Gümüşxanənin tarixi və adının mənşəyi: gümüşün izi

Gümüş, məskunlaşma və Gümüşxanənin tarixi

Gümüşxanənin tarixi və adının mənşəyi gümüşlə başlayır. Canca yaxınlığındakı mədənlər sonradan Osmanlı Gümüşxanəsinə çevrilən yaşayış məntəqəsinin formalaşmasına təsir göstərib. Daha sonra mədənçiliyin zəifləməsi və Trabzon–Ərzurum (Erzurum) yolu mərkəzin Harşit çayına doğru köçməsinə təkan verib. Şəhərin mərkəzi yerini dəyişsə də, adı qalıb.

Siz bu gün Gümüşxanəyə getsəniz, onun köhnə mərkəzini indiki mərkəzdən kənarda görəcəksiniz. Köhnə Gümüşxanə kimi tanınan Süleymaniyə məhəlləsi (Süleymaniye Mahallesi) təxminən dörd kilometr cənub-qərbdə yerləşir. Bu məsafə əhəmiyyətlidir. Şəhərin tarixi həm əvvəlki mədən yaşayış məntəqəsini, həm də sonradan çay kənarında yaranan mərkəzi əhatə edir.

Gümüşxanə adı nə deməkdir?

Gümüşxanə adı iki ayrı dildən gələn sözləri birləşdirir: türkcədə gümüş metalını bildirən “gümüş” və farscadakı “xanə”. Beləcə, ad yaşayış məntəqəsini yaxınlıqdakı gümüş yataqları ilə birbaşa əlaqələndirir. Gümüş həm şəhərin iqtisadi tarixində, həm də adının izahında yer tutur.

Bu əlaqəni anlamaq üçün Canca mühüm yer tutur. 1486-cı il Osmanlı siyahıyaalınmasında indiki Gümüşxanənin tarixi nüvəsi Torul daxilində “karye-yi Palu Canca” adlı kənd kimi göstərilib. Bu qeyd Cancanı məskunlaşmanın sənədlərlə izlənən tarixinin mərkəzinə qoyur.

XVI əsr Osmanlı qeydləri Köhnə Cancanı (Eski Canca) mədənlərin yaxınlığında böyüyən “Karye-i Nefs-i Canca-yı Ma‘den” yaşayış məntəqəsindən ayırır. Bunlar ayrı yerlər kimi qeydə alınıb. Siz yerli tarixi oxuyarkən həm Canca, həm də Gümüşxanə adına rast gəlsəniz, bu fərqi yadda saxlayın. Burada söhbət yalnız bir kəndin adının dəyişdirilməsindən getmir.

Argiropolis Gümüşxanənin qədim adı olubmu?

Vilayətin mədəniyyət və turizm idarəsi şəhərin Bizans dövründə Argiropolis (Argyropolis) adlandığını bildirir. Adı “gümüş şəhəri” kimi izah edir. Bu versiyaya görə, məkanla gümüş arasındakı əlaqə onun Bizans dövründəki adına qədər uzanır.

İngilisdilli Vikipediyada fərqli izah verilir. Orada yunandilli sakinlərin Gümüşxanə adından da istifadə etdiyi bildirilir. Argiropolis adının isə XIX əsrin ilk onilliklərində işlənməyə başladığı qeyd olunur. Bu iki mənbə Argiropolis adının şəhərə nə vaxt verilməsi barədə uzlaşmır. Buna görə Bizans dövrünə aid tarixləndirmə qəti xronologiya kimi deyil, həmin mənbənin iddiası kimi təqdim edilməlidir.

Osmanlı hakimiyyəti nə vaxt başlayıb?

Osmanlıya birləşdirilmə tarixi də mənbələrdə fərqlənir. Kültür Portalı Süleymaniyənin Osmanlı hakimiyyətinə keçməsini 1461-ci ildə Trabzonun fəthi ilə əlaqələndirir. Abdürrəhim Pamukun Belleten jurnalındakı araşdırması isə Gümüşxanənin Rakkas Sinan bəyin (Rakkas Sinan Bey) rəhbərliyi altında Osmanlıya birləşdirilməsini 1479-cu ilə aid edir.

