Eflak, bugün Romanya’nın güneyinde, Tuna Nehri ile Güney Karpatlar arasında bulunan tarihî bölgedir. Siz bu yazıda, Osmanlı’ya bağlı voyvodalığın Romanya’nın oluşumuna nasıl katıldığını öğreneceksiniz. Eflak, 1859’da Boğdan’la aynı hükümdarda birleşti; ortak hükümet ve parlamento 1862’de kuruldu. [1][7]
Aynı hükümdar, 1859’da iki ayrı prensliğin tahtına seçilerek birleşmenin yolunu açtı. Ancak bu seçimler sırasında Osmanlı üst egemenliği hâlâ devam ediyordu. Haritadaki Tuna ve Karpatlar’dan başlayarak bu siyasî değişimin aşamalarını izleyebilirsiniz. Öykünün dönüm noktaları, vergi yükümlülüğü, hükümdar atamaları ve ortak kurumların kuruluşudur. [7][8]
Eflak bugünkü Romanya’nın hangi bölümünü kapsıyordu?
Eflak’ın yerini bulmak için Romanya’nın güneyindeki Tuna Nehri’ni başlangıç noktası alabilirsiniz. Tarihî bölge, nehrin kuzeyi ile Güney Karpatlar’ın güneyi arasında uzanır. Dolayısıyla Eflak adı, bugünkü Romanya’nın tamamını anlatan bir coğrafya adı değildir. Siz haritaya bakarken önce ülkenin güneyindeki bu iki doğal sınırı arayın. [1]
Olt Nehri, Eflak’ın iki ana bölümünü ayıran coğrafî çizgiyi oluşturur. Nehrin doğusundaki bölüm Muntenia, batısındaki bölüm ise Oltenia adıyla bilinir. Bu iki adı birlikte düşünmek, tarihî Eflak’ın konumunu zihinde somutlaştırır. Tuna, Güney Karpatlar ve Olt, bölgeyi tarif ederken kullanabileceğiniz temel işaretlerdir. [1][2]
Bükreş, Târgoviște, Curtea de Argeș ve Câmpulung, tarihî Eflak’ın şehirleri arasındadır. Siz bir gezi haritasında bu şehirleri işaretleyerek tarih anlatısını gündelik yolculuk planınıza bağlayabilirsiniz. Böylece Eflak adı, yalnızca antlaşmalarda karşılaştığınız soyut bir yer olmaktan çıkar. Şehir adları, bölgenin bugünkü haritadaki karşılığını takip etmenizi de kolaylaştırır. [3]
Bölgenin yerel adı Țara Românească, Türkçede “Romen ili” veya “Romenler yurdu” anlamına gelir. Bu adlandırma, Türkçe kaynaklarda karşılaştığınız Eflak adıyla aynı tarihî bölgeyi ifade eder. Muntenia ve Oltenia ise bu bölgenin iki ana coğrafî bölümüdür. [2][3]
Eflak Voyvodalığı nasıl kuruldu ve Osmanlı üstünlüğünü hangi koşullarda kabul etti?
Eflak’ın kuruluş anlatısında Radu Negru ile Basarab farklı bilgi katmanlarında karşımıza çıkar. Kuruluş efsanesi, Radu Negru’nun 1290’da Karpatlar’ı aşarak Eflak’ı kurduğunu anlatır. Belgeli açıklama ise Basarab’ın bölgedeki siyasî birleştirme faaliyetlerini esas alır. Basarab’ın adı, 1324 tarihli bir Macar belgesinde geçer. [4]
Bu ayrım, kuruluş efsanesini tarihli bir belgeyle aynı düzeyde değerlendirmemeyi gerektirir. Radu Negru anlatısı 1290’a uzanırken, Basarab için 1324 tarihli belge bulunmaktadır. Eflak’ın siyasî kuruluşunu izlerken belgelenen hükümdar üzerinden ilerlemek bu nedenle daha açıklayıcıdır. [4]
I. Basarab, 1330’da Macar Kralı I. Károly’yi Posada Savaşı’nda yenilgiye uğrattı. Bu zafer, Eflak devletinin Macaristan karşısındaki bağımsızlığını sağlamlaştıran bir dönüm noktasıydı. Dolayısıyla kuruluş sürecini anlatırken Basarab’ın adıyla birlikte Posada Savaşı da anılır. [4]
Osmanlı’yla bağlılık ilişkisinin koşulları, 1417’de Mircea döneminde belirgin bir biçim aldı. Mircea, I. Mehmed’e yıllık vergi ödemeyi ve toprak bırakmayı kabul etti. Buna karşılık Eflak’ın prenslik statüsünü ve Ortodoks inancını korumasına izin verildi. Vergi yükümlülüğüyle yerel düzenin korunması, aynı siyasî ilişkinin birlikte işleyen parçalarıydı. [5]
Vergi ödeyen voyvodalık ile doğrudan yönetilen Osmanlı eyaleti arasındaki fark neydi?
Eflak’ın Osmanlı’ya bağlılığı, yerel hükümdarın ve idarenin korunabildiği özerk prenslik statüsüne dayanıyordu. Bağlılık, vergi ödemeleri ve siyasî yükümlülükler üzerinden kurulmuş bir ilişkiydi. Bu nedenle Eflak’ı doğrudan eyalet yönetimiyle açıklamak, mevcut statü farkını gözden kaçırır. Yerel kurumların sürmesi, Osmanlı üstünlüğünün sona erdiği anlamına da gelmiyordu. [5]
Burada birlikte düşünülmesi gereken iki unsur, yerel idare ile Osmanlı üst egemenliğidir. Eflak kendi hükümdarını ve yönetim yapısını korurken Osmanlı’ya karşı yükümlülükler taşıyordu. Siz “Osmanlı’ya bağlı” ifadesini okurken bu yönetim biçimini de hesaba katmalısınız. Mircea’nın 1417’de kabul ettiği vergi, bu bağlılığın somut örneklerinden biridir. [5]
Bununla birlikte, tarihî Eflak içindeki bütün yerler aynı idarî statüde bulunmuyordu. Brăila ve Giurgiu limanları, bir dönem doğrudan Osmanlı yönetimine bağlı kaldı. Bu limanların durumu, voyvodalığın genelindeki özel statüden farklı bir yönetim örneğiydi. Dolayısıyla bölgenin coğrafî sınırlarıyla idarî düzenini her noktada özdeşleştirmemek gerekir. [3]
Osmanlılar, Eflak ve Boğdan için ortaklaşa Memleketeyn adını da kullanıyordu. Bu kelime, Türkçede “iki memleket” anlamına gelen bir adlandırma olarak açıklanır. İki prensliğin birlikte anılması, 1859’dan önce tek devlet oldukları anlamına gelmez. Nitekim 1858 Paris Sözleşmesi de ayrı siyasî ve idarî yapılar öngörüyordu. [3][7]
Fenerli beyler ve Rus müdahaleleri yönetimi nasıl değiştirdi?
Osmanlı yönetimi, Rusya ve Avusturya tehdidi karşısında hükümdar atama uygulamasını değiştirdi. Eflak’a yerli beyler yerine Fenerli Rum beyleri atanmaya başlandı ve dönem 1716–1821 arasında sürdü. Böylece yerel hükümdarlık makamı korunurken, bu makama getirilen kişilerin seçimi değişti. Eflak’ın özerk statüsü, hükümdar atamalarının Osmanlı siyasetinden bağımsız olduğu anlamına gelmiyordu. [3]
1774 Küçük Kaynarca Antlaşması, Rusya’nın Eflak’taki faaliyetleri için yeni haklar tanıdı. Rusya, bölgede konsolosluk açma ve serbest ticaret yapma hakkı elde etti. Bu düzenleme, Rus etkisinin diplomasi ve ticaret üzerinden genişleyebileceği alanlar oluşturdu. Eflak’ın yönetimini anlamak için Osmanlı bağlılığının yanında bu hakları da izlemek gerekir. [3]
Tudor Vladimirescu’nun 1821 ayaklanması ve Eterya hareketi, Fenerli yönetiminin sonunu getirdi. Bu gelişmelerin ardından Osmanlı yönetimi Fenerli atamalarını bırakarak yerli hükümdarlara döndü. Dolayısıyla 1821’deki değişim, hükümdarlık makamına kimlerin getirildiği bakımından somut bir dönüşümdü. [5]
14 Eylül 1829 tarihli Edirne Antlaşması, prensliklerin bağlılık düzenini yeniden şekillendirdi. Eflak ve Boğdan, Osmanlı’ya bağlı özerk prenslikler olarak korunmaya devam etti. Bununla birlikte antlaşma, Rusya’nın bölgedeki nüfuzunu güçlendiren bir düzen de kurdu. Osmanlı bağlılığıyla Rus etkisi, bu aşamada aynı siyasî ortamın parçalarıydı. [6]
Edirne Antlaşması, Eflak’ın belirlenmiş fiyatlarla Osmanlı Devleti’ne gıda satma zorunluluğunu kaldırdı. Bu değişiklik, bölgenin dış pazarlara açılmasını sağlayan bir ticaret düzenlemesiydi. Siz günlük alışverişte fiyat ve alıcı seçimini düşünerek bu hükmü somutlaştırabilirsiniz. Burada değişen, gıdanın hangi koşullarla satılacağına ilişkin mevcut zorunluluktu. [3]
Rus yönetimi sırasında hazırlanan Regulamentul Organic, boyar meclisleri ve yargı reformu getirdi. Düzenleme, kamusal eğitim alanında da hükümler içerirken boyarların vergi ayrıcalıklarını korudu. Böylece kurumsal düzenlemelerle mevcut ayrıcalıkların sürdürülmesi aynı metin içinde birlikte yer aldı. 1856 Paris Antlaşması sonrasında ise Rusya merkezli koruyuculuğun yerini büyük güçlerin ortak güvencesi aldı. [4][5]
1859’da Boğdan’la birleşme nasıl gerçekleşti?
