نینوا (Ninova) در شمال عراق (Irak)، در کرانه شرقی دجله (Dicle) و روبهروی مرکز تاریخی موصل (Musul) قرار دارد. کاخهای آن در کاوش‌هایی آشکار شدند که پلامیل بوتا (Paul-Émile Botta) در 1842 آغاز کرد. آستن هنری لایارد (Austen Henry Layard) این کار را ادامه داد و در 1847 کاخ جنوبغربی سناخریب (Sanherib) را از زیر خاک بیرون آورد. مجموعه‌های بزرگی از لوح‌های آشوربانیپال (Asurbanipal) در 1850 در همین کاخ و در 1853 در کاخ شمالی پیدا شدند.
اتاق‌های این کاخ‌ها چگونه آثار ادبی، دانش پزشکی و اسناد شاهی را حفظ کردند؟ پاسخ به برنامه ساخت‌وساز سناخریب، مجموعه‌های آشوربانیپال و ویرانی 612 پیش از میلاد مربوط است. اگر شما مسیر کشف‌ها را از دو تپه اصلی تا تک‌تک لوحها دنبال کنید، عبارت آشنای «کتابخانه آشوربانیپال» برایتان به روایتی بسیار دقیق‌تر از نظر باستان‌شناسی تبدیل می‌شود.
نینوا نسبت به موصل امروزی کجا قرار دارد؟
دو تپه اصلی نینوا، قویونجیک (Koyuncuk) و نبی یونس (Nebi Yunus) هستند. هر دو درون حصار شهر باستانی قرار داشتند. هر دو اکنون در محدوده شهر رو به گسترش موصل هستند. پس موقعیت نینوا را می‌توان دقیق‌تر از صرفاً «شمال عراق» مشخص کرد: بقایای آن بخشی از چشم‌انداز شهر امروزی است و در آن سوی رود، مقابل مرکز تاریخی موصل قرار دارد.
قدیمی‌ترین بخش سکونتگاه نینوا در قویونجیک است. پیشینه سکونت در این تپه به هزاره هفتم پیش از میلاد می‌رسد. کاخ جنوبغربی سناخریب و کاخ شمالی نوه‌اش، آشوربانیپال، نیز در همین تپه قرار دارند. این بناهای شاهی به مرحله‌ای بسیار متأخرتر از تاریخ طولانی سکونت در محوطه تعلق دارند.
نبی یونس در برنامه ساخت‌وساز شاهی نقش دیگری داشت. سناخریب تأسیسات نظامی آن را برای آموزش اسب‌های جنگی و نگهداری خراجی که از لشکرکشی‌ها می‌آوردند، بازسازی کرد. پسرش اسرحدون (Asarhaddon) در دوران پادشاهی خود، از 680 تا 669 پیش از میلاد، کاخ و مجموعه نظامی را گسترش داد.
کاخ‌ها، حصارها و زیرساخت‌های آبرسانی نینوا در دوره سناخریب چگونه توسعه یافتند؟
نینوا در دوران پادشاهی سناخریب، از 704 تا 681 پیش از میلاد، پایتخت امپراتوری آشور (Asur) شد. شهر در اوج شکوفایی خود در سده هفتم پیش از میلاد حدود 775 هکتار وسعت داشت. نزدیک به 12 کیلومتر حصار از آن محافظت می‌کرد. این ارقام نشان می‌دهند که کاخ‌ها درون محدوده شهری محصور و بزرگی قرار داشتند.
سناخریب حدود 700 پیش از میلاد خیابان‌ها و میدان‌های تازه‌ای طراحی کرد و کاخ جنوبغربی را ساخت. این کاخ دست‌کم 80 اتاق داشت. شاه آن را «کاخ بی‌همتا» نامید. نقش‌برجسته‌های سنگی با صحنه‌هایی از لشکرکشی‌های او، بنا را می‌آراستند.
در خواندن شمار اتاق‌های کاوش‌شده باید دقت کرد. کاوش‌های لایارد در 1849–1851، تعداد 72 اتاق باقی‌مانده از کاخ جنوبغربی را آشکار کرد. این عدد نشان می‌دهد آن کاوش‌ها چه چیزی را از زیر خاک بیرون آوردند. عدد دست‌کم 80 اتاق به گستره کلی کاخ اشاره دارد. شما با هر دو عدد روبه‌رو می‌شوید، چون هرکدام شمارش متفاوتی از بخش‌های یک بنا را بیان می‌کنند.
