Thales kimdir? Miletli filozofun bilim ve matematik mirası

Thales, doğanın başlangıç ilkesini suyla açıklayan, Milet’te yaşamış Sokrates öncesi bir Yunan filozofudur. Siz burada onun su düşüncesini, geometriyle ilişkisini ve astronomi hakkındaki tarihsel anlatıları tanıyacaksınız. MÖ 7. yüzyılın sonları ile 6. yüzyılda yaşayan düşünür, Yedi Bilge arasında sayılır. [1][3]

Bir çemberin çapından kurulan üçgende dik açı bulunması, bugün Thales adıyla anılır. Peki, bu matematik bilgisiyle Miletli filozof arasında nasıl bir tarihsel bağ vardır? Yaşamından matematiğe, tutulma anlatısından zeytin preslerine uzanan ayrıntılar, bu bağın farklı taraflarını gösterir. [2][4]

Thales kimdir, nerede doğdu ve nerede yaşamıştır?

Thales’in doğum yeri Milet, bugün Aydın’ın Didim ilçesinde, Balat yakınlarında bulunan antik kenttir. Yaşadığı yer de İyonya bölgesindeki bu kent olarak kabul edilir. MacTutor, ölüm yerini yine Milet olarak kaydeder ve yaklaşık MÖ 547 tarihini verir. [1][2]

Thales’in yaşam tarihleri konusunda kaynaklar birbirinden farklı yaklaşık aralıklar kullanır. Vikipedi, doğumu için MÖ 626/623, ölümü için MÖ 548/545 tarihlerini verir. St Andrews Üniversitesi MacTutor ise yaşamını yaklaşık MÖ 624–547 arasına yerleştirir. Bu nedenle doğumunu veya ölümünü kesin bir yıla bağlamak doğru değildir. [1][2]

Antik Yunan geleneğinde Thales, Yedi Bilge arasında anılan düşünürlerden biridir. Milet Okulu’nun erken doğa filozofları arasında Anaksimandros ve Anaksimenes de bulunur. Aristoteles ise Thales’i doğanın temel ilkelerini araştıran ilk filozof olarak değerlendirir. Bu değerlendirme, Aristoteles’in Thales’e felsefe tarihinde verdiği yeri açıklar. [3][5][6]

“Thales ne demek?” sorusunda, tarihsel kişinin adıyla karşı karşıya olduğunuzu bilmek gerekir. Antik Yunanca yazılışı Θαλῆς olan adın İngilizce telaffuzu /ˈθeɪliːz/ biçimindedir. Türkçe anlatılarda kullanılan Miletli Thales ifadesi, filozofu yaşadığı kentle birlikte tanımlar. [1][3]

Thales neden suyu başlangıç ilkesi kabul etti?

Aristoteles’in Metafizik’te aktardığı Thales kuramında, bütün varlıkların başlangıç ilkesi sudur. Bu başlangıç ilkesi, felsefe dilinde arkhe kavramıyla ifade edilir. Dolayısıyla su, bu kuramda varlıkların kökenini açıklayan temel unsur olarak yer alır. Thales’e atfedilen kozmoloji, Dünya’nın su üzerinde yüzdüğünü de savunur. [7]

Oxford Classical Dictionary, suya verilen bu önemin başka geleneklerdeki benzerlerini de belirtir. Mısır ve Babil yaratılış mitlerinde suyun rolüyle karşılaştırılabilecek anlatılar bulunur. Bu benzerlik, Thales’in düşüncesini çevresindeki eski açıklamalarla birlikte değerlendirmeye imkân verir. Ancak benzerlikten hareketle belirli bir aktarım zinciri kurmak mümkün değildir. [7]

Thales’e atfedilen hiçbir eserin günümüze ulaşmaması, görüşlerinin nasıl okunduğunu doğrudan etkiler. Su kuramı, Aristoteles’in Thales hakkında aktardığı bir açıklama olarak karşımıza çıkar. Bu yüzden “Thales şöyle yazdı” demek yerine, aktarımın kime ait olduğunu belirtmek gerekir. [6][7]

Antik kaynaklar, Gündönümü Üzerine ve Ekinoks Üzerine başlıklı metinleri de anar. Fakat bu başlıklar, elimizde Thales tarafından yazılmış kitaplar bulunduğu anlamına gelmez. Eserlerin anılmasıyla metinlerinin günümüze ulaşması, Thales konusunda birbirinden ayrı olgulardır. [6]

Thales teoremi nedir, matematiğe katkıları nelerdir?

