Hititler kimdir? Anadolu’nun ilk büyük imparatorluğunun izinde

Çorum’un Boğazkale ilçesinde yaklaşık 30.000 çivi yazılı kil tablet bulundu. Bu yazıda o tabletleri yazan halkın kim olduğunu, nereden geldiğini ve neden yok olduğunu öğreneceksiniz. Hititler, yaklaşık MÖ 1650–1200 arasında Orta Anadolu merkezli bir devlet kurdu. Mısır, Asur ve Babil ile birlikte Eski Yakındoğu’nun büyük güçleri arasına girdiler.

Birçok okur Hititlerin Türk olup olmadığını merak eder. Dil bilimi bu soruya net bir cevap verir ve aşağıda bunu ele alacağız. Kadeş Savaşı, Mısır ile yapılan barış antlaşması ve 2023’te keşfedilen Kalaşma dili de bu yazıda yer alıyor. Siz okurken her bilginin kaynağını yazının sonunda bulabilirsiniz.

Hititler kimdir?

Hititler, MÖ 17. yüzyılda Orta Anadolu platosunda ortaya çıkan krallığın halkıdır. Devletin anayurdu Kızılırmak kavsi içindeki bölgeydi. Yaklaşık MÖ 1650’de I. Hattuşili, Hattuşa’yı başkent yaptı. Buradan Suriye yönüne askerî seferler düzenledi.

Hititler kendilerine bu adla seslenmiyordu. Dillerine “nešili” diyorlardı. Bu sözcük, Kültepe ile özdeşleştirilen Neşa kentinin dili anlamına gelir. Ülkelerinin adı ise Hatti idi. Bu ad, Orta Anadolu’nun daha eski halkı Hattilerin adını yaşatır. Bugün kullandığımız “Hitit” adı Eski Ahit’teki adlandırmadan uyarlanmıştır. O ad da nihai olarak Hatti ülkesinin adına dayanır.

MÖ 14–13. yüzyıllarda Hitit gücü en geniş sınırlarına ulaştı. Bağlı krallıklar ağı Anadolu’nun Ege kıyılarından Kuzey Suriye’ye uzanıyordu. Bu ağ Şam’a ve Mezopotamya’nın batı sınırlarına kadar gidiyordu. Hititler tek bir kent devleti değil, geniş bir imparatorluk yönetiyordu.

Hititler nerede kuruldu ve nerede yaşadı?

Hititler Orta Anadolu’da kuruldu. Çekirdek bölge Kızılırmak’ın çizdiği kavsin içiydi. Başkent Hattuşa, bugün Çorum ilinin Boğazkale ilçesindedir. Bugün Boğazkale’ye gittiğinizde Hitit başkentinin kalıntıları arasında yürüyebilirsiniz. Hattuşa 1986’da UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alındı.

Hattuşa’nın yaklaşık 2 kilometre kuzeydoğusunda Yazılıkaya bulunur. Bu açık hava kutsal alanında tanrı ve tanrıça kabartmaları vardır. Kral IV. Tudhaliya’nın kabartması da buradadır.

Hitit izleri Hattuşa’dan daha eskiye gider. Bugünkü Kültepe’deki, yani Neşa’daki Asurca belgelerde Hititçe şahıs adları geçer. Bu belgeler MÖ 1800–1700 arasına tarihlenir. Hititler devlet kurmadan önce de Anadolu’daydı.

Hititler nereden geldi?

Bu sorunun kesin bir cevabı yok. Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın Tunç Çağları yayını iki görüşü aktarır. Bir görüşe göre Hititler Anadolu’ya Boğazlar üzerinden geldi. Karşı görüşe göre Kafkaslar üzerinden gruplar halinde geldiler. Kesin geliş tarihleri bilinmiyor.

Bilinen şey dilleridir. Hititçe, Hint-Avrupa dil ailesinin Anadolu koluna aittir. Hititler Anadolu’da Hattilerle karşılaştı. Hattice, Hint-Avrupa ailesinden olmayan ayrı bir dildir. Hititler yine de Hattilerin ülke adını, Hatti’yi sürdürdü. Siz de yeni bir şehre taşındığınızda mahalle adlarını değiştirmezsiniz. Hititler de eski adı korudu.

Hititler Türk mü? Hangi ırktan, günümüzde hangi millet?