سامانه آبرسانی سناخریب به کاخ و حصار شهر محدود نبود. شبکه‌ای از کانال‌ها آب نینوا و پیرامون آن را تأمین می‌کرد. آب‌گذرها، تونل‌های حفرشده در سنگ و کتیبه‌های شاهی در جاهایی مانند خنس (Hınıs) با این شبکه ارتباط داشتند. بنابراین، توسعه پایتخت شامل اجرای طرح‌هایی در سراسر نواحی پیرامون نیز می‌شد.
پژوهش دانشگاه شیکاگو (Chicago Üniversitesi) مسیر کانال مرتبط با آب‌گذر جروان (Cervan) را مشخص کرد. این کانال از تنگه رود گومل (Gomel) تا رود خوسر (Hosr)، در بالادست نینوا، امتداد داشت. جروان در کنار کانال‌ها و تونل‌های مرتبط با طرح‌های سناخریب، بخشی از این سامانه بزرگ‌تر آبرسانی بود.
مجموعه لوح‌های آشوربانیپال چگونه کشف شدند و چه متن‌هایی داشتند؟
نخستین مجموعه بزرگ لوحها از اتاق‌های 40 و 41 کاخ جنوبغربی در قویونجیک به دست آمد. این مجموعه بین مارس و مه 1850 کشف شد. با اینکه کاخ به سناخریب تعلق داشت، این لوحها آثاری از مجموعه‌های آشوربانیپال را نیز در بر می‌گرفتند. انتساب بنای شاهی و مالکیت لوحها دو شاهد جداگانه‌اند.
دومین مجموعه بزرگ در اواخر 1853 پیدا شد. هرمزد رسام (Hürmüz Rassam) آن را در کاخ شمالی آشوربانیپال، باز هم در قویونجیک، یافت. کشف‌ها در این دو کاخ نشان می‌دهند چرا نمی‌توان تاریخ کاوش این مجموعه را به یک اتاق یا یک مقطع زمانی محدود کرد.
موزه بریتانیا (British Museum) عنوان‌های «کتابخانه آشوربانیپال» و «مجموعه قویونجیک» را برای حدود 32,000 لوح و قطعه به خط میخی به کار می‌برد. این آثار از نقاط مختلف نینوا آمده‌اند. شمار کل، هم لوحها و هم قطعه‌ها را در بر می‌گیرد؛ بنابراین نباید آن را به معنای 32,000 اثر کامل دانست.
متن‌ها به پیشگویی، جادو، پزشکی، ادبیات و واژگان می‌پردازند. اسناد اداری و کتیبه‌های تاریخی محلی نیز در میان آن‌ها دیده می‌شود. در پایان صدها لوح، عبارت‌هایی درباره مالکیت آمده است که به‌صراحت شاه آشوربانیپال را مالک آن‌ها معرفی می‌کنند.
این عبارت‌های مالکیت با تجربه‌ای روزمره پیوند دارند. اگر شما نامتان را روی کتابی می‌نویسید یا اسناد برچسب‌خورده را کنار هم نگه می‌دارید، هدف مشخص کردن مالکیت برایتان آشناست. در نینوا، شاهد عینی این کار، عبارت‌هایی روی صدها لوح است که نام آشوربانیپال را می‌آورند.
یکی از لوح‌های قویونجیک در موزه بریتانیا با شماره K.3375 ثبت شده است. این اثر که «لوح توفان» نام دارد، روایت اوتناپیشتیم (Utnapiştim) را از لوح XI حماسه گیلگمش (Gılgamış Destanı) حفظ کرده است. جورج اسمیت (George Smith)، کارمند موزه بریتانیا، در 1872 روایت توفان بین‌النهرین (Mezopotamya) را روی این لوح نینوا شناسایی کرد.
این تاریخ‌ها دو مرحله کشف را از هم جدا می‌کنند. مجموعه‌های بزرگ لوحها در 1850 و 1853 از زیر خاک بیرون آمدند. شناسایی اسمیت در 1872 انجام شد. بازیابی اشیای گلی و شناخت روایتی که بر آن‌ها نوشته شده بود، دو دستاورد جداگانه بودند.
نینوا در 612 پیش از میلاد چگونه سقوط کرد و بقایای آن چگونه بررسی شد؟
سپاه نبوپولاسار (Nabopolassar)، شاه بابل (Babil)، برای حمله به نینوا با مادها (Medler) متحد شد. محاصره در مه–ژوئن 612 پیش از میلاد آغاز شد. پس از حدود سه ماه، مهاجمان در ژوئیه–اوت خطوط دفاعی را شکستند و شهر را تصرف و غارت کردند.
