Doğu Kilisesi’nin Çin’e ulaşması, 781 tarihli Xi’an anıtında anlatılan bir yolculukla belgelenir. Bu kilise, Part ve ardından Sasani Mezopotamyası’nda gelişen Doğu Süryani Hristiyan geleneğidir. Tüccarlar, keşişler ve piskoposluk bağlantılarıyla Orta Asya üzerinden Çin’e, deniz yollarıyla Hindistan’a yayıldı. [1][6][8]
Bir Çin anıtındaki Süryanice yazılarla Kerala’daki Pehlevi yazıtlı haç arasında nasıl bağlantı kurulabilir? Siz bu yazıda Sasani örgütlenmesini, tartışmalı Nasturi adını ve yayılmanın izlerini öğreneceksiniz. Gündelik hayatınızdaki ulaşım bağlantılarını düşünmek, İran limanlarıyla Hindistan kiliseleri arasındaki ilişkiyi kavramanızı kolaylaştırabilir. [6][7][8]
Doğu Kilisesi Sasani topraklarında nasıl örgütlendi?
Doğu Kilisesi’nin geliştiği Mezopotamya, önce Partların, ardından Sasanilerin egemenliği altında bulunuyordu. Roma İmparatorluğu’nun doğusundaki bu konum, kilisenin tarihsel çevresini anlamak için başlangıç noktasıdır. Doğu Süryani geleneği, bu coğrafyada gelişen cemaatlerin oluşturduğu kilise dünyasını ifade eder. [1]
I. Şapur’un üçüncü yüzyıldaki seferleri, Sasani topraklarındaki Hristiyan cemaatlerinin büyümesinde etkili oldu. Antakya ve diğer Roma bölgelerinden İran’a sürülenler arasında Hristiyan zanaatkârlar da bulunuyordu. Bu insanlar, zorunlu yer değiştirmeleri sonucunda Sasani ülkesindeki Hristiyan topluluklarına katıldı. Dolayısıyla yayılmanın bu aşamasında, sürgün edilen zanaatkârların hareketi de belirleyici bir etkendi. [1]
II. Şapur döneminde, 339 yılında başlayan büyük takibat yaklaşık kırk yıl sürdü. Roma’ya bağlılıkla suçlanan İran Hristiyanları, bu uzun takibatın doğrudan hedefi oldu. Burada suçlama, cemaatlerin Sasani ülkesindeki konumuyla Roma arasındaki siyasi ilişkiye dayanıyordu. [2]
410 Seleukeia-Ktesifon Sinodu ise kilise yönetiminin düzenlenmesi açısından somut kararlar aldı. Toplantı, I. Yezdicerd için dua edilerek açıldı ve İznik inanç bildirisini benimsedi. Kabul edilen bildirinin kökeni, 325 yılında toplanmış olan İznik Konsili’ne uzanıyordu. [2]
Sinodun düzenlemesinde, Rey ve Abarşehr’i de kapsayan altı kilise yönetim bölgesi sıralandı. Katolikos İshak, Hristiyan cemaatinin önderi ve Sasani hükümdarı karşısındaki temsilcisi olarak tanındı. Dadisho başkanlığındaki piskoposlar, 424’te kilise meselelerini Roma ülkesindeki dış dinî mercilere götürmemeyi kararlaştırdı. Böylece 410 ve 424 kararları, temsil ve kilise meselelerinde başvuru düzenini belirledi. [2][3]
Neden Nasturi adıyla anılır ve bu adlandırma neden tartışmalıdır?