1486-cı il siyahıyaalınması daha sonrakı vəziyyəti sənədləşdirir. Həmin vaxt “karye-yi Palu Canca” Torul daxilində qeydə alınıb. Mübahisəli hakimiyyətə keçid tarixlərini bu siyahıyaalma qeydindən ayrı nəzərdən keçirmək ardıcıllığı aydınlaşdırır. Mənbələr keçidin tarixi barədə fərqlənir, kənd isə sonrakı Osmanlı sənədində açıq şəkildə göstərilir.

Süleymaniyə mədənlərin ətrafında necə böyüyüb?

Sultan Süleyman yeni gümüş yataqlarının yaxınlığında bir məscid və təxminən əlli ev tikilməsini əmr edib. Bu təşəbbüs indiki Süleymaniyə məhəlləsinin inkişafına təkan verib. Yeni mədən yaşayış məntəqəsi ətrafında yaşayış, ibadət və hasilat bir araya gəlib.

1554-cü il siyahıyaalınması əhali haqqında daha ətraflı məlumat verir. Sənəddə 31 müsəlman ev təsərrüfatı və 13 subay müsəlman kişi qeydə alınıb. Həmçinin 113 qeyri-müsəlman ev təsərrüfatı və 27 subay qeyri-müsəlman kişi göstərilib. Bunlar dəftərdə ayrı kateqoriyalardır. Buna görə ev təsərrüfatlarının sayını bütün sakinlərin sayı kimi qəbul etmək olmaz.

Sultan Süleyman xan məscidi (Sultan Süleyman Han Camii) bu tarixin başqa bir hissəsini qoruyur. Tikilidəki məlumat onun inşa tarixini 1520–1566-cı illərə aid edir. Məscid 1899-cu ildə təmir edilib, 2004-cü ildə isə bərpa olunub. Siz Süleymaniyəni gəzərkən bu məsciddə məhəllənin Osmanlı dövründəki inkişafı ilə tikililərin sonrakı qorunması arasındakı əlaqəni görə bilərsiniz.

Şəhərin mərkəzi niyə köçüb?

Mədənçiliyin zəifləməsi və Trabzon–Ərzurum yolunun təsiri mərkəzin köhnə yaşayış məntəqəsindən uzaqlaşmasına təkan verib. Köç Harşit çayının kənarındakı Bağçalara (Bahçeler) doğru olub. Mədənlərin əhəmiyyəti azaldıqca və yol şəhərin inkişafına təsir göstərdikcə Gümüşxanənin coğrafiyası da dəyişib.

Burada gündəlik həyatla bağlı bir əlaqə var. Sizin harada yaşamağınız çox vaxt işə və nəqliyyata çıxışdan asılı olur. Gümüşxanənin Bağçalara doğru köçməsi bu tanış əlaqənin tarixi nümunəsidir. Əvvəlki yaşayış məntəqəsi gümüş yataqlarının yaxınlığında yaranmışdı. Sonrakı mərkəz isə mühüm yolun təsiri ilə böyüdü.

