلتی‌ایلول (Altıeylül) balikesir.gov.tr
4. ویکی‌پدیا، بالیکسیر tr.wikipedia.org
5. ویکی‌پدیا، استان بالیکسیر en.wikipedia.org
6. اداره فرهنگ و گردشگری استان بالیکسیر، موزه‌ها و محوطه‌های باستانی balikesir.ktb.gov.tr
7. اداره فرهنگ و گردشگری استان بالیکسیر، مکان‌های مقدس و بناهای تاریخی balikesir.ktb.gov.tr
8. اداره فرهنگ و گردشگری استان بالیکسیر، بناهای تاریخی balikesir.ktb.gov.tr
9. کاوش‌های شهر باستانی آنتاندروس، یاماچ اِو antandros.org
10. درگاه فرهنگ ترکیه، برج ساعت بالیکسیر kulturportali.gov.tr
11. وزارت فرهنگ و گردشگری، موزه قوای ملیه muze.gov.tr
12. اداره آموزش ملی استان بالیکسیر، تاریخچه balikesir.meb.gov.tr
13. بازدید از ادرمیت (Visit Edremit)، موزه مردم‌نگاری تاهتاکوشلار visitedremit.com
14. مرکز میراث جهانی یونسکو، منظر صنعتی آیوالیک whc.unesco.org

Image: BalıkesirSaatKulesi.jpg — Hustle77, CC BY-SA 4.0