Nasturi adının arkasında, Nestorius’un 431 Efes Konsili’nde mahkûm edilmesiyle bağlantılı bir anlaşmazlık bulunur. Doğu Kilisesi, mahkûm edilen Nestorius’u kendisi de mahkûm etmeyi kabul etmedi. Bunun üzerine karşıtları, kiliseyi Nestorius’un adıyla ilişkilendirerek Nasturi diye adlandırmaya başladı. Dolayısıyla adlandırmanın çıkış noktası, kilisenin karşıtlarının bu anlaşmazlığa ilişkin tutumuydu. [3]
Baum ve Winkler, Nasturi etiketinin taşıdığı teolojik anlamın yanlış olduğunu özellikle belirtir. Bu etiket, Doğu Kilisesi’ne Mesih’te iki ayrı kişi bulunduğu öğretisini yükleyebilir. Yazarlar, kilisenin öğretisini bu biçimde tanımlamayı teolojik bakımdan yanlış bulur. Siz Nasturi sözcüğüyle karşılaştığınızda, adın bu tartışmalı kullanımını dikkate alabilirsiniz. [1]
Büyük Babai’nin yedinci yüzyıldaki öğretisi, tartışmanın neden yalnız adlandırmadan ibaret olmadığını gösterir. Babai, Mesih’in iki qnoma’sının tek parsopa’da birleştiğini savunan bir açıklama geliştirdi. Bu Süryanice terimler, Yunanca teoloji kavramlarıyla her durumda bire bir örtüşmez. Bu nedenle Babai’nin formülünü doğrudan iki ayrı kişi şeklinde aktarmak yanıltıcıdır. [3]
Adlandırmaya yönelik itirazın tarihsel bir örneğini, Abdisho bar Brika’nın 1298 tarihli eseri sunar. Abdisho, İnci Kitabı’nda Nestorius’un kendi patrikleri olmadığını belirterek Nasturi adını reddetti. Böylece bu adın tartışılması, kilisenin kendi yazarlarından birinin eserinde de görünür. [1]
Doğu Süryani geleneği, Süryani Ortodoks ve Doğu Ortodoks kiliselerinden nasıl ayrılır?
Doğu Kilisesi ile Süryani Ortodoks Kilisesi, farklı Süryani kilise geleneklerine aittir. Süryani Ortodoks Kilisesi Batı Süryani, Doğu Kilisesi ise Doğu Süryani geleneğindedir. Doğu Süryaniliği, ayrı bir ayin ve kilise geleneğidir. Dolayısıyla Süryani adının ortaklığı, bu kiliselerin aynı kurumsal yapı olduğunu göstermez. [1]
İnanç öğretisi bakımından Süryani Ortodoks geleneği miafizit çizgide yer alır. Bizans kökenli Doğu Ortodoksluğu ise 451 Kadıköy Konsili’ni kabul eden çizgidedir. Doğu Kilisesi, bunlardan ayrı bir Kristoloji, yani Mesih’in kimliğine ilişkin öğreti geliştirdi. Büyük Babai’nin qnoma ve parsopa kavramlarıyla kurduğu açıklama, bu ayrı çizginin örneklerindendir. [3]
Siz kilise adlarını karşılaştırırken, Doğu Kilisesi ile Doğu Ortodoksluğunu ayrı değerlendirebilirsiniz. İlk ad, Mezopotamya’da gelişen Doğu Süryani geleneğini anlatmak için kullanılır. İkinci ad, burada Bizans kökenli ve Kadıköy Konsili’ni kabul eden çizgiyi belirtir. Süryani Ortodoks adıysa Batı Süryani geleneğine ait başka bir kiliseyi ifade eder. [1][3]
İpek Yolu üzerinden Hindistan, Orta Asya ve Çin’e nasıl ulaştı?
Doğu Kilisesi’nin yayılmasında, Orta Asya kara bağlantılarıyla Hint Okyanusu deniz bağlantıları birlikte görülür. İran limanlarından Hindistan ve Sri Lanka’ya uzanan ticaret, kilise mensuplarının hareketine imkân sağladı. Kiliseler arasındaki ulaşım ağları, bu deniz ticareti bağlantılarından yararlananlar tarafından kullanıldı. Dolayısıyla Hindistan bağlantısını açıklarken, İpek Yolu’nun yanında deniz yollarını da düşünmek gerekir. [6]
Fars bölgesindeki liman kenti Rēw Ardašīr, bu ilişkinin kurumsal tarafını gösterir. Kentin metropolitliği, Hindistan Hristiyanlarının piskoposlarını takdis etmekle görevli kilise merkeziydi. İran ile Hindistan arasındaki bağlantı, böylece piskoposların görevlendirilmesinde de karşılık buluyordu. Ticaret yoluyla sağlanan ulaşım, kilise yönetiminin bölgeler arasındaki ilişkileriyle birlikte işliyordu. [6]