Xronologiya

• 1461 / 1479: Mənbələr Osmanlıya birləşdirilmə üçün fərqli tarixlər göstərir. Kültür Portalı 1461-ci ili, Belleten araşdırması isə 1479-cu ili verir.
• 1486: Osmanlı siyahıyaalınmasında “karye-yi Palu Canca” Torul daxilində qeydə alınır.
• 1520–1566: Sultan Süleyman xan məscidindəki məlumat tikilinin inşasını bu dövrə aid edir.
• 1554: Siyahıyaalmada müsəlman və qeyri-müsəlman ev təsərrüfatları, eləcə də subay kişilər qeydə alınır.
• 1647: Övliya Çələbi buraya gəlir və bəziləri bağlı olan təxminən yetmiş gümüş mədən sahəsini təsvir edir.
• 1718: Yerli sikkələrdə zərb yeri kimi Gümüşxanə göstərilir.
• 1757–1774: III Mustafanın (Mustafa III) hakimiyyəti dövründə su basmış mədənləri işlətmək cəhdləri uğursuz olur.
• 1914: Yunan ustalar Yaşıldərədə tarixi malikanəni tikirlər.
• 19 iyul 1916: Birinci Dünya müharibəsi zamanı Rusiya qüvvələri Gümüşxanəni ələ keçirir.
• 14 fevral 1918: Kazım Qarabəkirin komandanlığı altındakı Osmanlı qüvvələri şəhərə daxil olur və Osmanlı idarəçiliyini bərpa edir.
• 1998: Gələcək muzey üçün iki tarixi malikanə dövlət ehtiyacları üçün alınır.
• 2004–2006: Muzey malikanələri bərpa olunur.
• 2018: Canca qalasında (Canca Kalesi) qazıntılar başlayır.

Bələdçi kitablarında rast gəlməyəcəyiniz təfərrüatlar

Övliya Çələbinin qeydləri mədənçiliyin fasiləsiz çiçəklənməsi təsəvvürünü mürəkkəbləşdirir. O, 1647-ci il səfəri zamanı təxminən yetmiş gümüş mədən sahəsini təsvir edib. Onların bəziləri artıq bağlı idi. O, zərbxananın da işləmədiyini bildirib. Buna görə onun təsvirini oxuyarkən mədənləri və zərbxananı ayrı nəzərdən keçirmək lazımdır.

Yerli sikkələr adla bağlı kiçik, amma faydalı bir təfərrüatı qoruyur. 1718 və 1730–1731-ci illərə aid sikkələrdə zərb yeri Canca deyil, Gümüşxanə kimi göstərilir. Bu əşyalar Gümüşxanə adının rəsmi pul zərbində işlədilməsinin tarixli nümunələridir.

1757–1774-cü illərdə, III Mustafanın hakimiyyəti dövründə su ciddi maneəyə çevrilib. Fransadan gətirilən avadanlıq su basmış mədənləri işlək vəziyyətə gətirə bilməyib. Bu uğursuz cəhdlərdən sonra Gümüşxanə iqtisadi canlılığını itirməyə başlayıb.

Canca qalasında qazıntılar bir tikilinin izahını dəyişib. 2018-ci ildə başlayan işlər yazılı mənbələrdə kiçik kilsə kimi təsvir edilən tikilinin gözətçi qülləsi olduğunu müəyyənləşdirib. Bu fərq həmin tikilinin funksiyasının necə başa düşüldüyünü dəyişir.

Sarıçiçək başqa cür təfərrüat təqdim edir. Kənddə Usta və Şagird otaqları (Usta ve Çırak odaları) kimi tanınan iki kənd otağı var. Onların adi şam ağacından hazırlanmış taxta işləmələri barokko və rokoko üslublarında tərtib olunub. Bu interyerlər çox vaxt mədənlər, sikkələr və məskunlaşma qeydləri vasitəsilə öyrənilən bölgə tarixinə sənətkarlığı da əlavə edir.

Santa, Satala və şəhərdən kənardakı bölgə

Dumanlı kəndindəki Santa XVI–XVIII əsrlərdə mədənçilik hesabına iqtisadi inkişaf keçirib. Onun sərvətləri arasında dəmir, qurğuşun və qurğuşunla birlikdə çıxarılan gümüş olub. Bu yaşayış məntəqəsi Gümüşxanənin mədənçilik tarixinin Canca və Süleymaniyə ilə bağlı mədən sahələrindən kənara da yayıldığını göstərir.

Santa xarabalıqları arxeoloji və təbii mühafizə statusuna malikdir. Burada yeddi məhəllə və üç yüzdən çox ev var. Siz günümüzə çatan bu yaşayış qalıqları vasitəsilə mədənçilik tarixini həm çıxarılan metallar, həm də yaşayış məntəqəsinin ölçüsü baxımından nəzərdən keçirə bilərsiniz.