آتش‌سوزی هنگام غارت کاخ‌ها با سخت کردن گلِ لوحها به حفظ آن‌ها کمک کرد. به این ترتیب، ویرانی بناهای شاهی در بقای اشیایی نقش داشت که بعدها از میان بقایای آن‌ها به دست آمدند. این پیوند مستقیمی میان سقوط نینوا و مجموعه لوح‌هایی است که امروز می‌توان مطالعه کرد.
ویرانی به همه سکونت‌ها پایان نداد. مرمت معبد نابو (Nabu) و ادامه استفاده از کاخ سناخریب، شواهد باستانشناختی سکونت پس از 612 پیش از میلاد هستند. بنابراین، تصرف شهر و متروک شدن کامل آن را نباید یک رویداد واحد دانست.
کاوش‌های دوران جدید زمانی آغاز شد که پلامیل بوتا، معاون کنسول فرانسه (Fransa) در موصل، در 1842 کار در نینوا را شروع کرد. لایارد در 1847 کاخ جنوبغربی را آشکار کرد. پشتیبانی مالی استراتفورد کنینگ (Stratford Canning)، سفیر بریتانیا (Britanya) در استانبول (İstanbul)، به لایارد امکان داده بود کاوش‌های آشوری خود را آغاز کند. برای خوانندگانی که از دریچه ترکیه (Türkiye) به این ماجرا نگاه می‌کنند، استانبول پیوندی مشخص با تاریخ این کاوش‌ها دارد.
بررسی‌ها پس از کشف‌های بزرگ سده نوزدهم نیز ادامه یافت. کاوش‌های کمپبل تامپسون (Campbell Thompson) در دهه‌های 1920 و 1930 پژوهش درباره لوحها را گسترش داد. گروه‌های عراقی از دهه 1950 تا دهه 1980 کاوش و کار روی لوحها را ادامه دادند. شناخت باستانشناختی نینوا در جریان این بررسی‌های پیاپی شکل گرفت.
خط زمانی
- هزاره هفتم پیش از میلاد: پیشینه سکونت اولیه در قویونجیک به این دوره می‌رسد.
- 704–681 پیش از میلاد: نینوا در دوران پادشاهی سناخریب پایتخت امپراتوری آشور می‌شود.
- 680–669 پیش از میلاد: اسرحدون کاخ و مجموعه نظامی نبی یونس را گسترش می‌دهد.
- 612 پیش از میلاد: نیروهای بابلی و مادی پس از حدود سه ماه محاصره، نینوا را تصرف و غارت می‌کنند.
- 1842: بوتا کاوش در نینوا را آغاز می‌کند.
- 1847: لایارد کاخ جنوبغربی را آشکار می‌کند.
- 1849–1851: کاوش‌های لایارد 72 اتاق باقی‌مانده از کاخ را از زیر خاک بیرون می‌آورد.
- 1850: نخستین مجموعه بزرگ لوحها در اتاق‌های 40 و 41 پیدا می‌شود.
- 1853: رسام دومین مجموعه بزرگ را در کاخ شمالی می‌یابد.
- 1872: اسمیت روایت توفان را شناسایی می‌کند.
- 1933: گروهی از دانشگاه شیکاگو آب‌گذر جروان را کاوش می‌کند.
- دهه 1950 تا دهه 1980: گروه‌های عراقی کاوش و پژوهش درباره لوحها را ادامه می‌دهند.
- 2015–2018: پژوهش‌ها ساختار مجموعه پزشکی را با 12 رساله و 50 فصل مشخص می‌کنند.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید
هنگامی که نخستین مجموعه بزرگ لوحها در 1850 کشف شد، لایارد در منطقه خابور (Habur) بود. توما شیشمان (Toma Şişman) در غیاب او سرپرستی کاوش نینوا را بر عهده داشت. بنابراین، کشف اتاق‌های 40 و 41 بخشی از کاری نیز بود که زیر نظر شیشمان انجام شد.
کتاب لایارد در 1849، با عنوان نینوا و بقایای آن، نکته دیگری درباره نام‌گذاری دارد. با وجود نام نینوا در عنوان، محوطه اصلی کاوش در این کتاب نمرود (Nemrut)، همان کلح باستانی (Kalhu)، بود. شما باید عنوان کتاب را از محوطه اصلی‌ای که توصیف می‌کند، جدا بدانید.
کارکرد سازه سنگی جروان نیز پس از بررسی مشخص شد. کاوش گروه دانشگاه شیکاگو در 1933 روشن کرد که این سازه آب‌گذری متعلق به دوران پادشاهی سناخریب است. این شناسایی، سازه را به زیرساخت آبرسانی آن شاه پیوند داد.
