تاریخ دیاربکر و ریشه نام آن؛ از آمیدا تا دوران عثمانی

نگاهی کوتاه به تاریخ دیاربکر

دیاربکر (Diyarbakır) بر فلاتی با ارتفاع حدود 650 متر قرار دارد. این فلات در کرانه راست رود دجله (Dicle)، در حوضه بالادست آن است. موقعیت شهر بخش بزرگی از تاریخش را توضیح می‌دهد. شما در پایین به آب دسترسی دارید و در بالا به ارتفاعی که دفاع از آن آسان است.

زندگی انسان در این منطقه بسیار پیش‌تر از شکل‌گیری شهر آغاز شد. تپه چای‌اونو (Çayönü Tepesi) در ارگانی (Ergani)، از شهرستان‌های استان دیاربکر، قرار دارد. سکونت در آن حدود 12,000 سال پیش آغاز شد. این محوطه از مهم‌ترین مراکز پژوهش درباره گذشته نوسنگی منطقه است. کاوش‌های آن در 1964 به سرپرستی هالت چامبل (Halet Çambel) و رابرت جان بریدوود (Robert John Braidwood) آغاز شد.

مرکز شهر هم لایه‌های کهن خود را دارد. گروه کاوش تپه آمیدا (Amida Höyük) در 2024 یک مهر استوانه‌ای پیدا کرد. آن را متعلق به حدود 5,000 سال پیش، در دوره اوروک متأخر، دانستند. چنین مهری شیء کوچکی است. اما نشان می‌دهد که بسیار پیش از دیوارهایی که امروز می‌بینید، مردم در همین نقطه زندگی و کار می‌کردند.

در سده‌های بعد، فرمانروایان تازه‌ای از راه رسیدند. شهر در 359 و 502 مورد تهاجم ساسانیان قرار گرفت. در 639 به دست سپاهیان عرب مسلمان افتاد. در 10 سپتامبر 1515 نیز، پس از رسیدن نیروهای عثمانی و پایان محاصره صفویان، زیر اداره عثمانی قرار گرفت.

ریشه نام دیاربکر

این شهر نام‌های گوناگونی داشته است. آمیدا (Amida)، آمِد (Amid)، قره‌آمِد (Kara Amid) و دیار بکر (Diyarbekir) از نام‌های تاریخی آن هستند. نام امروزی آخرین حلقه این زنجیره است.

از کهن‌ترین نام، یعنی آمیدا، شروع کنیم. ریشه آن با قطعیت مشخص نیست. پژوهشگران هنوز به پاسخ قطعی نرسیده‌اند. پس بهتر است این پرسش را باز بگذاریم و روایتی سرراست را تکرار نکنیم.

ریشه دیار بکر روشن‌تر است. این نام از «دیار بکر» (Diyâr Bekr) می‌آید؛ عبارتی برای سرزمین‌های پیرامون دجله که قبیله بکر بن وائل (Bekir bin Vâil) در آن‌ها پراکنده شده بود. صورت «دیارِ بکر» از سده هشتم در منابع دیده می‌شود. در آغاز، نام منطقه بود. پس از سده هفدهم، برای خود شهر هم به کار رفت.

سپس نام به صورت امروزی دیاربکر درآمد. مصوبه هیئت وزیران در 10 دسامبر 1937، املای ترکی Diyarbekir را به Diyarbakır تغییر داد. هنگام بررسی نام‌گذاری در 1937، عده‌ای استدلال می‌کردند که نام شهر از معدن مس آمده است؛ واژه bakır در ترکی به معنای مس است. بااین‌حال، نام تاریخی با قبیله بکر توضیح داده می‌شود. دانشنامه اسلام بنیاد دیانت ترکیه (TDV) نیز همین توضیح را ارائه می‌کند.

این تاریخ در زندگی روزمره هم حضور دارد. دفعه بعد که شما نام «Diyarbakır» را روی تابلوی جاده یا بلیت اتوبوس می‌بینید، در واقع املای مصوب 1937 نامی را می‌خوانید که ابتدا به معنای سرزمین یک قبیله بود.

تاریخ دیوارهای دیاربکر

دیوارها نخستین جایی هستند که بیشتر بازدیدکنندگان می‌خواهند ببینند. یونسکو طول آن‌ها را حدود 5.8 کیلومتر اعلام می‌کند. این دیوارها شهر قدیم را روی فلات مشرف به دجله در بر گرفته‌اند.

همه دیوارها در یک دوره ساخته نشده‌اند. یونسکو از 63 کتیبه متعلق به دوره‌های تاریخی مختلف روی آن‌ها یاد می‌کند. وقتی شما در امتداد دیوارها قدم می‌زنید، لایه‌های تاریخ را می‌خوانید، نه فقط یک تاریخ ساخت را.

دیوارها آسیب هم دیده‌اند. طبق ارزیابی یونسکو، بخشی از آن‌ها در 1930 تخریب شد. هنگام دیدن شکاف‌ها یا بخش‌های بازسازی‌شده، این موضوع را به یاد داشته باشید.