1858 Paris Sözleşmesi, Eflak ve Boğdan için ayrı siyasî ve idarî yapılar öngörüyordu. Ancak düzenleme, iki tahtta mutlaka farklı kişilerin bulunmasını zorunlu tutmuyordu. Bu hukukî açıklık, aynı kişinin iki prenslikte hükümdar seçilebilmesine imkân verdi. Birleşmenin ilk adımı, ayrı tahtların aynı kişide buluşması üzerinden atıldı. [4][7]
Alexandru Ioan Cuza, Jülyen takvimine göre 5 Ocak 1859’da Boğdan hükümdarı seçildi. Ardından 24 Ocak 1859’da Eflak hükümdarlığına da seçilerek iki tahtı birleştirdi. Bu seçimlerin Miladî karşılıkları sırasıyla 17 Ocak ve 5 Şubat 1859’dur. Tarihleri karşılaştırırken kullanılan takvimi belirtmek, aynı olayı farklı günlerde sanmayı önler. [8]
1859’daki birleşme başlangıçta, aynı hükümdarın yönettiği iki ayrı devletin şahsî birliğiydi. Bu sırada Osmanlı üst egemenliği devam ediyor, idarî birleşme henüz tamamlanmış bulunmuyordu. Dolayısıyla Cuza’nın iki kez seçilmesiyle ortak kurumların kuruluşunu ayrı aşamalar olarak değerlendirmek gerekir. [7]
22 Ocak 1862’de Barbu Catargiu başkanlığında ilk ortak hükümet kuruldu. Ardından 24 Ocak’ta ortak parlamento Bükreş’te toplandı ve idarî birleşme gerçekleştirildi. Bu adımlar, 1859’da hükümdarın kişiliğinde başlayan birlikteliğe ortak yönetim kurumları kazandırdı. Eflak’ın Romanya’nın oluşumundaki yerini açıklayan bağlantı, bu kurumsal birleşme sürecidir. [7]
Romanya, 1877’de bağımsızlığını ilan etti; uluslararası antlaşma düzeyindeki tanınma 1878 Berlin Antlaşması’yla gerçekleşti. 1881’de krallığın ilan edilmesi, devletin oluşumundaki bir başka ayrı aşamaydı. 1918’de Besarabya, Bukovina ve Transilvanya’nın katılması ise daha sonraki genişlemeydi. Bu nedenle 1859 birleşmesi, bağımsızlık, krallık ve 1918 genişlemesi birbirinin yerine kullanılmamalıdır. [9][10][11]
Kısa kronoloji
Aşağıdaki sıralama, Eflak’ın kuruluşundan Romanya’nın sonraki genişlemesine uzanan farklı aşamaları gösterir. Özellikle 1859, 1862 ve 1877–1878 tarihleri, farklı siyasî değişimleri ifade eder. [7][9]
- 1324 Basarab’ın adı bir Macar belgesinde geçti. [4]
- 1330 Posada zaferi, Eflak’ın Macaristan karşısındaki bağımsızlığını sağlamlaştırdı. [4]
- 1417 Mircea, Osmanlı üstünlüğünü ve yıllık vergi yükümlülüğünü kabul etti. [5]
- 1716–1821 Eflak’ta hükümdarlığa Fenerli Rum beylerinin atandığı dönem yaşandı. [3]
- 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması, Rusya’ya konsolosluk ve ticaret hakları tanıdı. [3]
- 1821 Vladimirescu ayaklanması ve Eterya hareketinin ardından Fenerli yönetimi sona erdi. [5]
- 1829 Edirne Antlaşması, özerklik, ticaret ve Rus nüfuzu bakımından yeni düzen kurdu. [3][6]
- 1856 Paris Antlaşması sonrasında prenslikler büyük güçlerin ortak güvencesine bağlandı. [4]
- 1858 Paris Sözleşmesi, prenslikler için ayrı siyasî ve idarî yapılar öngördü. [7]
- 1859 Cuza, Jülyen takvimindeki 5 ve 24 Ocak’ta iki prensliğe hükümdar seçildi. [8]
- 1862 Ocak ayında ortak hükümet kuruldu ve ortak parlamento Bükreş’te toplandı. [7]
- 1877–1878 Romanya bağımsızlığını ilan etti; Berlin Antlaşması bu bağımsızlığı tanıdı. [9]