Orta Asya yönündeki hareketin somut izlerinden biri, Ladakh’taki Drangtse kayalarında bulunur. Buradaki Soğdca yazılı haçlar, Soğd Hristiyanlarının ticaret yolculuklarını belgeleyen örnekler arasındadır. Kaya yüzeyindeki yazı ve haç, ticari hareketlilikle Hristiyan varlığını aynı yerde buluşturur. [2]
Patrik I. Timotheos, 780–823 arasındaki görev döneminde doğuya yönelik misyonerler gönderdi. Türkler ve Tibet için metropolitler takdis etmesi, kilise örgütlenmesinin doğuya uzandığını gösterir. Bu örnekte yayılma, yolculuk yapan misyonerlerle bölgelere görevlendirilen dinî yöneticileri birlikte içerir. [5]
Çin bağlantısının anlatıldığı başlıca örneklerden biri, 781 tarihli Xi’an anıtında karşımıza çıkar. Anıtın anlatımına göre İranlı piskopos Alopen, 635 yılında Tang başkenti Chang’an’a ulaştı. Alopen, burada imparatorluk sarayında kabul edildi. Bu gelişin tarihi ve anlatımı, daha sonra dikilmiş anıt aracılığıyla aktarılır. [8]
İmparator Taizong, 638’de Alopen ve keşişleri için bir manastır yapılmasını emretti. Aynı emir, Alopen’in getirdiği kutsal metinlerin yayılmasını da kapsayan düzenlemeler içeriyordu. Xi’an’da 781 yılında dikilen anıt, Çince metinle birlikte Süryanice yazılar taşıyordu. Anıt, Tang başkentindeki yaklaşık yüz elli yıllık Doğu Süryani varlığını anıyordu. [8]
Tarihsel kilisenin mirası hangi topluluklarda devam etti?
Doğu Kilisesi, on üçüncü ve on dördüncü yüzyıllarda Moğol İmparatorluğu bünyesinde yeniden yayıldı. On dördüncü yüzyılda Moğol dünyasının parçalanması ve İslamlaşma, Orta Asya’daki cemaatlerin gerilemesine eşlik etti. Bu nedenle Moğol dönemi, hem yeni yayılmanın hem sonraki gerilemenin görüldüğü zaman dilimidir. [3]
Doğu Süryani mirası, Asur Doğu Kilisesi ve Kadim Doğu Kilisesi’nde yaşamayı sürdürür. Katolik Keldani ve Siro-Malabar kiliseleri de bu tarihsel geleneğin mirasını taşır. [1]
11 Kasım 1994’te II. Ioannes Paulus ile IV. Mar Dinkha ortak bildiri imzaladı. Bildiri, Mesih’in ilahlığıyla insanlığının tek kişide birleştiğini açıklayan ortak bir Kristoloji metniydi. Katolik ve Asur Doğu kiliseleri arasındaki bu açıklama, tarihsel öğretinin sonraki görüşmelerdeki yerini gösterir. [10]
Kısa kronoloji
- Üçüncü yüzyıl: I. Şapur’un Roma topraklarından getirdiği Hristiyan sürgünler, Sasani cemaatlerinin büyümesine katkı sağladı. [1]
- 339’da başlayarak yaklaşık kırk yıl: II. Şapur dönemindeki büyük takibat, Roma’ya bağlılıkla suçlanan İran Hristiyanlarını hedef aldı. [2]
- 410: Seleukeia-Ktesifon Sinodu, kilise yönetimini düzenledi ve 325 İznik Konsili’nin inanç bildirisini benimsedi. [2]
- 424: Dadisho başkanlığındaki piskoposlar, kilise meselelerini Roma ülkesindeki dış dinî mercilere götürmemeyi kararlaştırdı. [3]
- 431: Efes Konsili’nin Nestorius’u mahkûm etmesi, Nasturi adlandırmasının arkasındaki dinî anlaşmazlığın merkezinde yer aldı. [3]
- 635–638: Xi’an anıtına göre Alopen Chang’an’a ulaştı; ardından Taizong, topluluğu için manastır yapılmasını emretti. [8]
- 780–823: Patrik I. Timotheos doğuya misyonerler gönderdi; Türkler ve Tibet için metropolitler takdis etti. [5]
- 781: Xi’an’da Çince metin ve Süryanice yazılar taşıyan Doğu Süryani anıtı dikildi. [8]
- 1905: Albert von Le Coq yönetimindeki Alman Turfan seferi, Bulayık yakınlarında Hristiyan elyazmalarını buldu. [9]
