Gordion’daki Tümülüs MM, 53 metre yüksekliğinde ve yaklaşık 300 metre çapında bir mezar höyüğüdür. İçindeki ahşap mezar odası, UNESCO’ya göre dünyanın bilinen en eski ayakta duran ahşap yapısıdır.
Bu yazıda tarihsel Kral Midas’ı tanıyacaksınız. Asur belgelerinin ne söylediğini, eşek kulakları ve altın dokunuş anlatılarının nereden geldiğini öğrenecek, Midas adını taşıyan mezarın ve kaya anıtının gerçek hikâyesini göreceksiniz.
Midas kimdir, nedir?
Midas, yaklaşık MÖ 740–700 yıllarında Anadolu’daki Frig Krallığı’nı yöneten tarihsel bir hükümdardır. Efsanelerdeki Midas ile tarihsel Midas hakkındaki anlatılar birbirinden çok farklı kaynaklara dayanır.
Gerçek kralın izi Asur belgelerindedir. Asur yıllıkları onu Frig adıyla değil, Muşkilerin hükümdarı anlamındaki Muşkili Mita adıyla kaydeder. Asur Kralı II. Sargon’un MÖ 717–709 arasındaki çağdaş kayıtları, Midas’ın siyasi faaliyetlerine ilişkin başlıca güvenilir belgeleri oluşturur.
Bu kayıtlardan şu tablo çıkar. Midas, Asur’a bağlı krallıkların muhalefetini destekledi. Ardından bir Asur valisi Frigya’ya sefer yaptı. Bunun üzerine Midas, Asur’a haraç gönderdi.
Bir kralın güvenilirliğini sorarsanız ölçüt basittir. Çağdaşı olan, onunla savaşan ya da vergi alan bir devletin kaydı, yüzyıllar sonra yazılan hikâyeden daha sağlam durur. Midas’ın siyasi yaşamı için bu belge Sargon’un kayıtlarıdır.
Ölümü ise belirsizdir. Antik rivayetler birbirini tutmaz. Plutarkhos, boğa kanı içerek intiharı kâbuslarla ilişkilendirir. Strabon ise Kimmer istilasını anar.
Midas nerede yaşadı? Gordion’a yolculuk
Midas’ın başkenti Gordion’du. Gordion, Ankara’nın yaklaşık 90 kilometre güneybatısında bulunan Frig siyasi ve kültürel merkeziydi. Ankara’dan günübirlik gidebileceğiniz bir mesafede, bir kralın başkentinin höyüklerini görebilirsiniz.
Gordion, Frig uygarlığının istisnai tanıklığı olarak 2023 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı. Alan, 20. yüzyıl ortasından beri Penn Museum’un kazılarıyla tanınır. Rodney S. Young’ın ekibi, Tümülüs MM’nin yağmalanmamış mezar odasına 1957 yılında ulaştı.
Gordion’un büyük yangını da tartışma konusudur. Eski yorum, yangını MÖ 700 dolaylarındaki Kimmer saldırısıyla ilişkilendiriyordu. Ağaç halkası ve radyokarbon ölçümleri ise yangını yaklaşık MÖ 800’e taşıdı. Bu tarih, Midas’ın saltanatından öncedir.
Yani Midas’ın başkentini yok eden olay, eski anlatılardaki gibi Kimmer akını değildir. Ölçümler yangının daha eski olduğunu gösterir.
Eşek kulakları efsanesi nasıl anlatılır?
Eşek kulakları hikâyesi, Ovidius’un Dönüşümler eserinin 11. kitabında işlenir. Anlatı bir müzik yarışmasıyla başlar. Pan ile Apollon yarışır.
Burada kitaplarda sık atlanan bir ayrıntı vardır. Yarışmanın asıl hakemi dağ tanrısı Tmolos’tur. Tmolos, Apollon lehine karar verir. Midas bu karara itiraz eder.
Efsanede Apollon, Pan’ın müziğini üstün tutan Midas’ın kulaklarını eşek kulaklarına dönüştürerek onu cezalandırır. Midas kulaklarını bir başlıkla gizler. Fakat saçını kesen berber sırrı öğrenir.
Berber sırrı içinde tutamaz. Ovidius’a göre toprağa bir çukur açar ve sırrı oraya fısıldar. Ertesi yıl orada kamışlar yetişir. Kamışlar rüzgârla birlikte Midas’ın eşek kulaklarını herkese duyurur.
