Ninova nerede? Asur sarayları ve kütüphanesinin keşfi

Ninova’nın iki ana höyüğü Kuyuncuk ve Nebi Yunus, bugün Musul kentinin içinde kalır. Antik Asur başkenti, Irak’ın kuzeyinde, Dicle’nin doğu kıyısında ve Musul’un tarihî merkezinin karşısında bulunur. Güneybatı Sarayı Layard’ın kazılarıyla, büyük tablet grupları ise 1850 ve 1853’teki keşiflerle açığa çıkarıldı. [1][2][7][9]

Siz bu yazıda Ninova’nın konumunu, saray kazılarını ve tabletlerin bulunma sürecini birlikte öğreneceksiniz. Güneybatı Sarayı’nın 40 ve 41 numaralı odaları, bu keşif öyküsünün somut başlangıç noktalarındandır. Bu odalardan çıkan metinler, gündelik hayattaki kitaplıklarımızı düşündüren, fakat farklı alanlara yayılmış bir koleksiyona aittir. [9][10]

Ninova bugünkü Musul’un neresinde bulunuyor?

Ninova’yı haritada ararken başlangıç noktanız, Irak’ın kuzeyindeki Musul ve Dicle Nehri olmalıdır. Musul’un tarihî merkezinin karşı yakasına, yani nehrin doğu kıyısına bakmanız gerekir. Böylece antik kentin konumunu, bugünkü şehirle ve nehirle ilişkisi üzerinden kolayca belirleyebilirsiniz. [1]

Antik surların çevrelediği alanda iki ana höyük, Kuyuncuk ve Nebi Yunus bulunur. Her iki höyük de zamanla genişleyen Musul kentinin yerleşim alanı içinde kalmıştır. Siz Ninova’yı düşünürken, günümüz kentinin içindeki bu iki ana höyüğü birlikte değerlendirebilirsiniz. [2]

Kuyuncuk, hem erken yerleşim izlerini hem de Asur krallarının saraylarını barındıran höyüktür. Fransa Kültür Bakanlığı’nın arkeoloji portalı, buradaki iskânı MÖ 7. binyıla kadar götürür. Sanherib’in Güneybatı Sarayı ile torunu Asurbanipal’in Kuzey Sarayı da Kuyuncuk üzerinde bulunur. [3]

Nebi Yunus ise Sanherib döneminde yeniden yaptırılan askerî tesisle farklı bir işlev kazanmıştır. Bu nedenle Ninova’nın iki ana höyüğü, aynı kent içindeki farklı faaliyetleri gösterir. Kuyuncuk’taki saraylarla Nebi Yunus’taki askerî kompleks, başkentin yapısını birlikte anlamanızı sağlayan iki odaktır. [3]

Sanherib döneminde saraylar, surlar ve su altyapısı nasıl geliştirildi?

Ninova, Sanherib’in MÖ 704–681 arasındaki hükümdarlığında Asur İmparatorluğu’nun başkenti olarak yeniden geliştirildi. Kent, MÖ 7. yüzyıldaki en güçlü döneminde yaklaşık 775 hektarlık alana yayılıyordu. Bu geniş yerleşimi çevreleyen savunma surlarının toplam uzunluğu da yaklaşık 12 kilometreyi buluyordu. [3]

Sanherib, yaklaşık MÖ 700’de yeni caddeler ve meydanlarla birlikte Güneybatı Sarayı’nı inşa ettirdi. Sarayda en az 80 oda bulunduğu belirtilir; kazılarda açılan korunmuş oda sayısı farklıdır. Layard’ın 1849–1851 çalışmalarında ortaya çıkarılan 72 oda, sarayın kazıyla görülebilen korunmuş bölümlerini ifade eder. [4][7]

Sanherib’in kendi adlandırmasıyla “Rakipsiz Saray”, kralın askerî seferlerini betimleyen taş kabartmalarla süslenmişti. Dolayısıyla Güneybatı Sarayı’nın duvarları, hükümdarın askerî faaliyetlerini görüntüler üzerinden anlatan yüzeyler de taşıyordu. Kuyuncuk’taki diğer kraliyet yapısı Kuzey Sarayı ise Sanherib’in torunu Asurbanipal’e aitti. [2][3]