Thales teoreminin çemberle ilgili biçimi, çapın uçlarından oluşturulan bir üçgeni anlatır. Çapın uçları, çember üzerindeki üçüncü bir noktaya doğru parçalarıyla birleştirilir. Oluşan üçgenin üçüncü noktadaki açısı, teoreme göre her zaman 90° olur. Buradaki koşul, üçüncü noktanın çember üzerinde bulunması ve üçgen oluşturmasıdır. [4]

Siz bir çember çizip çapının uçlarını işaretleyerek bu ilişkiyi görselleştirebilirsiniz. Çemberdeki başka bir noktayı bu uçlara bağladığınızda, dik açılı üçgen elde edersiniz. Böylece Thales adı, çizim sırasında doğrudan inceleyebileceğiniz belirli bir geometrik ilişkiye bağlanır. [4]

Thales teoremi adı, paralel doğrularla ilgili kesişme teoremi için de kullanılır. Bu kullanım, bir açının kollarını kesen paralellerin oluşturduğu benzer üçgenlerle ilgilidir. Burada öne çıkan ilişki, bu şekillerde ortaya çıkan uzunlukların birbirine oranıdır. Dolayısıyla Thales teoremi ararken, çemberden mi paralel doğrulardan mı söz edildiğine bakmalısınız. [3]

Geç antik kaynaklar, başka geometrik önermeleri de Thales’in adına bağlar. Çapın daireyi iki eşit parçaya ayırması, bunlardan biri olarak aktarılır. İkizkenar üçgenin taban açılarının eşitliği ve ters açıların eşitliği de aynı gelenektedir. Bunlar, Thales’e atfedilen geometrik bilgiler arasında sayılır. [2]

Bu atıflar, Thales’in nasıl ispat yaptığı sorusunu kendiliğinden çözmüş olmaz. Van der Waerden, Thales’in geometrik ispatlar yaptığı görüşünü savunur. Bertrand Russell ise sonraki Yunan matematiğindeki türden tümdengelimli ispatlar için kanıt bulunmadığını belirtir. Tartışma, geometrik önermelerin yanında bu önermelerin nasıl gerekçelendirildiği üzerinde yoğunlaşır. [2]

Çemberde çapı gören açının dikliği, Öklid’in Elemanlar eserinde de yer alır. Yaklaşık MÖ 300’de yazılan eserin III. kitabındaki 31. önerme, bu ilişkiyi içerir. Böylece teoremin Öklid’deki yeriyle Thales’e yapılan tarihsel atfı ayrı ayrı belirleyebiliriz. [4]

Piramit yüksekliğini ölçme anlatısında da birbirinden farklı yöntemler aktarılmıştır. Hieronymos, cismin boyuyla gölgesinin eşit olduğu anın kullanılmasından söz eder. Plutarkhos ise çubuk ve piramit gölgelerinin oranına dayanan bir yöntem anlatır. Siz günlük hayatta kendi gölgenize bakarken, bu ölçme sorusunu somutlaştırabilirsiniz. İki anlatıyı aynı yöntemmiş gibi sunmak, aralarındaki farkı ortadan kaldırır. [2]

Thales astronomide ne yaptı, tutulmayı önceden bildi mi?

Herodotos, Thales’in önceden bildirdiğini söylediği bir Güneş tutulmasını savaş anlatısıyla ilişkilendirir. Bu tutulma, 28 Mayıs MÖ 585 tarihindeki olayla bağlantılı kabul edilir. Aktarıma göre tutulma, Medlerle Lidyalılar arasında süren savaşın durmasına yol açmıştır. Burada Thales’in tahmini hakkındaki bilgi, Herodotos’un anlatısı üzerinden gelir. [2]

Ancak tutulmanın önceden bilinmesi iddiası, araştırmacılar tarafından kesin kabul edilmez. James Longrigg, tahminin olaydan sonra Thales’e yakıştırılmış olabileceğini savunur. Dolayısıyla tutulmanın tarihiyle Thales’in bunu öngördüğü iddiası aynı kesinlikte sunulmamalıdır. Herodotos’un aktarımını belirtmek, anlatının tarihsel dayanağını okur açısından görünür kılar. [2]

Yılın uzunluğu konusunda da Thales’e yöneltilmiş bir atıf vardır. Diogenes Laertios, yılı 365 güne ayırmayı Miletli düşünüre bağlar. Ancak aynı yıl uzunluğu, Mısırlılar tarafından daha önce biliniyordu. Bu nedenle söz konusu aktarım, Thales’in yıl uzunluğunu ilk keşfettiğini göstermez. [6]

Kallimakhos’un aktardığı gelenek, Thales’i Miletli denizcilerin yön bulma ihtiyacıyla ilişkilendirir. Bu anlatıda denizcilere, Küçükayı takımyıldızından yararlanmalarını önerdiği söylenir. Böylece gökyüzüyle ilgili bilgi, denizde yön arama gibi somut bir ihtiyaca bağlanır. [6]

Thales mıknatıs ve kehribar hakkında ne söyledi?