Bu hikâyenin yaşı önemlidir. Penn Museum’un değerlendirmesine göre eşek kulaklı Midas anlatısı görünüşe bakılırsa MÖ 5. yüzyılda ortaya çıktı. Bu, tarihsel kralın ölümünden yüzyıllar sonrasıdır. Hikâye, Asur kayıtlarındaki Muşkili Mita’nın yaşadığı dönemden değil, çok sonraki bir edebî gelenekten gelir.
Kafatası ve kulak kanalı iddiası
Türkçe Vikipedi, Midas’a atfedilen bir kafatasından hareketle doğuştan asimetrik kulak kanallarını efsanenin olası açıklaması olarak sunar. Bu görüş, mezardaki kişinin Midas olduğu varsayımına dayanır. Oysa Tümülüs MM yaklaşık MÖ 740’a tarihlenir. Midas ise MÖ 709’da hâlâ Asur kayıtlarında görünür. Mezardaki kişinin adını belirleyen herhangi bir buluntu da yoktur.
Bu yüzden kulak kanalı açıklaması doğrulanmış bir teşhis sayılamaz.
Altın dokunuş efsanesi
İngilizcedeki Midas touch ifadesi, Midas’ın dokunduğu her şeyi altına dönüştürme efsanesinden gelir. Bir işte hep başarılı olan birine bugün bu ifadeyle seslenilir.
Ovidius’un MS 1. yüzyıla ait anlatısında Dionysos, Silenos’u on gün ağırlayıp kendisine geri getiren Midas’a bir dilek hakkı verir. Midas, dokunduğu her şeyin altın olmasını ister. Yiyecekleri de altına dönünce bu dilek yük olur.
Dionysos’un yönlendirmesiyle Midas, Sardes’ten geçen Paktolos Irmağı’nda bu güçten kurtulur.
Altın dokunuşun bilinen en erken yazılı anılması, Aristoteles’in MÖ 4. yüzyıldaki Politika eserinin 1257b bölümündedir. Bu da hikâyenin Midas’ın yaşadığı çağdan yüzyıllar sonra yazıya geçtiğini gösterir.
Tümülüs MM: mezardaki kişi kim?
Gordion’un en ünlü yapısı Tümülüs MM’dir. Yüksekliği 53 metre, çapı yaklaşık 300 metredir. UNESCO, yaklaşık MÖ 740 tarihli mezar odasını dünyanın bilinen en eski ayakta duran ahşap yapısı olarak tanımlar.
Mezara “Midas Tümülüsü” denir. Adın verdiği izlenimin aksine, mezardaki kişinin Midas olduğuna dair kanıt yoktur. Mezar yaklaşık MÖ 740’a tarihlenir. Midas ise MÖ 709’da hâlâ Asur kayıtlarında görünür. Adı belirleyen hiçbir buluntu çıkmamıştır.
Kuram şudur: Mezarın tarihsel Midas’ın babası Gordios için yaptırıldığı düşünülür. Ancak mezar sahibinin kimliği kesinleşmemiştir.
Bir ayrıntı daha dikkat çekicidir. Altınla özdeşleşen Midas’ın adını taşıyan bu mezarın zengin odasında hiçbir altın izine rastlanmadı. Efsane ile arkeoloji burada ters düşer.
Midas Anıtı nerede?
Midas Anıtı, Gordion’dan ayrı bir Frig merkezi olan Eskişehir’in Han ilçesindeki Yazılıkaya köyünde bulunur. Eskişehir’e yolunuz düşerse Gordion’dan çok farklı bir Frig yapısı görebilirsiniz.
Kültür ve Turizm Bakanlığı’na göre anıt, Ana Tanrıça Matar’ın heykelinin törenlerde yerleştirildiği nişi olan bir kaya kült cephesidir. Yüksekliği 17 metre, genişliği 16,5 metredir. Sol üst bölümündeki Frigce yazıtta Midai sözcüğü geçtiği için Midas Anıtı adını almıştır.
Anıtın tarihi hâlâ tartışmalıdır. Geoffrey Summers anıtı MÖ 6. yüzyıl başına yerleştirir. C. Brian Rose ve Gareth Darbyshire ise 2025 tarihli çalışmalarında MÖ 8. yüzyıl sonunu savunur. Yani anıtın Midas’ın çağına ait olup olmadığı, akademik dünyada açık bir sorudur.