پژوهش‌های 2015–2018 مشخص کردند که دانشنامه پزشکی نینوا مجموعه‌ای منظم از 12 رساله با مجموع 50 فصل بوده است. بنابراین، متون پزشکی مجموعه آشوربانیپال، در کنار دیگر دسته‌های متن موجود روی لوحها، اثری با ساختار درونی مشخص را نیز در بر می‌گرفتند.
پرسش‌های متداول
آیا نینوا در ترکیه است؟
نینوا در شمال عراق، در محدوده موصل امروزی و در کرانه شرقی دجله قرار دارد. تپه‌های اصلی آن قویونجیک و نبی یونس هستند.
دو کاخ اصلی کاوش‌شده نینوا را چه کسانی ساختند؟
کاخ جنوبغربی به سناخریب تعلق داشت. کاخ شمالی متعلق به نوه‌اش آشوربانیپال بود. هر دو در قویونجیک قرار دارند.
مجموعه کتابخانه چند لوح دارد؟
عنوان مجموعه در موزه بریتانیا حدود 32,000 لوح و قطعه به خط میخی را از نقاط مختلف نینوا در بر می‌گیرد. قطعه‌های ناقص نیز در این شمار آمده‌اند.
آیا لوحها از ویرانی 612 پیش از میلاد جان سالم به در بردند؟
بسیاری از لوحها باقی ماندند و آتش‌سوزی هنگام غارت به سخت شدن گل آن‌ها کمک کرد. مجموعه‌های بزرگی در 1850 از کاخ جنوبغربی و در 1853 از کاخ شمالی به دست آمدند.
منابع
- ویکی‌پدیا — نینوا en.wikipedia.org
- ویکی‌پدیای ترکی — نینوا tr.wikipedia.org
- وزارت فرهنگ فرانسه — نینوا archeologie.culture.gouv.fr
- موزه هنر متروپولیتن — نینوا و بقایای آن metmuseum.org
- پروژه باستان‌شناسی سرزمین نینوا — کانال‌های آشوری terradininive.com
- دانشگاه شیکاگو، ISAC — آب‌گذر سناخریب در جروان isac.uchicago.edu
- نینوا، شهر بزرگ — دانیله موراندی بوناکوسی، فصل 1؛ مارک فان د میروپ، فصل 49 sidestone.com
- موزه بریتانیا، پروژه کتابخانه آشوربانیپال — کاوش‌ها آغاز می‌شوند oracc.museum.upenn.edu
- موزه بریتانیا، پروژه کتابخانه آشوربانیپال — کتابخانه چیست؟ oracc.museum.upenn.edu
- موزه بریتانیا از طریق گوگل آرتس اند کالچر — لوح توفان artsandculture.google.com
- موزه بریتانیا، پروژه پزشکی نینوا — دانشنامه پزشکی نینوا چیست؟ oracc.museum.upenn.edu
FAQ
نینوا امروزه کجاست؟
نینوا در شمال عراق، در کرانه شرقی دجله و روبهروی مرکز تاریخی موصل قرار دارد. دو تپه اصلی آن، قویونجیک و نبی یونس، در محدوده موصل امروزی هستند.
چه کسانی کاخهای نینوا را کشف کردند؟
پلامیل بوتا کاوش در نینوا را در 1842 آغاز کرد. آستن هنری لایارد در 1847 کاخ جنوبغربی سناخریب را از زیر خاک بیرون آورد. هرمزد رسام نیز در اواخر 1853 دومین مجموعه بزرگ لوحها را در کاخ شمالی یافت.
کتابخانه آشوربانیپال چه آثاری داشت؟
این مجموعه شامل متون پیشگویی، جادو، پزشکی، ادبیات و واژگان، همراه با اسناد اداری و کتیبه‌های تاریخی محلی است. عنوان مجموعه در موزه بریتانیا حدود 32,000 لوح و قطعه به خط میخی را در بر می‌گیرد که از نقاط مختلف نینوا به دست آمده‌اند.
آیا نینوا پس از 612 پیش از میلاد متروک شد؟
نینوا پس از تصرف به دست نیروهای بابلی و مادی بهکلی متروک نشد. مرمت معبد نابو و ادامه استفاده از کاخ سناخریب، شواهد باستانشناختی سکونت در دورههای بعد هستند.
Image: Nineveh, Indiana.jpg — Chris Flook, CC BY-SA 4.0
