نقره، شکل‌گیری سکونتگاه‌ها و تاریخ گوموشخانه
تاریخ گوموشخانه (Gümüşhane) و ریشه نام آن از نقره آغاز می‌شود. معادن نزدیک جانجا (Canca) در شکل‌گیری سکونتگاهی نقش داشتند که بعدها به گوموشخانه دوره عثمانی تبدیل شد. سپس کاهش فعالیت معادن و تأثیر جاده ترابزون–ارزروم (Trabzon–Erzurum)، مرکز شهر را به‌سوی رود هارشیت کشاند. نام شهر باقی ماند، اما مرکز آن جابه‌جا شد.
اگر امروز به گوموشخانه سفر کنید، مرکز قدیمی آن را بیرون از مرکز کنونی می‌بینید. محله سلیمانیه (Süleymaniye Mahallesi)، معروف به گوموشخانه قدیم، حدود چهار کیلومتر در جنوب غربی مرکز امروزی قرار دارد. این فاصله اهمیت دارد: تاریخ شهر هم به سکونتگاه معدنی پیشین مربوط است و هم به مرکزی که بعدها کنار رود شکل گرفت.
معنی نام گوموشخانه چیست؟
گوموشخانه از دو واژه در دو زبان ساخته شده است: «گوموش» در ترکی به معنی نقره و «خانه» در فارسی. این نام، سکونتگاه را مستقیم به ذخایر نقره اطراف آن پیوند میدهد. پس نقره هم در تاریخ اقتصادی شهر نقش دارد و هم در ریشه نام آن.
برای درک این پیوند باید جانجا را شناخت. در سرشماری عثمانی سال 1486، هسته تاریخی گوموشخانه امروزی در محدوده تورول (Torul)، به‌صورت روستایی با نام «karye-yi Palu Canca» ثبت شده بود. این سند، جانجا را در مرکز تاریخ مستند شکل‌گیری سکونتگاه قرار میدهد.
اسناد عثمانی قرن شانزدهم میان اسکی جانجا (Eski Canca)، یعنی جانجای قدیم، و «Karye-i Nefs-i Canca-yı Ma‘den»، سکونتگاهی در حال رشد نزدیک معادن، تفاوت می‌گذارند. این دو به‌عنوان مکان‌هایی جداگانه ثبت شده‌اند. اگر هنگام خواندن تاریخ محلی با هر دو نام جانجا و گوموشخانه روبه‌رو شدید، این تفاوت را به خاطر بسپارید: ماجرا فراتر از تغییر نام یک روستا بود.
آیا آرگیروپولیس نام باستانی گوموشخانه بود؟
اداره استانی فرهنگ و گردشگری می‌گوید نام شهر در دوره امپراتوری روم شرقی (بیزانس) آرگیروپولیس (Argyropolis) بوده است. این اداره معنی آن را «شهر نقره» می‌داند. در این روایت، پیوند شهر با نقره تا نام‌گذاری آن در دوره بیزانس دنبال می‌شود.
ویکی‌پدیای انگلیسی روایت دیگری دارد. بر اساس آن، ساکنان یونانی‌زبان نام گوموشخانه را هم به کار می‌بردند و نام آرگیروپولیس در دهه‌های نخست قرن نوزدهم رواج یافت. این دو روایت درباره زمان نام‌گذاری شهر به آرگیروپولیس اختلاف دارند. بنابراین، انتساب این نام به دوره بیزانس باید به‌عنوان ادعای همان منبع بیان شود، نه تاریخی قطعی و مورد توافق.
حکومت عثمانی چه زمانی آغاز شد؟
منابع درباره زمان پیوستن شهر به قلمرو عثمانی نیز هم‌نظر نیستند. پرتال فرهنگ (Kültür Portalı)، ورود سلیمانیه به قلمرو عثمانی را به فتح ترابزون در سال 1461 پیوند میدهد. در مقابل، پژوهش عبدالرحیم پاموک (Abdürrahim Pamuk) در نشریه بلتن (Belleten)، پیوستن گوموشخانه به قلمرو عثمانی به دست رقاص سنان بیگ (Rakkas Sinan Bey) را در سال 1479 ثبت میکند.
سرشماری سال 1486 سندی متعلق به زمانی پس از این دو تاریخ است. در آن، «karye-yi Palu Canca» در محدوده تورول ثبت شده است. جدا نگه‌داشتن تاریخهای مورد اختلافِ تصرف منطقه از این ثبت سرشماری، ترتیب رویدادها را روشن‌تر میکند: منابع درباره زمان انتقال قدرت اختلاف دارند، اما نام روستا به‌صراحت در سند بعدی عثمانی آمده است.