- 11 Kasım 1994: II. Ioannes Paulus ve IV. Mar Dinkha, ortak Kristoloji bildirisini imzaladı. [10]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Kerala’daki Kottayam’da bulunan Süryani kilisesinin bir haçı, üzerinde Pehlevi yazıtı taşır. Bu yazıtlı haç, Hindistan’daki Hristiyan varlığının İran bağlantısını somut biçimde korur. Xi’an anıtının anlatımında ise Alopen’in metinleri imparatorluk kütüphanesinde çevrilip Taizong tarafından incelenir. Böylece iki ayrı yerde, yazılar üzerinden izlenebilen İran ve Çin bağlantıları görülür. [7][8]
1905’te bulunan elyazmaları kütüphanesi, Turfan’ın yaklaşık on kilometre kuzeyindeki Bulayık yakınlarındaydı. Parçalanmış koleksiyonda Süryanice, Soğdca, Türkçe ve Farsça metinler birlikte yer alıyordu. Soğdca çevirisinin üzerine yazılmış Yunanca bir mezmur başlangıcı da koleksiyonda bulunuyordu. Bu parçalar, Bulayık’taki Hristiyan yazılı kültürünün birden fazla dilde iz bıraktığını gösterir. [9]
Semerkant yakınındaki Afrasiyab’da bulunan iki kemik mahfazası, üzerlerinde haç işaretleri taşır. Bu buluntular, bazı Soğd Hristiyanlarının Zerdüşt komşularının ölü gömme uygulamalarını sürdürdüğüne işaret eder. Buradaki yorum, haçlı mahfazaların gösterdiği belirli bir yerel uygulamayla sınırlıdır. [2]
Basra Körfezi’ndeki Harg Adası manastırında, her biri üç küçük odalı yaklaşık altmış keşiş hücresi bulunuyordu. Hîre’de kazılan kiliseler ise yedinci veya muhtemelen altıncı yüzyıla tarihlenir. Bu kiliseler, Müslüman fethinden sonra da kullanılmaya devam eden yapılar arasındaydı. Harg’daki odalarla Hîre’deki kullanım sürekliliği, kilise hayatının farklı maddi izlerini gösterir. [4]
Sık sorulan sorular
Doğu Kilisesi nerede ortaya çıktı?
Doğu Kilisesi, Roma İmparatorluğu’nun doğusundaki Mezopotamya’da, Part ve ardından Sasani egemenliğinde gelişti. Seleukeia-Ktesifon’da 410 yılında toplanan sinod, kilisenin yönetim yapısını düzenledi.
Nasturi adı neden tartışmalıdır?
Adlandırma, Doğu Kilisesi’nin 431’de mahkûm edilen Nestorius’u mahkûm etmeyi reddetmesiyle ilişkilidir. Baum ve Winkler, bu adla kiliseye yüklenen iki ayrı kişi öğretisini teolojik bakımdan yanlış bulur.
Doğu Kilisesi Çin’e ne zaman ulaştı?
781 tarihli Xi’an anıtının anlatımına göre İranlı piskopos Alopen, 635’te Chang’an’a ulaştı. İmparator Taizong, 638’de Alopen ve keşişleri için bir manastır yapılmasını emretti.
Doğu Süryani mirası bugün hangi kiliselerde sürüyor?
Doğu Süryani mirası, Asur Doğu Kilisesi ve Kadim Doğu Kilisesi’nde devam eder. Katolik Keldani ve Siro-Malabar kiliseleri de aynı tarihsel geleneğin mirasını taşır.
Kaynaklar
- Wilhelm Baum ve Dietmar W. Winkler — The Church of the East, s. 1–9 api.pageplace.de
- Encyclopaedia Iranica — Christianity i iranicaonline.org
- English Wikipedia — Church of the East en.wikipedia.org
- Encyclopaedia Iranica — Christianity ii iranicaonline.org
- Encyclopaedia Iranica — Christianity iii iranicaonline.org
- Avusturya Bilimler Akademisi yayını — The Mission of the Church of the East to South India austriaca.at
- Encyclopaedia Iranica — Christianity viii iranicaonline.org
- Brett Knowles — Alopen, The Encyclopedia of Christian Civilization onlinelibrary.wiley.com
- Encyclopaedia Iranica — Bulayïq iranicaonline.org
- Vatikan — Common Christological Declaration vatican.va
Görsel: Church of St George – Kyustendil.jpg — Plamen Agov (user:MrPanyGoff), CC BY-SA 3.0