Nebi Yunus’taki tesis, savaş atlarının eğitimi ve seferlerden getirilen haraçların depolanması için yeniden yaptırıldı. Sanherib’in oğlu Asarhaddon, MÖ 680–669 arasındaki hükümdarlığında buradaki saray ve askerî kompleksi genişletti. Böylece Ninova’daki yapılaşma, Sanherib’den sonraki hükümdarlık döneminde de aynı höyük üzerinde sürdü. [3]

Başkentteki yapılaşmaya, Ninova ve çevresine su sağlayan geniş bir kanal ağı eşlik ediyordu. Bu sistem, su kemerlerini, kaya tünellerini ve Khinis gibi noktalardaki kraliyet yazıtlarını içeriyordu. Siz bugün bir şehrin su hatlarını düşündüğünüzde, Ninova’daki altyapının kentle bağlantısını daha kolay kurabilirsiniz. [5]

Jerwan su kemeri, Sanherib’in su altyapısını anlamak için incelenen yapılardan biri oldu. Chicago Üniversitesi araştırması, ilgili kanalın Gomel Nehri boğazından Khosr Nehri’ne uzandığını belirledi. Khosr, Ninova’nın yukarısında bulunuyordu; böylece kanal güzergâhı, başkent çevresindeki su sistemini somutlaştırıyordu. [6]

Asurbanipal’in tablet koleksiyonları nasıl bulundu ve hangi metinleri içeriyordu?

Asurbanipal koleksiyonlarına ait ilk büyük tablet grubu, Mart–Mayıs 1850 arasında Kuyuncuk’ta bulundu. Buluntular, Sanherib’in Güneybatı Sarayı’ndaki 40 ve 41 numaralı odalardan ortaya çıkarıldı. Koleksiyonun keşif öyküsü, bu nedenle yalnız Asurbanipal’e ait Kuzey Sarayı’yla sınırlı değildir. [9]

Hormuzd Rassam, 1853’ün sonlarında Kuzey Sarayı’nda ikinci büyük tablet grubunu ortaya çıkardı. Bu buluntular da Asurbanipal’in koleksiyonuyla ilişkilendirildi ve Ninova’daki tablet malzemesine yeni parçalar ekledi. İki keşif, farklı tarihlerde ve Kuyuncuk üzerindeki iki ayrı sarayda gerçekleşmiş oldu. [9]

British Museum’un kullandığı “Asurbanipal Kütüphanesi” ve “Kuyuncuk Koleksiyonu” adları, yaklaşık 32.000 tablet ve parçayı kapsar. Bu toplam, Ninova’nın farklı noktalarından çıkarılan çivi yazılı malzemelerin birlikte değerlendirilmesiyle oluşur. Dolayısıyla sayı, tek bir odada bulunan 32.000 eksiksiz kitabı ifade eden bir ölçü değildir. [10]

Ninova tabletleri arasında kehanet, büyü, tıp, edebiyat ve sözlük metinleri birlikte bulunur. Koleksiyon ayrıca idari belgeler ve yerel tarih yazıtları gibi farklı metin türlerini içerir. Bu çeşitlilik, Asurbanipal Kütüphanesi adı altında hangi içeriklerin bir araya geldiğini gösterir. [10]

Siz kendi kitaplığınızda sözlüklerle edebiyat kitaplarını yan yana koyduğunuzda, koleksiyondaki çeşitliliği gündelik hayatla ilişkilendirebilirsiniz. Ninova malzemesinde de sözlükler ve edebî metinler, tıp metinleriyle birlikte temsil edilir. Koleksiyonun kralla ilişkisini ise yüzlerce tabletin sonunda yer alan mülkiyet notları açıkça belirtir. [10]

Kuyuncuk’ta bulunan Tufan Tableti, bugün British Museum’da K.3375 numarasıyla kayıtlı olan eserdir. Metin, Gılgamış Destanı’nın 11. tabletindeki Utnapiştim anlatısını içeren bölümle ilgili bilgiler taşır. British Museum çalışanı George Smith, Ninova’dan gelen tabletteki Mezopotamya tufan anlatısını 1872’de teşhis etti. [11]

Tufan Tableti’nin bulunmasıyla içeriğinin teşhis edilmesi, Ninova araştırmalarında birbirinden ayrı aşamaları oluşturur. Kuyuncuk’tan çıkarılan parçanın müzedeki kayıt numarası K.3375, eserin somut kimliğini bugün izlemeyi sağlar. George Smith’in 1872’deki çalışması ise tabletin hangi anlatıyı taşıdığını belirleyen aşamadır. [11]

Kent MÖ 612’de nasıl düştü ve kalıntıları nasıl araştırıldı?

