Vlaška je bila historijska oblast na jugu današnje Rumunije, između Dunava na jugu i Južnih Karpata na sjeveru. Postala je kneževina koja je plaćala danak Osmanskom carstvu. Godine 1859. ujedinila se s Moldavijom pod Alexandruom Ioanom Cuzom, a zajedničku vladu i parlament dobile su 1862.
Kako je kneževina mogla plaćati danak osmanskom vladaru, a zadržati vlastitu upravu? Upravo je ta razlika ključna za historiju Vlaške. Ako pratite promjene u njenom odnosu prema osmanskoj vlasti, ruskim intervencijama i Moldaviji, lakše ćete razlikovati korake koji su vodili ujedinjenju Rumunije.
Koji je dio današnje Rumunije obuhvatala Vlaška?
Vlaška je obuhvatala južni dio današnje Rumunije. Njene dvije glavne oblasti nalazile su se s obje strane rijeke Olt: Muntenija na istoku i Oltenija na zapadu. Dunav i Južni Karpati pružaju najjasniji geografski okvir za određivanje njenog položaja.
Bukurešt, Târgoviște, Curtea de Argeș i Câmpulung spadaju među gradove historijske Vlaške. Kada na karti tražite Bukurešt, pronalazite i grad unutar ove historijske oblasti. Naziv Vlaška zato označava određeni dio Rumunije, a ne cijelu zemlju.
Njen domaći naziv, Țara Românească, znači „rumunska zemlja” ili „zemlja Rumuna”. Vlaška se u turskoj historijskoj upotrebi naziva Eflak. Ovi nazivi povezuju rumunsku geografiju s izrazima na koje možete naići kada u Turskoj čitate o osmanskoj historiji.
Kako je kneževina nastala i dospjela pod osmansku vrhovnu vlast?
Priču o osnivanju Vlaške treba razlikovati od njenog dokumentovanog političkog razvoja. Prema osnivačkoj legendi, Radu Negru prešao je Karpate 1290. godine i osnovao Vlašku. Dokumentovano objašnjenje u središte stavlja Basarabovo djelovanje na političkom ujedinjenju. Njegovo ime pojavljuje se u jednom ugarskom dokumentu iz 1324.
Basarab I učvrstio je nezavisnost države pobjedom kod Posade 1330. godine. Porazio je ugarskog kralja Karla I. Ta pobjeda učvrstila je nezavisnost Vlaške od Ugarske i predstavlja pouzdaniji historijski oslonac od osnivačke legende.
Odnos s osmanskom vlašću razvio se kasnije. Mirča je 1417. godine pristao da Mehmedu I plaća godišnji danak i ustupi teritoriju. Vlaškoj je dopušteno da sačuva status kneževine i pravoslavnu vjeru. Osmanska prevlast tako je podrazumijevala i opstanak lokalnih političkih i vjerskih institucija.
Sporazum iz 1417. pomaže da se objasni pojam „sizerenstvo”, odnosno vrhovna vlast. Vlaška je prihvatila nadređenu silu i obaveze prema njoj, ali je zadržala domaćeg vladara i upravu. Njena historija pod osmanskom vlašću zato se ne može svesti na zamjenu lokalne uprave neposrednom pokrajinskom upravom.
Po čemu se kneževina koja je plaćala danak razlikovala od osmanske pokrajine pod neposrednom upravom?
Kao autonomna kneževina koja je plaćala danak, Vlaška je zadržala svog vladara i lokalnu upravu. Njena zavisnost od Osmanskog carstva ostvarivala se kroz danak i političke obaveze. Osmanska pokrajina pod neposrednom upravom imala je drugačiji upravni odnos s osmanskom vlašću.
U Vlaškoj su autonomija i podređenost postojale istovremeno. Zadržavanje lokalnih institucija nije ukidalo obavezu plaćanja danka. Isto tako, plaćanje danka nije značilo da je svaki dio njene uprave postao osmanska institucija pod neposrednom upravom. Da biste razumjeli njen položaj, trebate imati u vidu obje strane tog odnosa.
Postojali su i izuzeci unutar ove oblasti. Luke Brăila i Giurgiu jedno su vrijeme bile pod neposrednom osmanskom upravom. Njihov status razlikovao se od statusa okolne kneževine. Geografski prostor historijske Vlaške zato nije uvijek odgovarao jedinstvenom obliku uprave.
Osmanska terminologija povezivala je Vlašku i Moldaviju. Naziv Memleketeyn značio je „dvije zemlje”. Taj zajednički naziv povezivao je kneževine u osmanskoj upotrebi, iako će njihovo političko ujedinjenje pod istim vladarom uslijediti tek 1859.
Kako su fanariotski vladari i ruske intervencije promijenili upravu?