Kısa kronoloji
- Yaklaşık MÖ 800 Gordion’un büyük yangını (güncel bilimsel tarihlemeye göre)
- Yaklaşık MÖ 740 Tümülüs MM inşa edildi; mezarın Midas’ın babasına ait olduğu görüşü kesinleşmemiştir
- Yaklaşık MÖ 740–700 Tarihsel Midas Frig Krallığı’nı yönetti
- MÖ 717–709 II. Sargon’un çağdaş Asur kayıtları Midas’ın siyasi faaliyetlerini belgeledi
- MÖ 5. yüzyıl Eşek kulaklı Midas anlatısı görünür hâle geldi (Penn Museum’un değerlendirmesi)
- MÖ 4. yüzyıl Aristoteles’in Politika’sı (1257b), altın dokunuşun bilinen en erken yazılı anılmasını içerir
- MS 1. yüzyıl Ovidius, Dönüşümler’in 11. kitabında altın dokunuş ve eşek kulakları anlatılarını işledi
- 1957 Rodney S. Young’ın ekibi Tümülüs MM’nin mezar odasına ulaştı
- 2023 Gordion UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı
- 2025 Rose ve Darbyshire, Midas Anıtı’nın MÖ 8. yüzyıl sonuna tarihlenmesini savunan çalışmalarını yayımladı
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Birkaç ayrıntı genel anlatımlarda yer almaz.
- Hakem Tmolos’tur. Ovidius’un anlatısındaki Pan–Apollon yarışmasında asıl hakem dağ tanrısı Tmolos’tur. Midas onun kararına itiraz eder.
- Mezarda altın yok. Altınla anılan Midas’ın adını taşıyan Tümülüs MM’nin zengin mezar odasında hiçbir altın izine rastlanmadı.
- Cenaze yemeği. Tümülüs MM kaplarındaki kimyasal kalıntılar, cenaze yemeğinde muhtemelen mercimekle birlikte pişirilmiş baharatlı koyun veya keçi eti bulunduğunu gösterir. Mutfağınızda bugün de bu kombinasyonu deneyebilirsiniz.
- Karışık içki. Aynı mezardaki içki kaplarının analizleri, üzüm şarabı, bira ve bal şarabının karıştırıldığı fermente bir içeceğe işaret eder.
- Delphoi’ye taht. Herodotos, Midas’ın Delphoi’deki Apollon kutsal alanına taht adayan ilk yabancı kral olduğunu aktarır.
Bu ayrıntılar, Frig seçkinlerinin yaşamına dair somut izler sunar. Ahşap yapı, metal kaplar ve yemek kalıntıları efsanelerden çok daha elle tutulur bir Midas dünyasını gösterir.
Sık sorulan sorular
Kral Midas gerçekten yaşadı mı?
Evet. Asur Kralı II. Sargon’un MÖ 717–709 arasındaki çağdaş kayıtları Midas’ın siyasi faaliyetlerini belgeler. Asur yıllıkları onu Muşkili Mita adıyla anar.
Midas nerede yaşadı?
Başkenti Gordion’du. Gordion, Ankara’nın yaklaşık 90 kilometre güneybatısında yer alan Frig siyasi ve kültürel merkeziydi. Yazılıkaya’daki Midas Anıtı ise Eskişehir’in Han ilçesindedir.
Eşek kulakları efsanesi nerede anlatılır?
Ovidius’un Dönüşümler eserinin 11. kitabında anlatılır. Apollon, Pan’ın müziğini üstün tutan Midas’ı eşek kulaklarıyla cezalandırır. Penn Museum’a göre bu anlatı görünüşe bakılırsa MÖ 5. yüzyılda ortaya çıktı.
Tümülüs MM Midas’ın mezarı mıdır?
Bu kanıtlanmış değildir. Mezar yaklaşık MÖ 740’a tarihlenir ve adı belirleyen bir buluntu yoktur. Mezarın tarihsel Midas’ın babası Gordios için yaptırıldığı düşünülür, ancak kimlik kesin değildir.
Gordion UNESCO listesinde mi?
Evet. Gordion, Frig uygarlığının istisnai tanıklığı olarak 2023 yılında UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.
Kaynaklar
- Penn Museum — Gordion and the Penn Museum penn.museum
- UNESCO — Gordion whc.unesco.org
- Penn Museum — Midas in History & Legend penn.museum
- Louvain Üniversitesi — Ovide, Métamorphoses 11, 146–193 bcs.fltr.ucl.ac.be
- Wikipedia EN — Midas en.wikipedia.org
- Vikipedi TR — Midas tr.wikipedia.org
- Penn Museum — Tumulus MM penn.museum
- Penn Museum — The Myth of Midas’ Golden Touch penn.museum
- Penn Museum — The Funerary Banquet of ‘King Midas’ penn.museum
- Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı — Midas Anıtı kulturportali.gov.tr
- American Journal of Archaeology — The Citadel of Gordion and the Dating of the Midas Monument at Midas City journals.uchicago.edu
Görsel: Gordion Citadel Mound overview.jpg — Gordionproject, CC BY-SA 4.0