Kısa cevap: Hititler Türk değildi. Hititçe, Hint-Avrupa dil ailesinin Anadolu koluna aittir. Calvert Watkins’in Cambridge yayınındaki değerlendirmesi bunu açıkça belirtir. Bu dilbilimsel sınıflandırma, Hititlerin Türk olduğu iddiasını desteklemez.

“Hangi ırk” sorusu da yanıltıcıdır. Hitit arşivlerinde yedi dil bulunur. Bunlar Hititçe, Luvice, Palaca, Hattice, Akadca, Hurrice ve Sümercedir. Bu çeşitlilik, nüfusu tek bir modern ırk etiketiyle açıklamanın yetersizliğini gösterir. Hitit dini de aynı çok katmanlılığı yansıtır. Hatti, Hitit, Luvi ve Hurri gelenekleri Suriye ve Babil etkileriyle birleşmişti.

“Günümüzde hangi millet” sorusunun da tek bir cevabı yok. Hititçe bugün konuşulmayan bir dildir. Hititleri bugün tek bir milletle özdeşleştirmek, bu dilin Anadolu’daki tarihsel varlığından çıkarılamaz. Bu nedenle Hititleri herhangi bir ulusun doğrudan atası saymak bilimsel destekten yoksundur.

Hititler neyi buldu?

Yaygın bir inanış Hititlerin çivi yazısını ve demiri icat ettiğini söyler. İkisi de doğru değil.

Hititler çivi yazısını icat etmedi. Bu yazı Sümerce ve Akadca için geliştirilmişti. Hititler onu muhtemelen Kuzey Suriye üzerinden aldı ve kendi dillerine uyguladı. Bu, bir dili başka bir dil için tasarlanmış harflerle yazmaya benzer. Siz de telefonunuzda Türkçeyi başka diller için yapılmış bir alfabeyle yazıyorsunuz.

Demir konusu da benzer. Yaygın görüşe göre demir teknolojisini yalnızca Hititler geliştirdi ve askerî üstünlük sağlayan bir tekel kurdu. Arkeometalurji araştırmaları bunu desteklemiyor. Journal of Archaeological Research’teki çalışma, demir üretiminin farklı merkezlerde geliştiğini gösterir. Hitit tekeli kanıtlanmamıştır.

Peki Hititler ne bıraktı? Hattuşa’da yaklaşık 30.000 çivi yazılı tablet. Yazılıkaya’daki tanrı kabartmaları. Mısır ile yapılan ve hükümleri bugün okunabilen bir barış antlaşması.

Kadeş Savaşı’ndan çöküşe

Yaygın kronolojiye göre MÖ 1274’te Kadeş Savaşı yapıldı. Mısır firavunu II. Ramses ile Hitit kralı II. Muvatalli karşı karşıya geldi. Barış ise II. Ramses ile III. Hattuşili arasında yapıldı. Antlaşma saldırmazlık, karşılıklı yardım ve kaçakların iadesi hükümleri içeriyordu.

Antlaşmanın tarihi tartışmalıdır. Akademik literatür MÖ 1259’u kullanır. Birleşmiş Milletler’in hediye kataloğu ise MÖ 1269 tarihini verir.

Yaklaşık MÖ 1200’de Hitit merkezî yönetimi çöktü. Başkent Hattuşa terk edildi. 2023’te Nature dergisinde yayımlanan bir araştırma çöküşe yeni bir açıdan baktı. Ağaç halkası ve izotop verileri, yaklaşık MÖ 1198–1196’da üç yıllık ağır bir kuraklık gösterdi. Araştırmacılar kuraklığın çöküşe katkısını öneriyor. Ancak doğrudan nedensellik kanıtlanmadı. İnsan kaynaklı etkenlerin de değerlendirilmesi gerektiğini belirtiyorlar.

Çöküş her şeyi silmedi. Karkamış gibi merkezlerde Hitit hanedanıyla bağlantılı yönetimler sürdü. Kültürel gelenekler çöküşten sonra da yaşadı.

Kısa kronoloji

1. MÖ 1800–1700 Kültepe’deki Eski Asur belgelerinde Hititçe şahıs adları görülür.
2. Yaklaşık MÖ 1650 Hitit Krallığı yükselir; I. Hattuşili döneminde Hattuşa başkent olur.
3. MÖ 14–13. yüzyıllar Hititler Anadolu ve Suriye’de geniş bir bağlı krallıklar ağına hükmeder.
4. MÖ 1274 Yaygın kronolojiye göre II. Muvatalli ile II. Ramses Kadeş’te savaşır.
5. MÖ 1259 III. Hattuşili ile II. Ramses barış antlaşması yapar (BM kataloğu MÖ 1269 tarihini verir).
6. Yaklaşık MÖ 1200 Hitit merkezî yönetimi çöker, Hattuşa terk edilir.
7. Yaklaşık MÖ 1198–1196 Ağaç halkası araştırmasının tarihlediği üç yıllık ağır kuraklık yaşanır.
8. MÖ 1200 sonrası Karkamış gibi merkezlerde Hitit hanedanıyla bağlantılı yönetimler ve gelenekler sürer.
9. 24 Eylül 1970 Türkiye, Kadeş Antlaşması’nın bakır kopyasını BM’ye hediye eder.
10. 1986 Hattuşa UNESCO Dünya Mirası Listesi’ne alınır.
11. 2023 Hattuşa’da Kalaşma dilinde bölüm içeren ritüel tabletinin keşfi açıklanır.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Lanetli başkent. Anitta, Hattuşa’yı yıktı ve yeniden yerleşilmemesi için lanetledi. Daha sonra I. Hattuşili aynı kenti başkent yaptı. Lanetli kent, bir imparatorluğun merkezi oldu.

8 kilometrelik sur. UNESCO’nun tanımladığı Hattuşa sur çevresi 8 kilometreyi aşar. Yukarı Şehir’in çift sur sisteminde yüzden fazla kule bulunur. Boğazkale’ye giderseniz bu hattı kendiniz yürüyebilirsiniz.

30.000 tablet ve yeni bir dil. Würzburg Üniversitesinin 2023 açıklamasına göre Boğazköy-Hattuşa’da yaklaşık 30.000 çivi yazılı tablet bulundu. Aynı yıl bulunan Hititçe bir ritüel tabletinin içinde daha önce bilinmeyen Kalaşma dilinde bir bölüm saptandı. Hitit arşivi hâlâ yeni diller keşfettiriyor.

BM’deki bakır kopya. Heykeltıraş Sadi Çalık’ın yaptığı Kadeş Antlaşması’nın bakır kopyası, 24 Eylül 1970’te Türkiye tarafından Birleşmiş Milletlere hediye edildi.

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Cornell Üniversitesi — Rare drought coincided with Hittite Empire collapse archaeology.cornell.edu
2. Kültür ve Turizm Bakanlığı — Tunç Çağları kulturportali.gov.tr
3. UNESCO — Hattusha: the Hittite Capital whc.unesco.org
4. Metropolitan Sanat Müzesi — The Hittites metmuseum.org
5. Türkçe Vikipedi — Hititler tr.wikipedia.org
6. Cambridge University Press — Calvert Watkins, Hittite cambridge.org
7. Brill — A. Matessi, History, Society, and Culture in Anatolia and Neighboring Regions during the Hittite Period brill.com
8. Oxford University Press — Trevor Bryce, The Kingdom of the Hittites academic.oup.com
9. Manfred Hutter — Religion in Hittite Anatolia (Tübingen Üniversitesi arşivi) publikationen.uni-tuebingen.de
10. Würzburg Üniversitesi — New Indo-European Language Discovered uni-wuerzburg.de
11. Texas Üniversitesi — The Proclamation of Anittas lrc.la.utexas.edu
12. Journal of Archaeological Research — The Innovation and Adoption of Iron in the Ancient Near East doi.org
13. Çorum İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü — Kadeş Savaşı ve Barış Antlaşması corum.ktb.gov.tr
14. Birleşmiş Milletler — Replica of Peace Treaty between Hattusilis and Ramses II un.org
15. Liverpool Üniversitesi arşivi — Discussions in Assyriology livrepository.liverpool.ac.uk
16. Nature — Severe multi-year drought coincident with Hittite collapse around 1198–1196 bc doi.org
17. Toronto Üniversitesi — Tayinat Archaeological Project, The Iron Age I tayinat.artsci.utoronto.ca
18. İngilizce Vikipedi — Hittite language en.wikipedia.org
19. Oxford Classical Dictionary — J. David Hawkins, Hittites academic.oup.com
20. İngilizce Vikipedi — Biblical Hittites en.wikipedia.org
21. İngilizce Vikipedi — Hittites en.wikipedia.org

Görsel: HittiteLion AnkaraMuseumAnatolianCivilizations.JPG — Koppas, CC BY-SA 3.0