- 1881 Romanya devletinin oluşumundaki ayrı aşamalardan biri olarak krallık ilan edildi. [10]
- 1918 Besarabya, Bukovina ve Transilvanya, Romanya’ya katılan bölgeler arasında yer aldı. [11]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Birleşmenin gündelik görünümünü değiştiren ayrıntılardan biri, ordular için ortak üniforma hazırlanmasıydı. Mart 1859’da Focșani’de bu görev için özel bir komisyon oluşturuldu. Carol Davila başkanlığındaki komisyonda üç Eflaklı ve üç Boğdanlı subay bulunuyordu. Aynı hükümdarın seçilmesinin ardından, ortak görünüm üzerine de somut çalışma başlatılmıştı. [7]
Üniforma komisyonuyla ortak hükümetin tarihlerini yan yana koymak, birleşmenin aşamalarını görünür kılar. Komisyon Mart 1859’da kurulmuşken, ilk ortak hükümet Ocak 1862’de oluşturuldu. Bu iki olgu, birleşmenin tek seçim gününe sığmayan kurumsal çalışmalar içerdiğini gösterir. [7]
Cuza’nın seçim tarihleri de küçük görünen fakat okumayı etkileyen bir ayrıntıdır. Boğdan’daki seçim için 5 Ocak ve 17 Ocak tarihleri aynı olayı gösterir. Eflak’taki seçim içinse aynı ilişki, 24 Ocak ile 5 Şubat arasında geçerlidir. Fark, olayların sayısından kaynaklanmaz; Jülyen ve Miladî takvimlerin kullanımından doğar. [8]
Sık sorulan sorular
Eflak bugün nerede bulunuyor?
Eflak, bugünkü Romanya’nın güneyinde, Tuna Nehri ile Güney Karpatlar arasında bulunan tarihî bölgedir. Olt Nehri’nin doğusundaki Muntenia ile batısındaki Oltenia, bölgenin iki ana bölümünü oluşturur.
Eflak doğrudan yönetilen bir Osmanlı eyaleti miydi?
Eflak, Osmanlı’ya vergi ve siyasî yükümlülüklerle bağlı, yerel idaresini koruyan özerk bir prenslikti. Bununla birlikte Brăila ve Giurgiu limanları bir dönem doğrudan Osmanlı yönetimine bağlıydı.
Eflak ile Boğdan 1859’da nasıl birleşti?
Alexandru Ioan Cuza, 1859’da hem Boğdan’ın hem Eflak’ın hükümdarı seçilerek iki tahtı birleştirdi. Başlangıçtaki şahsî birlik, 1862’de ortak hükümet ve parlamentonun kurulmasıyla idarî birleşmeye dönüştü.
1859 birleşmesi Romanya’nın bağımsızlığı anlamına mı geliyordu?
1859 birleşmesi sırasında Osmanlı üst egemenliği devam ediyor, prenslikler aynı hükümdarın yönetiminde bulunuyordu. Romanya’nın 1877’de ilan ettiği bağımsızlık, 1878 Berlin Antlaşması’yla uluslararası antlaşma düzeyinde tanındı.
Kaynaklar
- Vikipedi — Eflak tr.wikipedia.org
- YIVO Encyclopedia — Walachia encyclopedia.yivo.org
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Eflak islamansiklopedisi.org.tr
- Wikipedia — Wallachia en.wikipedia.org
- Library of Congress — Romania: A Country Study tile.loc.gov
- Mensure Kızıl — Edirne Antlaşması’nda (1829) Tuna Nehri Sahil ve Adalarının Statüsü dergipark.org.tr
- Romanya Millî Askerî Arşivleri — Unificarea armatelor Principatelor Unite amnr.defense.ro
- Romanya Genelkurmay Başkanlığı — 1859 defense.ro
- Romanya Ulusal Tarih Müzesi — 125 de ani de la proclamarea independenţei mnir.ro
- Radio Romania International — Union of Romanians rri.ro
- Romanya Ulusal Miras Enstitüsü — România: documentele Unirii 1918, albüm katalog açıklaması biblioteca-digitala.ro
Görsel: Wallachia si Moldova in anul 1405.png — Joyfulmapper, CC0