سلیمانیه چگونه در اطراف معادن رشد کرد؟
سلطان سلیمان دستور داد نزدیک ذخایر تازه نقره، یک مسجد و حدود پنجاه خانه بسازند. این اقدام به رشد محدوده‌ای کمک کرد که امروز محله سلیمانیه نام دارد. مسکن، عبادت و استخراج معدن در سکونتگاه معدنی تازه کنار هم قرار گرفتند.
سرشماری سال 1554 تصویر دقیق‌تری از جمعیت آن میدهد. در این سند، 31 خانوار مسلمان و 13 مرد مسلمان مجرد ثبت شده‌اند. همچنین 113 خانوار غیرمسلمان و 27 مرد غیرمسلمان مجرد آمده‌اند. این‌ها دسته‌های جداگانه دفتر ثبت هستند؛ بنابراین، شمار خانوارها را نباید شمار کامل افراد ساکن دانست.
مسجد سلطان سلیمان خان (Sultan Süleyman Han Camii) بخش دیگری از این تاریخ را حفظ کرده است. اطلاعات درج‌شده در بنا، زمان ساخت آن را 1520–1566 می‌داند. مسجد در سال 1899 نوسازی و در سال 2004 مرمت شد. وقتی از سلیمانیه بازدید می‌کنید، این مسجد پیوند رشد محله در دوره عثمانی با تلاش‌های بعدی برای نگهداری بناهایش را پیش چشم شما می‌گذارد.
چرا مرکز شهر جابه‌جا شد؟
افت فعالیت معادن و تأثیر جاده ترابزون–ارزروم، مرکز شهر را از سکونتگاه قدیمی دور کرد. این جابه‌جایی به‌سوی باغچه‌لر (Bahçeler)، در کنار رود هارشیت، بود. با کم‌رنگ‌شدن اهمیت معادن و اثرگذاری جاده بر توسعه شهری، جغرافیای گوموشخانه نیز تغییر کرد.
اینجا می‌توان پیوندی با زندگی روزمره دید. محل زندگی شما اغلب به دسترسی به کار و حمل‌ونقل بستگی دارد. حرکت گوموشخانه به‌سوی باغچه‌لر، نمونه‌ای تاریخی از همین رابطه آشناست: سکونتگاه نخست نزدیک ذخایر نقره شکل گرفت و مرکز بعدی زیر تأثیر یک جاده مهم رشد کرد.
خط زمانی
- 1461 / 1479: منابع برای پیوستن منطقه به قلمرو عثمانی تاریخهای متفاوتی میدهند. پرتال فرهنگ سال 1461 و پژوهش بلتن سال 1479 را ذکر میکند.
- 1486: یک سرشماری عثمانی، «karye-yi Palu Canca» را در محدوده تورول ثبت میکند.
- 1520–1566: اطلاعات موجود در مسجد سلطان سلیمان خان، ساخت آن را به این دوره نسبت میدهد.
- 1554: سرشماری، خانوارهای مسلمان و غیرمسلمان را همراه با مردان مجرد ثبت میکند.
- 1647: اولیا چلبی (Evliya Çelebi) از منطقه دیدن میکند و از حدود هفتاد محل استخراج نقره می‌نویسد که برخی تعطیل بودند.
- 1718: نام گوموشخانه به‌عنوان محل ضرب روی سکه‌های محلی دیده می‌شود.
- 1757–1774: تلاش‌ها برای بهره‌برداری از معادن آب‌گرفته در دوره سلطنت مصطفی سوم (Mustafa III) شکست می‌خورد.
- 1914: استادکاران یونانی عمارت تاریخی یشیل‌دره (Yeşildere) را می‌سازند.
- 19 ژوئیه 1916: نیروهای روس در جریان جنگ جهانی اول گوموشخانه را تصرف می‌کنند.
- 14 فوریه 1918: نیروهای عثمانی به فرماندهی کاظم قره‌بکر (Kâzım Karabekir) وارد شهر می‌شوند و اداره عثمانی را برقرار می‌کنند.
- 1998: دو عمارت تاریخی برای موزه‌ای که قرار بود ایجاد شود، تملک می‌شوند.
- 2004–2006: عمارت‌های موزه مرمت می‌شوند.
- 2018: کاوش‌ها در قلعه جانجا آغاز می‌شود.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنمای سفر نمی‌یابید
روایت اولیا چلبی، تصور رونق بی‌وقفه معدن‌کاری را پیچیده‌تر میکند. او در سفر سال 1647، حدود هفتاد محل استخراج نقره را توصیف کرد که بعضی از آن‌ها همان زمان تعطیل بودند. او همچنین گزارش داد که ضرابخانه فعالیت نمی‌کرد. پس هنگام خواندن توصیف او، باید معادن و ضرابخانه را جداگانه در نظر گرفت.