Babil Kralı Nabopolassar’ın Medlerle birleşen ordusu, Ninova’yı MÖ 612’de kuşatmaya almaya başladı. Kuşatmanın başlangıcı Mayıs–Haziran, savunmanın aşılması ise yaklaşık üç ay sonraki Temmuz–Ağustos dönemine yerleştirilir. Babil ve Med kuvvetlerinin saldırısı, kentin ele geçirilmesi ve yağmalanmasıyla sonuçlandı. [7]

MÖ 612’deki yıkıma rağmen Ninova’da yerleşim bütünüyle sona ermedi; bazı yapılar kullanılmayı sürdürdü. Nabu Tapınağı’ndaki onarımlar ve Sanherib Sarayı’nın sonraki kullanımı, devam eden yerleşimin arkeolojik kanıtlarıdır. Bu bulgular, kuşatmanın ardından Ninova’da hayatın tamamen kesildiği düşüncesini desteklemez; sonraki kullanımı gösterir. [4]

Musul’daki Fransız konsolos yardımcısı Paul-Émile Botta, Ninova kalıntılarında kazılara 1842 yılında başladı. Austen Henry Layard ise Sanherib’in Güneybatı Sarayı’nı 1847’de ortaya çıkaran araştırmacı oldu. Ardından 1849–1851 kazıları, bu sarayın korunmuş 72 odasını açığa çıkararak yapının bölümlerini görünür kıldı. [7]

Layard’ın Asur kazılarına başlamasında, Britanya’nın İstanbul büyükelçisi Stratford Canning’in maddi desteği belirleyici oldu. Böylece İstanbul’daki bir diplomatın sağladığı kaynak, Asur kalıntılarının araştırılmasıyla doğrudan bağlantı kurdu. Bu destek, Layard’ın kazı faaliyetlerinin başlamasını mümkün kılan somut koşullardan biri olarak kaydedilir. [8]

Ninova’daki tablet araştırmaları, ilk büyük keşiflerden sonra farklı ekiplerin çalışmalarıyla devam etti. Campbell Thompson’ın 1920–1930’lardaki kazılarını, 1950–1980’lerde Iraklı ekiplerin yürüttüğü çalışmalar izleyen araştırma dönemleri oluşturdu. Bu nedenle Ninova’nın araştırma geçmişi, yalnız Botta, Layard ve Rassam’ın keşifleriyle sınırlanmaz. [9]

Kısa kronoloji

Ninova’nın yerleşim, başkentlik, yıkım ve araştırma dönemleri aşağıdaki kronolojide birlikte takip edilebilir. Kuyuncuk’taki erken iskânla başlayan sıralama, tabletlerin içeriğine yönelik daha sonraki araştırmalara kadar uzanır. [3][7][9][12]

1. MÖ 7. binyıl Kuyuncuk höyüğündeki erken yerleşim izleri bu döneme kadar uzanır.
2. MÖ 704–681 Sanherib döneminde Ninova başkent olarak saraylar ve altyapıyla geliştirildi.
3. MÖ 680–669 Asarhaddon, Nebi Yunus’taki saray ve askerî tesis kompleksini genişletti.
4. MÖ 7. yüzyıl Ninova, en güçlü döneminde yaklaşık 775 hektarlık alanı kaplıyor ve yaklaşık 12 kilometrelik surlarla korunuyordu.
5. MÖ 612 Babil ve Med kuvvetleri, yaklaşık üç aylık kuşatmadan sonra kenti aldı.
6. 1842 Paul-Émile Botta, Ninova kalıntılarındaki kazı çalışmalarına bu tarihte başladı.
7. 1847 Austen Henry Layard, Sanherib’e ait Güneybatı Sarayı’nı ortaya çıkardı.
8. 1849–1851 Güneybatı Sarayı’nın korunmuş 72 odası kazılarla bu dönemde açığa çıkarıldı.
9. 1850 İlk büyük tablet grubu, sarayın 40 ve 41 numaralı odalarında bulundu.
10. 1853 Hormuzd Rassam, Kuzey Sarayı’ndaki ikinci büyük tablet grubunu buldu.
11. 1872 George Smith, Ninova’dan gelen tabletteki Mezopotamya tufan anlatısını teşhis etti.
12. 1933 Chicago Üniversitesi ekibi, Jerwan’daki taş su kemerini kazıyla araştırdı.
13. 1950–1980’ler Iraklı ekipler, Ninova’daki kazı ve tablet araştırmalarını bu dönemde sürdürdü.
14. 2015–2018 Ninova Tıp Ansiklopedisi’nin 12 inceleme ve 50 bölümlük yapısı belirlendi.