Kelkit rayonundakı Satala isə fərqli tarixi şəraitə aiddir. Burada tapılan kərpic parçalarında XV Apollinaris legionunun nişanı var. Şəhərin divarları imperator Yustinianın (Justinianus) hakimiyyəti dövründə təmir edilib. Bu qalıqlar daha geniş bölgəni Roma hərb tarixi və sonrakı müdafiə təmirləri ilə əlaqələndirir.

Malikanələr, sinif otaqları və muzey

Valiliyin malikanələr inventarında qeydiyyata alınmış 59 malikanə göstərilir. Bərpa olunan nümunələr arasında Balyemez, Özdənoğlu, Həsən Fəhmi Ataç və Zəki Qədirbəyoğlu malikanələri var. Bu evlər Süleymaniyənin məscidi və bölgənin mədən yaşayış məntəqələri ilə yanaşı, Gümüşxanənin günümüzə çatan tarixi irsinin mühüm hissəsini təşkil edir.

Yaşıldərə kəndindəki tarixi malikanəni 1914-cü ildə yunan ustalar tikiblər. Əhali mübadiləsindən sonra bina təxminən əlli il kənd uşaqları üçün məktəb kimi fəaliyyət göstərib. İstifadə məqsədinin sənədləşdirilmiş bu dəyişməsi ev memarlığını gündəlik təhsillə əlaqələndirir.

Gümüşxanə Muzeyi 1920-ci ilə aid iki qonşu malikanədə yerləşir. Onlar 1998-ci ildə dövlət ehtiyacları üçün alınıb, 2004–2006-cı illərdə bərpa edilib. Muzeydə arxeologiya, sikkə və etnoqrafiya bölmələri var. Bağında Satala və Süleymaniyədən gətirilmiş daş əşyalar nümayiş etdirilir. Beləcə, müxtəlif tarixi məkanların materialları bir yerdə toplanır.

Tez-tez verilən suallar

Gümüşxanə nə deməkdir?

Ad türkcədə gümüş metalını bildirən “gümüş” və farscadakı “xanə” sözlərini birləşdirir. Yaşayış məntəqəsinin inkişafını formalaşdıran yaxınlıqdakı gümüş mədənlərinə işarə edir.

Köhnə Gümüşxanə haradadır?

Köhnə Gümüşxanə bugünkü şəhər mərkəzindən təxminən dörd kilometr cənub-qərbdə yerləşən Süleymaniyə məhəlləsidir. Sonrakı mərkəz Harşit çayının kənarındakı Bağçalara doğru inkişaf edib.

Gümüşxanə nə vaxt Osmanlıya keçib?

Tarixləndirmə mübahisəlidir. Kültür Portalı 1461-ci ili göstərir. Abdürrəhim Pamukun Belleten araşdırması isə Rakkas Sinan bəyin rəhbərliyi altında Osmanlıya birləşdirilməni 1479-cu ilə aid edir.

Argiropolis onun Bizans dövründəki adı olub?

Vilayətin mədəniyyət idarəsi bunu belə təqdim edir. İngilisdilli Vikipediya isə Argiropolis adının qəbulunu XIX əsrin əvvəllərinə aid edir. Həmçinin yunandilli sakinlərin Gümüşxanə adından da istifadə etdiyini bildirir.

Mənbələr

1. Vikipediya — Gümüşhane tr.wikipedia.org
2. Belleten — XVII əsrin ortalarında Gümüşhane (Torul) qəzası belleten.gov.tr
3. Mədəniyyət Portalı — Süleymaniye məhəlləsi / Köhnə Gümüşhane kulturportali.gov.tr
4. Gümüşhane Vilayət Mədəniyyət və Turizm İdarəsi — Tarixi gumushane.ktb.gov.tr
5. Vikipediya — Gümüşhane en.wikipedia.org
6. