Antalya’nın yaklaşık 34 kilometre kuzeybatısında, deniz seviyesinden yaklaşık 1.050 metre yükseklikte bir kent var. Büyük İskender MÖ 333’te bu kenti ele geçirememiş. Ardında bıraktığı kentin adı Termessos.
Bu yazıda Termessos antik kentinin nerede olduğunu, oraya nasıl çıkıldığını ve İskender’in neden alamadığına dair kaynakların ne söylediğini öğreneceksiniz. Tiyatroyu, sarnıçları, mezarları ve bir köpeğe yazılmış şiiri de göreceksiniz.
Termessos antik kenti nedir?
Termessos, Türkiye’nin Antalya ilinde, Toroslar’daki Güllük Dağı üzerinde bulunan bir antik Pisidya kentidir. Güllük Dağı’nın antik adı Solymos’tur. Kent, bu dağın dorukları arasındaki vadide kurulmuştur.
Termessoslular kendilerini Solymler olarak adlandırmıştır. Bunu kentteki şiirsel yazıtlardan biliyoruz. Homeros’un İlyada’sında da Solymler, Bellerophon’un mücadele ettiği halklar arasında anılır. Yani kentin sakinleri, edebiyatın en eski metinlerinden birinde adı geçen bir halkla kendilerini özdeşleştirmiştir.
Termessos nerede, Türkiye’nin neresinde?
Termessos, Antalya’nın kuzeybatısındadır. Kültür ve Turizm Bakanlığı, kentin bulunduğu milli parkı Antalya’nın yaklaşık 34 kilometre kuzeybatısında gösterir. Ulaşımı da Antalya–Korkuteli karayoluyla tarif eder.
Haritada “Termessos nerede antik kent?” diye aradığınızda karşınıza çıkan yer, Güllük Dağı–Termessos Milli Parkı’dır.
Termessos’a nasıl gidilir, kente nasıl çıkılır?
Antalya’dan Korkuteli yönündeki karayolunu izlersiniz. Milli park girişinden sonra otoparka ulaşırsınız. Otoparktan antik kente yokuş yukarı ilerleyen bir patika çıkar.
Patikanın sağında, İmparator Hadrianus döneminde yapılmış İon düzenindeki bir tapınağın basamakları ve anıtsal girişi durur. Yokuşu çıkarken bu duraklama size nefes alma fırsatı da verir.
Büyük İskender Termessos’u neden alamadı?
Büyük İskender, MÖ 333’teki Anadolu seferinde Termessos’u ele geçirememiştir. Nedenine gelince kaynaklar aynı şeyi söylemez.
Antalya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, MÖ 333’te güçlü bir savunmayla karşılaşan bir kuşatma anlatır. Princeton Klasik Alanlar Ansiklopedisi ise İskender’in saldırıyı düşündüğünü, ancak Sagalassos’a yürümeyi seçtiğini belirtir. Yani kuşatmanın gerçekten yapılıp yapılmadığı tartışmalıdır.
Arazi ise tartışma götürmez. Arrianos’un anlatısını aktaran Princeton ansiklopedisine göre Termessos’un aşağısındaki tepeler yolu iki yandan daraltıyordu. Ortaya kolay savunulabilen bir geçit çıkıyordu. Bir orduyu dar bir yoldan yukarı çıkarmayı hayal edin. Savunanların işi hayli kolaydı.
Kısa kronoloji
- MÖ 333 Büyük İskender Termessos’u ele geçirmeden Sagalassos yönünde ilerledi; kuşatmanın niteliği kaynaklarda farklı anlatılır.
- MÖ 319 Antigonos’a yenilen Alketas Termessos’a sığındı ve intihar etti.
- MÖ 189 Manlius Vulso, Isinda kuşatmasını kaldırdı ve Termessos’a 50 talent ceza yükledi.
- MÖ 159–138 II. Attalos döneminde agoranın batısındaki stoa inşa edildi.
- MÖ 70 Roma’yla yapılan ittifak antlaşması kente geniş özerklik kazandırdı.
- MS 2. yüzyıl Tiyatro sahne binasının mimari özelliklerinin işaret ettiği dönem.
- 1970 Güllük Dağı–Termessos Milli Parkı kuruldu.
- 25 Şubat 2000 Milli park UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunuldu.
- 2025 Mustafa Koçak başkanlığındaki sistematik kazıların nekropol bulguları duyuruldu.
İskender’den sonra Termessos’ta neler oldu?
MÖ 319’da Alketas, Antigonos’a yenildikten sonra Termessos’a sığındı. Düşmanına teslim edilmemek için intihar etti.
MÖ 189’da Romalı komutan Manlius Vulso, Isinda kuşatmasını kaldırdı. Termessos’a 50 talent ceza yükledi.
Bir yüzyıldan uzun süre sonra, MÖ 70’te Termessos Roma’yla bir ittifak antlaşması yaptı. Akdeniz Üniversitesi’nin Termessos Epigrafi Projesi sayfasına göre bu antlaşma kente geniş özerklik kazandırdı. Roma İmparatorluk Dönemi sikkelerinde özerkliği ifade eden Autonomous unvanı bulunur.
Termessos’ta ne görülür?