Aristoteles’in aktardığı Thales kuramında mıknatıs, demiri hareket ettirdiği için ruh sahibi kabul edilir. Burada mıknatısın demir üzerindeki etkisi, hareketi açıklayan bir düşünceyle birlikte yorumlanır. Mıknatısın ruha sahip olduğu görüşü, bu tarihsel açıklamanın parçası olarak okunmalıdır. [7]

Kehribar konusunda ise Thales’e bağlanan başka bir gözlem anlatısı bulunur. Onun kehribarın elektrostatik çekimini ilk gözleyen kişi olduğu ileri sürülmüştür. Caley ve Richards, atfın dolaylı olduğunu ve Aristoteles’in ilgili pasajında kehribar bulunmadığını belirtir. [8]

Bu ayrıntı nedeniyle, Thales’i elektrostatik çekimin kesin ilk gözlemcisi olarak tanımlamak doğru değildir. Mıknatısla ilgili Aristoteles aktarımı ve kehribar hakkındaki tartışma, ayrı ayrı değerlendirilmelidir. İkisini birleştirmek, kehribar atfındaki kanıt sorununu görünmez hâle getirebilir. [7][8]

Kısa kronoloji

Thales’in yaşamına ilişkin tarihler yaklaşık verilir; sonraki aktarımlar farklı dönemlerde yazılmıştır. Aşağıdaki sıralama, yaşam tarihleriyle onun hakkındaki metinlerin tarihlerini birlikte gösterir. [1][2][4][6]

1. Yaklaşık MÖ 626/623 Thales’in Milet’te doğumu için verilen yaklaşık tarihler.
2. 28 Mayıs MÖ 585 Herodotos’un anlatısıyla ilişkilendirilen Güneş tutulmasının tarihi.
3. Yaklaşık MÖ 548/545 Thales’in ölümü için verilen yaklaşık tarihler.
4. Yaklaşık MÖ 300 Çemberdeki dik açı önermesinin Öklid’in Elemanlar eserinde bulunması.

MacTutor’un yaklaşık MÖ 624–547 tarihleri, tablodaki yaşam tarihlerinden biraz farklıdır. Bu farklılık, Thales’in doğum ve ölüm yıllarının kesinleşmediğini hatırlatır. [2][6]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Aristoteles’in Politika eserindeki anlatı, Thales’i zeytin presleri üzerinden ticaretle ilişkilendirir. Thales, Milet ve Sakız’daki presleri önceden kiralar; hasat döneminde yeniden kiraya verir. Bu işlemden kazanç sağlaması, Aristoteles’in aktardığı hikâyenin somut sonucudur. Anlatıda gökyüzüyle anılan filozof, bu kez üretim araçlarının kiralanmasıyla karşımıza çıkar. [6]

Platon’un Theaitetos diyaloğunun 174a bölümünde ise farklı bir Thales tasviri bulunur. Burada filozofun yıldızlara bakarken kuyuya düştüğü anlatılır. Bu olay, Platon’un eserindeki bir anlatı olarak tanımlanmalıdır. Thales’in yaşamından doğrulanmış bir günlük kaydı gibi okunması uygun değildir. [6]

Herodotos’un aktardığı başka bir öneri, İyon kentlerinin siyasal örgütlenmesiyle ilgilidir. Thales’in, Teos merkezli ortak bir siyasal birlik kurulmasını önerdiği belirtilir. Böylece ona ilişkin anlatılar, geometri ve astronominin yanında kentler arasındaki ilişkileri de kapsar. [7]

Thales’in yaygın büst tasvirlerinden biri, MS 2. yüzyıla ait Roma kopyasıdır. Bu tarih, tasvirin filozofun yaşadığı dönemden çok sonra yapıldığını gösterir. “Kendini bil” sözünün aidiyeti de benzer biçimde dikkat gerektirir. Diogenes Laertios, Antisthenes’in aynı sözü Phemonoe’ye atfettiğini de kaydeder. [3]

Thales’in oyunları izlerken sıcak ve susuzluktan öldüğü de anlatılmıştır. Ancak bu iddia, Diogenes Laertios’un aktardığı geç bir anlatıdır. Ölümünün yaklaşık tarihiyle ölüm biçimine ilişkin bu hikâyeyi birbirinden ayırmak gerekir. [2][3]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Thales tr.wikipedia.org
2. St Andrews Üniversitesi — MacTutor: Thales of Miletus mathshistory.st-andrews.ac.uk
3. Wikipedia — Thales of Miletus en.wikipedia.org
4. Wikipedia — Thales’s theorem en.wikipedia.org
5. Wikipedia — Miletus en.wikipedia.org
6. Internet Encyclopedia of Philosophy — Thales of Miletus iep.utm.edu
7. Oxford Classical Dictionary — Thales of Miletus academic.oup.com
8. J. Paul Getty Museum — The Properties of Amber getty.edu

Görsel: Thalès from Lives 1761.png — Flappiefh, CC0