Suočene s prijetnjama iz Rusije i Austrije, osmanske vlasti počele su postavljati grčke fanariotske vladare umjesto domaćih knezova. U Vlaškoj je taj period trajao od 1716. do 1821. godine. Kneževina je zadržala poseban status, ali je izbor vladara postao sredstvo odgovora na vanjske pritiske.
Kučuk-kajnardžijskim mirom iz 1774. Rusija je dobila pravo da osniva konzulate i slobodno trguje u Vlaškoj.
Fanariotski period završio je nakon ustanka Tudora Vladimirescua i pokreta Eterije 1821. godine. Osmanske vlasti odustale su od postavljanja fanariota i ponovo počele postavljati domaće vladare. Time se promijenilo ko upravlja Vlaškom, ali osmanska vrhovna vlast nije prestala.
Jedrenski mir, sklopljen 14. 9. 1829., očuvao je Vlašku i Moldaviju kao autonomne kneževine pod osmanskom vlašću. Istovremeno je ojačao ruski utjecaj u regiji. Autonomija, osmanska prevlast i rusko uplitanje ostali su dijelovi istog političkog uređenja.
Mirovni ugovor promijenio je i trgovinu. Vlaška više nije morala prodavati hranu osmanskoj državi po propisanim cijenama i mogla se otvoriti prema stranim tržištima. Vezu sa svakodnevnim životom možete uočiti kroz odnos hrane i cijena: ova obaveza odnosila se i na ono što je Vlaška isporučivala i na cijene određene za te isporuke.
Pod ruskom upravom, Regulamentul Organic uveo je bojarske skupštine, reformu pravosuđa i odredbe o javnom obrazovanju. Istovremeno je sačuvao porezne povlastice bojara. Upravne reforme tako su postojale zajedno s nastavkom povlaštenog položaja ove grupe.
Pariški mir iz 1856. ponovo je promijenio međunarodni okvir. Zajednička garancija velikih sila zamijenila je dotadašnje uređenje protektorata nad Vlaškom i Moldavijom, u kojem je Rusija imala središnju ulogu. Budućnost kneževina sada je zavisila od drugačijeg međunarodnog poretka.
Kako je 1859. došlo do ujedinjenja s Moldavijom?
Pariška konvencija iz 1858. predviđala je odvojene političke i upravne strukture za Vlašku i Moldaviju. Nije zahtijevala da na dva prijestolja budu različite osobe. Ta mogućnost omogućila je izbor jednog vladara u obje kneževine, iako je predviđeni okvir i dalje podrazumijevao zasebne institucije.
Alexandru Ioan Cuza izabran je za vladara Moldavije 5. 1. 1859., a za vladara Vlaške 24. 1. 1859. To su datumi prema julijanskom kalendaru. Njihovi gregorijanski ekvivalenti su 17. 1. 1859. i 5. 2. 1859. Oba načina datiranja odnose se na ista dva izbora.
Cuzin dvostruki izbor stvorio je personalnu uniju. Dvije zasebne države imale su zajedničkog vladara, a osmanska vrhovna vlast nastavila se. Ako razlikujete zajedničkog vladara iz 1859. od zajedničkih institucija iz 1862., proces postaje jasniji. Političko ujedinjenje i upravno objedinjavanje bili su zasebni koraci.
Prva zajednička vlada osnovana je 22. 1. 1862. pod vodstvom Barbua Catargiua. Zajednički parlament sastao se u Bukureštu 24. 1. 1862. Ovim institucijama ujedinjenje je preraslo ranije uređenje dviju država kojima je upravljala ista osoba.
Nezavisnost Rumunije uslijedila je kasnije. Rumunija je proglasila nezavisnost 1877. godine, a Berlinskim ugovorom ona je međunarodno priznata 1878. Kraljevina je proglašena 1881. godine. Ujedinjenje, nezavisnost i monarhija bili su različite faze nastanka rumunske države.
Hronologija
- 1324: U jednom ugarskom dokumentu spomenut je Basarab.
- 1330: Pobjeda kod Posade učvrstila je nezavisnost Vlaške od Ugarske.
- 1417: Mirča je prihvatio osmansku prevlast i obavezu plaćanja godišnjeg danka.
- 1716–1821: Vlaškom su upravljali grčki fanariotski vladari.
- 1774: Kučuk-kajnardžijskim mirom Rusija je dobila pravo da osniva konzulate i slobodno trguje u Vlaškoj.
- 1821: Vladimirescuov ustanak i pokret Eterije prethodili su kraju fanariotske vlasti.
- 1829: Jedrenski mir promijenio je odredbe o autonomiji, trgovini i ruskom utjecaju.
- 1856: Pariškim mirom kneževine su stavljene pod zajedničku garanciju velikih sila.
- 1858: Pariška konvencija predviđala je odvojene političke i upravne strukture.
- 1859: Cuza je izabran na oba prijestolja, 5. 1. 1859. i 24. 1. 1859. prema julijanskom kalendaru.
- 1862: Zajednička vlada i parlament uspostavili su upravno jedinstvo.