Tiyatro
Kültür Portalı, Termessos tiyatrosunun kapasitesini yaklaşık 4.000–5.000 seyirci olarak verir. Oturma bölümü toplam 24 sıradır. Yatay dolaşım yolunun üstünde sekiz, altında on altı sıra bulunur. Sahne binası MS 2. yüzyılın mimari özelliklerini gösterir. Bir dağ vadisindeki kent için bu kalabalık, kentin boyutunu da anlatır.
Agora ve stoa
Agoranın batısındaki Dor düzenindeki stoa, Pergamon Kralı II. Attalos’un MÖ 159–138 arasındaki hükümdarlığına tarihlenir. Yani kent, Roma ittifakından çok önce de Anadolu krallıklarıyla temas halindeydi.
Sarnıçlar
Agoranın doğusundaki düzlükte birbirine geçişlerle bağlanan beş sarnıç bulunur. Dağ kentinde suyu depolamak yaşam meselesiydi. Siz bugün şişenizi doldurup yola çıkıyorsunuz. Termessoslular için bu beş sarnıç, o gündelik işin karşılığıydı.
Kurucunun Evi
Kentin güneybatısındaki Roma tipi villa, kapısındaki yazıt nedeniyle Kurucunun Evi olarak adlandırılır. Cephe duvarı altı metreye ulaşır.
Termessos Milli Parkı
Güllük Dağı–Termessos Milli Parkı 1970 yılında kurulmuştur. Kent bu korumalı alanın içindedir. Park, 25 Şubat 2000’de karma miras kategorisinde UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunulmuştur. Karma miras, hem doğal hem kültürel değerlerin birlikte ele alındığı kategoridir. Dolayısıyla yalnızca taşları değil, çevresindeki dağı da koruyan bir statüden söz ediyoruz.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Köpek Lahdi: Termessos kökenli bu lahit Antalya Müzesi’nde sergilenir. Üzerinde Rhodope’nin Stefanos adlı köpeğine adadığı şiirsel bir yazıt vardır.
- Nekropol rakamları: 2025 kazı haberinde Termessos nekropolünde 3.000’den fazla mezar ve 900’ü aşkın yazıt kaydedildiği bildirildi. Kentin yaşayanlarından çok ölülerinin bıraktığı kayıt öne çıkıyor.
- Güncel kazı: 28 Kasım 2025 tarihli habere göre sistematik kazılar, Antalya Bilim Üniversitesi’nden Doç. Dr. Mustafa Koçak başkanlığında Geleceğe Miras Projesi kapsamında yürütülmektedir.
- Sikkelerdeki unvan: Roma İmparatorluk Dönemi sikkelerinde özerkliği ifade eden Autonomous unvanı bulunur; Akdeniz Üniversitesi’nin sayfası kentin geniş özerkliğini MÖ 70 antlaşmasına bağlar.
Sık sorulan sorular
Termessos nerede?
Termessos, Antalya ilinde Toroslar’daki Güllük Dağı üzerindedir. Kültür ve Turizm Bakanlığı milli parkı Antalya’nın yaklaşık 34 kilometre kuzeybatısında gösterir. Ulaşım Antalya–Korkuteli karayoluyla tarif edilir.
Büyük İskender Termessos’u ele geçirdi mi?
Hayır. İskender MÖ 333’teki Anadolu seferinde kenti ele geçirememiştir. Antalya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü güçlü savunmayla karşılaşan bir kuşatma anlatır. Princeton ansiklopedisi ise İskender’in saldırıyı düşünüp Sagalassos’a yürümeyi seçtiğini belirtir.
Termessos’un yüksekliği ne kadardır?
UNESCO’nun adaylık açıklamasına göre Termessos deniz seviyesinden yaklaşık 1.050 metre yüksekliktedir. Kent, Güllük Dağı’nın doruklarının arasındaki vadide kurulmuştur.
Termessos tiyatrosu kaç kişiliktir?
Kültür Portalı tiyatronun kapasitesini yaklaşık 4.000–5.000 seyirci olarak verir. Oturma bölümü 24 sıradır: yatay dolaşım yolunun üstünde sekiz, altında on altı sıra bulunur.
Termessos Milli Parkı ne zaman kuruldu?
Güllük Dağı–Termessos Milli Parkı 1970 yılında kurulmuştur. Park, 25 Şubat 2000’de karma miras kategorisinde UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunulmuştur.
Kaynaklar
- Getty Research Institute — Termessus getty.edu
- UNESCO — Güllük Dagi-Termessos National Park whc.unesco.org
- Antalya İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Termessos antalya.ktb.gov.tr
- Kültür ve Turizm Bakanlığı — Antalya-Güllük Mountain National Park ktb.gov.tr
- Princeton Encyclopedia of Classical Sites — Termessos perseus.tufts.edu
- Akdeniz Üniversitesi — Termessos Epigraphy Project edkb.akdeniz.edu.tr
- Wikipedia — Termessos en.wikipedia.org
- Turkish Museums — Antalya Termessos Örenyeri turkishmuseums.kprod.kultur.gov.tr
- Hürriyet Daily News — Termessos excavations reveal ancient tombs and sarcophagi hurriyetdailynews.com
Görsel: Termessos – Theater.jpg — Ingo Mehling, CC BY-SA 3.0