سکه‌های محلی نکته‌ای کوچک اما سودمند درباره نام شهر حفظ کرده‌اند. سکه‌های مورخ 1718 و 1730–1731، محل ضرب خود را گوموشخانه معرفی می‌کنند، نه جانجا. این اشیا نمونه‌های تاریخ‌داری از کاربرد نام گوموشخانه در یک زمینه رسمی پولی هستند.
در دوره سلطنت مصطفی سوم، میان سال‌های 1757 و 1774، آب به مانعی جدی تبدیل شد. تجهیزاتی که از فرانسه آورده بودند نتوانست معادن آب‌گرفته را قابل بهره‌برداری کند. پس از این تلاش‌های ناموفق، گوموشخانه به‌تدریج پویایی اقتصادی خود را از دست داد.
در قلعه جانجا، کاوش‌ها برداشت از کاربری یک بنا را تغییر داد. بررسی‌هایی که در سال 2018 آغاز شد، نشان داد سازه‌ای که منابع مکتوب آن را نمازخانه معرفی کرده بودند، برج دیده‌بانی بوده است. این تفاوت، شناخت کاربری همان بنا را تغییر میدهد.
ساری‌چیچک (Sarıçiçek) جزئیاتی از جنس دیگری دارد. دو اتاق روستایی آن، معروف به اتاق‌های استاد (Usta) و شاگرد، دارای تزئینات چوبی از کاج اسکاتلندی به سبک‌های باروک و روکوکو هستند. این فضاهای داخلی، هنر استادکاران را به تاریخ منطقه‌ای اضافه می‌کنند که اغلب از دریچه معادن، سکه‌ها و اسناد سکونت بررسی می‌شود.
سانتا، ساتالا و منطقه بیرون از شهر
سانتا (Santa)، در روستای دومانلی (Dumanlı)، میان قرن‌های شانزدهم و هجدهم از راه معدن‌کاری رشد اقتصادی کرد. منابع آن شامل آهن، سرب و نقره‌ای بود که همراه با سرب استخراج می‌شد. این سکونتگاه نشان میدهد تاریخ معدن‌کاری گوموشخانه از معادن مرتبط با جانجا و سلیمانیه فراتر می‌رفت.
ویرانه‌های سانتا از وضعیت حفاظتی باستان‌شناختی و طبیعی برخوردارند. این محوطه هفت محله و بیش از سیصد خانه دارد. بقایای این خانه‌ها به شما امکان میدهد تاریخ معدن‌کاری را هم از راه وسعت یک سکونتگاه بررسی کنید و هم از راه فلزاتی که تولید می‌کرد.
ساتالا (Satala)، در شهرستان کلکیت (Kelkit)، به بستری تاریخی متفاوت تعلق دارد. قطعات آجر یافت‌شده در آن، نشان لژیون پانزدهم آپولیناریس (XV Apollinaris) را دارند. دیوارهای شهر در دوره امپراتور ژوستینیان (Justinianus) تعمیر شدند. این آثار، منطقه پیرامون را به تاریخ نظامی روم و تعمیرات دفاعی دوره‌های بعد پیوند میدهند.
عمارت‌ها، کلاس‌های درس و موزه
فهرست عمارت‌های استانداری، 59 عمارت ثبت‌شده را در بر می‌گیرد. بالیمز (Balyemez)، اوزدن‌اوغلو (Özdenoğlu)، حسن فهمی آتاچ (Hasan Fehmi Ataç) و زکی قدیربی‌اوغلو (Zeki Kadirbeyoğlu) از نمونه‌های مرمت‌شده‌اند. این خانه‌ها در کنار مسجد سلیمانیه و سکونتگاه‌های معدنی منطقه، بخش مهم دیگری از بافت تاریخی باقی‌مانده گوموشخانه را تشکیل میدهند.
در روستای یشیل‌دره، استادکاران یونانی در سال 1914 عمارتی تاریخی ساختند. پس از مبادله جمعیت، این بنا حدود پنجاه سال مدرسه کودکان روستا بود. تاریخ آن، از راه یک تغییر کاربری مستند، معماری مسکونی را به آموزش روزمره پیوند میدهد.