- 1877–1878: Rumunija je proglasila nezavisnost i dobila priznanje Berlinskim ugovorom.
- 1881: Rumunija je postala kraljevina.
- 1918: Besarabija, Bukovina i Transilvanija priključile su se Rumuniji.
Detalji koje nećete pronaći u vodičima
Vojno usklađivanje počelo je prije osnivanja zajedničke vlade 1862. godine. U 3. mjesecu 1859. u Focșaniju se sastala komisija pod vodstvom Carola Davile. Činila su je tri vlaška i tri moldavska oficira. Njihov zadatak bio je pripremiti zajedničku uniformu za dvije vojske.
Komisija za uniforme daje ujedinjenju konkretan upravni detalj. Cuzini izbori povezali su prijestolja, dok su oficiri iz obje kneževine radili na zajedničkom vojnom izgledu. Zadatak iz 3. mjeseca 1859. pripadao je praktičnom radu na povezivanju dviju država.
Teritorijalno proširenje iz 1918. bilo je zaseban događaj u odnosu na ujedinjenje Vlaške i Moldavije. Besarabija, Bukovina i Transilvanija priključile su se Rumuniji 1918. godine. Razlikovanjem tog proširenja od ujedinjenja 1859. izbjegava se spajanje dviju različitih faza nastanka rumunske države u jednu.
Često postavljana pitanja
Je li Vlaška bila dio današnje Rumunije?
Da. Obuhvatala je jug današnje Rumunije, između Dunava i Južnih Karpata. Muntenija i Oltenija bile su njene glavne oblasti.
Je li Osmansko carstvo neposredno upravljalo Vlaškom?
Vlaška je uglavnom zadržavala svog vladara i upravu kao autonomna kneževina koja je plaćala danak. Brăila i Giurgiu jedno su vrijeme bili pod neposrednom osmanskom vlašću.
Zašto se datumi Cuzinih izbora razlikuju u različitim prikazima?
Razlog su različiti kalendari. Julijanski datumi 5. 1. 1859. i 24. 1. 1859. odgovaraju datumima 17. 1. 1859. i 5. 2. 1859. prema gregorijanskom kalendaru.
Je li ujedinjenje 1859. donijelo nezavisnost?
Ne. Osmanska vrhovna vlast nastavila se nakon personalne unije. Rumunija je proglasila nezavisnost 1877. godine, a međunarodno priznanje ugovorom uslijedilo je 1878.
Izvori
- Vikipedija — Eflak tr.wikipedia.org
- Enciklopedija YIVO — Walachia encyclopedia.yivo.org
- TDV Islamska enciklopedija — Eflak islamansiklopedisi.org.tr
- Vikipedija — Wallachia en.wikipedia.org
- Kongresna biblioteka — Rumunija: studija o zemlji tile.loc.gov
- Mensure Kızıl — Status obala i ostrva Dunava u Jedrenskom mirovnom ugovoru (1829) dergipark.org.tr
- Rumunski nacionalni vojni arhiv — Ujedinjenje vojski Ujedinjenih kneževina amnr.defense.ro
- Generalštab Rumunije — 1859 defense.ro
- Nacionalni muzej historije Rumunije — 125 godina od proglašenja nezavisnosti mnir.ro
- Radio Rumunija International — Ujedinjenje Rumuna rri.ro
- Rumunski nacionalni institut za baštinu — Rumunija: dokumenti ujedinjenja 1918 biblioteca-digitala.ro
FAQ
Je li Vlaška bila dio današnje Rumunije?
Da. Vlaška je obuhvatala jug današnje Rumunije, sjeverno od Dunava i južno od Južnih Karpata. Njene dvije glavne oblasti bile su Muntenija i Oltenija.
Je li Osmansko carstvo neposredno upravljalo Vlaškom?
Vlaška je uglavnom zadržavala svog vladara i lokalnu upravu kao autonomna kneževina koja je plaćala danak pod osmanskom vrhovnom vlašću. Izuzeci su bili Brăila i Giurgiu, koji su jedno vrijeme bili pod neposrednom osmanskom upravom.
Zašto se navode različiti datumi Cuzinih izbora?
Datumi su navedeni prema različitim kalendarima. Cuza je izabran u Moldaviji 5. 1. 1859., a u Vlaškoj 24. 1. 1859. prema julijanskom kalendaru. Prema gregorijanskom kalendaru, ti datumi odgovaraju 17. 1. 1859. i 5. 2. 1859.
Je li Rumunija ujedinjenjem 1859. postala nezavisna?
Ne. Ujedinjenjem su isprva povezane dvije zasebne države pod jednim vladarom, dok se osmanska vrhovna vlast nastavila. Rumunija je proglasila nezavisnost 1877. godine, a Berlinskim ugovorom ona je priznata 1878.
Image: Wallachia si Moldova in anul 1405.png — Joyfulmapper, CC0