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

İlk büyük tablet grubunun bulunduğu 1850’de Layard, Ninova’da değil, Habur bölgesinde bulunuyordu. Ninova’daki kazıyı onun yokluğunda Toma Shishman yönetiyor, çalışmalar yerinde onun yönetiminde yürütülüyordu. Bu ayrıntı, Güneybatı Sarayı’ndaki tablet keşfinde kazı alanını kimin yönettiğini açıkça gösterir. [9]

Layard’ın 1849 tarihli Nineveh and Its Remains kitabı, başlığı nedeniyle ayrıca dikkat gerektirir. Kitabın başlıca kazı alanı Ninova değil, antik Kalhu olarak bilinen Nimrud kentiydi. Dolayısıyla bu eserin adını gördüğünüzde, anlatılan kazıların hangi yerleşimde yapıldığını ayrıca ayırt edebilirsiniz. [2]

Jerwan’daki taş yapının niteliği, Chicago Üniversitesi ekibinin 1933 kazısıyla açıklığa kavuşan bir konuydu. Araştırmacılar, yapının Sanherib dönemine ait bir su kemeri olduğunu bu çalışmayla belirledi. Böylece Jerwan, Ninova çevresindeki kanal sisteminin araştırılmasında yapısı tanımlanmış bir bağlantı noktası oldu. [6]

MÖ 612’de sarayların yağmalanması sırasında çıkan yangın, kil tabletlerin korunmasına yardım etti. Ateş, tabletleri sertleştirerek bu yazılı malzemenin günümüze ulaşmasını destekleyen bir etki yarattı. Ninova’daki yıkımın tabletler üzerindeki sonucu, saray yapılarıyla yazılı buluntuların farklı durumlarını birlikte düşündürür. [12]

Ninova Tıp Ansiklopedisi üzerine 2015–2018 araştırmaları, koleksiyondaki metin düzenini daha açık biçimde ortaya koydu. Araştırmalar, derlemenin 12 inceleme ve toplam 50 bölümden oluşan düzenli yapısını gösterdi. Bu bulgu, tıp tabletlerinin yalnız konularını değil, derleme içindeki örgütlenmesini de açıklamaktadır. [12]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Ninova tr.wikipedia.org
2. The Metropolitan Museum of Art — Discoveries in the Ruins of Nineveh and Babylon metmuseum.org
3. Fransa Kültür Bakanlığı — Nineveh archeologie.culture.gouv.fr
4. Wikipedia — Nineveh en.wikipedia.org
5. Land of Nineveh Archaeological Project — Assyrian channels terradininive.com
6. University of Chicago ISAC — Sennacherib’s Aqueduct at Jerwan isac.uchicago.edu
7. Nineveh, the Great City — Daniele Morandi Bonacossi, bölüm 1; Marc Van De Mieroop, bölüm 49 sidestone.com
8. The Metropolitan Museum of Art — Nineveh and Its Remains metmuseum.org
9. British Museum, Ashurbanipal Library Project — Excavations begin oracc.museum.upenn.edu
10. British Museum, Ashurbanipal Library Project — What is the Library? oracc.museum.upenn.edu
11. British Museum — The Flood Tablet, Google Arts & Culture artsandculture.google.com
12. British Museum, Nineveh Medical Project — What is the NME? oracc.museum.upenn.edu

Görsel: Nineveh, Indiana.jpg — Chris Flook, CC BY-SA 4.0