موزه گوموشخانه در دو عمارت مجاور قرار دارد که قدمتشان به سال 1920 می‌رسد. این عمارت‌ها در سال 1998 تملک و میان سال‌های 2004 و 2006 مرمت شدند. موزه بخش‌های باستان‌شناسی، سکه و مردم‌نگاری دارد. در باغ آن، اشیای سنگی آورده‌شده از ساتالا و سلیمانیه به نمایش درآمده‌اند. به این ترتیب، آثار مکان‌های تاریخی مختلف در یک مجموعه کنار هم قرار گرفته‌اند.
پرسش‌های متداول
گوموشخانه یعنی چه؟
این نام از واژه ترکی «گوموش» به معنی نقره و واژه فارسی «خانه» ساخته شده است. نام شهر به معادن نقره نزدیک آن اشاره دارد که بر رشد سکونتگاه اثر گذاشتند.
گوموشخانه قدیم کجاست؟
گوموشخانه قدیم همان محله سلیمانیه است که حدود چهار کیلومتر در جنوب غربی مرکز امروزی شهر قرار دارد. مرکز بعدی به‌سوی باغچه‌لر، کنار رود هارشیت، رشد کرد.
گوموشخانه چه زمانی به قلمرو عثمانی پیوست؟
درباره تاریخ آن اختلاف وجود دارد. پرتال فرهنگ سال 1461 را ذکر میکند، اما پژوهش عبدالرحیم پاموک در بلتن، پیوستن منطقه به قلمرو عثمانی به دست رقاص سنان بیگ را در سال 1479 ثبت میکند.
آیا آرگیروپولیس نام شهر در دوره بیزانس بود؟
اداره استانی فرهنگ این روایت را ارائه میکند. در مقابل، ویکی‌پدیای انگلیسی رواج نام آرگیروپولیس را به اوایل قرن نوزدهم نسبت میدهد و می‌گوید ساکنان یونانی‌زبان نام گوموشخانه را هم به کار می‌بردند.
منابع
- ویکی‌پدیا — گوموشخانه tr.wikipedia.org
- بلتن — قضای گوموشخانه (تورول) در میانه قرن هفدهم belleten.gov.tr
- پرتال فرهنگ — محله سلیمانیه / گوموشخانه قدیم kulturportali.gov.tr
- اداره فرهنگ و گردشگری استان گوموشخانه — تاریخچه gumushane.ktb.gov.tr
- ویکی‌پدیا — گوموشخانه en.wikipedia.org
- فهرست میراث فرهنگی شرق دریای سیاه — مسجد سلطان سلیمان خان karadeniz.gov.tr
- فهرست میراث فرهنگی شرق دریای سیاه — قلعه جانجا karadeniz.gov.tr
- پرتال فرهنگ — اتاق‌های روستای ساری‌چیچک kulturportali.gov.tr
- پرتال فرهنگ — ویرانه‌های سانتا kulturportali.gov.tr
- GoTürkiye — دیدنی‌های گوموشخانه goturkiye.com
- استانداری گوموشخانه — عمارت‌های گوموشخانه gumushane.gov.tr
- خبرگزاری آناتولی — عمارت تاریخی بلااستفاده با گردشگری دوباره جان گرفت aa.com.tr
- وزارت فرهنگ و گردشگری — موزه گوموشخانه muze.gov.tr
FAQ
گوموشخانه یعنی چه؟
گوموشخانه از واژه ترکی «گوموش» به معنی نقره و واژه فارسی «خانه» ساخته شده است. این نام به معادن نقره نزدیک شهر اشاره دارد.
گوموشخانه چه زمانی زیر فرمان عثمانی رفت؟
منابع تاریخهای متفاوتی میدهند. پرتال فرهنگ این گذار را به سال 1461 پیوند میدهد، اما پژوهش عبدالرحیم پاموک در نشریه بلتن، پیوستن منطقه به قلمرو عثمانی به دست رقاص سنان بیگ را در سال 1479 ثبت میکند.
گوموشخانه قدیم کجاست؟
گوموشخانه قدیم همان محله سلیمانیه است که حدود چهار کیلومتر در جنوب غربی مرکز کنونی شهر قرار دارد.
آیا نام گوموشخانه در دوره بیزانس آرگیروپولیس بود؟
اداره استانی فرهنگ و گردشگری نام آرگیروپولیس را به دوره بیزانس نسبت میدهد. در مقابل، ویکی‌پدیای انگلیسی رواج آن را به اوایل قرن نوزدهم مربوط می‌داند و می‌گوید ساکنان یونانی‌زبان نام گوموشخانه را هم به کار می‌بردند.
Image: Gümüşhane Ottoman houses (Photo by Scott Dexter, June 20, 2012) (7884335224).jpg — Scott Dexter, CC BY-SA 2.0