دیوارها تنها نبودند. باغ‌های هوسل (Hevsel Bahçeleri) میان دیوارها و دجله گسترده بودند. این محدوده در طول تاریخ، آب و غذای شهر را تأمین می‌کرد. شهر محصور به باغی برای تأمین خوراک نیاز دارد و اینجا آن باغ درست کنار رودخانه بود.

یونسکو در 2015 منظر فرهنگی قلعه دیاربکر و باغ‌های هوسل را در فهرست میراث جهانی ثبت کرد. این ثبت هم سازه‌های سنگی و هم باغ‌ها را در بر می‌گیرد و آن‌ها را یک منظر واحد می‌داند.

جاهای تاریخی دیاربکر

شما می‌توانید چند روز را درون دیوارها بگذرانید. مکان‌های زیر بیشترین شواهد دارای تاریخ مشخص را در خود دارند.

مسجد جامع (Ulu Cami). پرتال فرهنگ، آغاز آن را به 639 پیوند می‌دهد؛ زمانی که کلیسای مار توما (Mar Toma) به مسجد تبدیل شد. دانشگاه کلمبیا بنای کنونی را عمدتاً متعلق به اواخر سده یازدهم و سده دوازدهم می‌داند. کتیبه ملکشاه (Melikşah) تاریخ 484 هجری قمری را دارد که برابر با 1091-1092 میلادی است.

مسجد شیخ مطهر (Şeyh Mutahhar Camii). سلطان قاسم (Sultan Qasım)، فرمانروای آق‌قویونلو (Akkoyunlu)، آن را در 1500 ساخت. مناره با نقشه مربع آن، جدا از خود مسجد، روی چهار ستون قرار دارد.

مسجد بهرام پاشا (Behram Paşa Camii). طبق کتیبه سردر، ساخت آن در 1564 آغاز شد. بنا در 1572 به پایان رسید.

پل ده‌چشمه (On Gözlü Köprü). این پل از روی دجله می‌گذرد. طول آن حدود 180 متر و عرض آن 7-8 متر است. درباره تاریخ ساختش اختلاف‌نظر وجود دارد. اداره فرهنگ و گردشگری استان، بخش‌های موجود را ساخته‌شده در 1065 معرفی می‌کند. پرتال فرهنگ نیز این دیدگاه را نقل می‌کند که کتیبه 1064-1065، شرح مرمت پلی قدیمی‌تر است.

کاروان‌سرای حسن پاشا (Hasan Paşa Hanı). این بنا روبه‌روی مسجد جامع قرار دارد. حسن پاشا، پسر صوقوللی محمد پاشا (Sokullu Mehmed Paşa)، آن را بین 1572 و 1575 ساخت.

کاروان‌سرای دلیللر (Deliller Han). خسرو پاشا (Hüsrev Paşa) آن را در 1527 ساخت. نام بنا به راهنمایانی اشاره دارد که زائران عازم حجاز را همراهی می‌کردند و در اینجا اقامت داشتند.

کاروان‌سرای سولوکلو (Sülüklü Han). پژوهشی معماری در نشریه بلتن (Belleten)، تاریخ آن را حدود 1680 می‌داند. این پژوهش برای کاروان‌سراهای دیاربکر که تاریخ ساخت مشخصی ندارند، به اسناد وقف و ویژگی‌های معماری تکیه می‌کند.

بازار یانیک (Yanık Çarşı). این بازار درون دیوارها قرار دارد و سازه‌ای سنگی با پوشش طاقی دارد. گذرگاه‌های باریک و سرپوشیده آن، بافت سنتی تجارت شهر را نشان می‌دهند.

خانه جاهد صدقی تارنجی (Cahit Sıtkı Tarancı Evi). این خانه در 1733 ساخته شد و زادگاه شاعر است. وزارت فرهنگ آن را خرید و مرمت کرد. خانه در 29 اکتبر 1973 به‌عنوان موزه گشایش یافت.

عمارت جمیل پاشا (Cemil Paşa Konağı). فهرست اموال فرهنگی پرتال فرهنگ، 1887 را تاریخ ساخت آن ثبت کرده است. بنا از سنگ بازالت تراش‌خورده ساخته شده است.

خط زمانی

1. حدود 12,000 سال پیش سکونت نوسنگی در تپه چای‌اونو، نزدیک ارگانی، آغاز می‌شود.
2. دوره اوروک متأخر: مهر استوانه‌ای کشف‌شده در تپه آمیدا در 2024 به این دوره تعلق دارد.
3. 359 و 502 شهر مورد تهاجم ساسانیان قرار می‌گیرد.
4. 639 شهر به دست سپاهیان عرب مسلمان می‌افتد.
5. 1064-1065 تاریخ درج‌شده بر کتیبه پل ده‌چشمه.
6. 1091-1092 کتیبه ملکشاه در مسجد جامع نصب می‌شود.
7. 1500 سلطان قاسم مسجد شیخ مطهر را می‌سازد.
8. 10 سپتامبر 1515 شهر زیر اداره عثمانی قرار می‌گیرد.
9. 1527 خسرو پاشا کاروان‌سرای دلیللر را می‌سازد.
10. 1564-1572 مسجد بهرام پاشا ساخته می‌شود.
11. 1572-1575 کاروان‌سرای حسن پاشا ساخته می‌شود.
12. 1733 خانه‌ای ساخته می‌شود که بعدها به موزه جاهد صدقی تارنجی تبدیل می‌شود.
13. 1887 تاریخ ساخت عمارت جمیل پاشا در فهرست اموال فرهنگی.
14. 1930 بخشی از دیوارها تخریب می‌شود.
15. 10 دسامبر 1937 املای رسمی نام شهر از Diyarbekir به Diyarbakır تغییر می‌کند.
16. 29 اکتبر 1973 خانه جاهد صدقی تارنجی به‌عنوان موزه گشایش می‌یابد.
17. 2015 قلعه و باغ‌های هوسل به فهرست میراث جهانی یونسکو می‌پیوندند.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

• 63 کتیبه. در معرفی یونسکو از این محوطه آمده که دیوارها 63 کتیبه از دوره‌های مختلف دارند. بازدیدکنندگان کمی آن‌ها را می‌شمارند، اما همین کتیبه‌ها دیوارها را به سندی مکتوب تبدیل می‌کنند.
• بخشی که دیگر نیست. ارزیابی یونسکو می‌گوید بخشی از دیوارها در 1930 تخریب شد. مسیری که امروز در امتداد آن قدم می‌زنید، تمام مسیر اصلی دیوار نیست.
• سنگ‌هایی که دوباره به کار رفته‌اند. بخشی از تزیینات مسجد جامع روی قطعات ساختمانی رومی و امپراتوری روم شرقی (بیزانس)ِ دوباره‌استفاده‌شده قرار دارد. به قطعات حجاری‌شده دقیق نگاه کنید؛ شاید در حال تماشای بخش‌هایی از بناهای قدیمی‌تر باشید.
• نشانی از گالیپولی. دانشگاه دجله (Dicle Üniversitesi) در 2024 اعلام کرد که در کاوش‌های تپه آمیدا، نشانی مرتبط با نبرد گالیپولی، یا چاناق‌قلعه، پیدا شده است. یافته‌های کوچکی از این دست، تپه را به رویدادهایی بسیار دور از لایه‌های باستانی آن پیوند می‌دهند.
• مناره‌ای روی چهار پایه. در مسجد شیخ مطهر، مناره به مسجد متصل نیست. این مناره روی چهار ستون مستقل خود قرار دارد.

پرسش‌های متداول

منابع

1. دانشنامه اسلام بنیاد دیانت ترکیه (TDV) — دیاربکر islamansiklopedisi.org.tr
2. ویکی‌پدیا — دیاربکر tr.wikipedia.org
3. اداره فرهنگ و گردشگری استان دیاربکر — اطلاعات عمومی diyarbakir.ktb.gov.tr
4. پروژه کاوش و پژوهش تپه چای‌اونو cayonutepesi.org.tr
5. یورونیوز — کشف مهر 5,000 ساله در تپه آمیدای دیاربکر tr.euronews.com
6. یونسکو — منظر فرهنگی قلعه دیاربکر و باغ‌های هوسل whc.unesco.org
7. پرتال فرهنگ — مسجد جامع دیاربکر kulturportali.gov.tr
8. پژوهش‌های ترک‌شناسی دانشگاه حاجت‌تپه — کتیبه ملکشاه در مسجد جامع دیاربکر dergipark.org.tr
9. موزه بدون مرز — مسجد جامع islamicart.museumwnf.org
10. اداره فرهنگ و گردشگری استان دیاربکر — مسجدها و کلیساها diyarbakir.ktb.gov.tr
11. دانشنامه اسلام بنیاد دیانت ترکیه (TDV) — مسجد بهرام پاشا islamansiklopedisi.org.tr
12. پرتال فرهنگ — پل دجله kulturportali.gov.tr
13. استانداری دیاربکر — کاروان‌سرای حسن پاشا diyarbakir.gov.tr
14. اداره فرهنگ و گردشگری استان دیاربکر — خان‌ها و کاروان‌سراها diyarbakir.ktb.gov.tr
15. بلتن — ارزیابی کاروان‌سراهای درون‌شهری دیاربکر در دوره عثمانی belleten.gov.tr
16. وزارت آموزش ملی — بازار یانیک دیاربکر okuldisiogrenme.eba.gov.tr
17. وزارت فرهنگ و گردشگری — موزه مردم‌شناسی خانه جاهد صدقی تارنجی muze.gov.tr
18. پرتال فرهنگ — عمارت جمیل پاشا kulturportali.gov.tr
19. دانشگاه دجله — کشف نشان متعلق به یک رزمنده چاناق‌قلعه در کاوش کاخ آرتوقلو dicle.edu.tr

Image: Diyarbakir city walls DSCF9396.jpg — R Prazeres, CC BY-SA 4.0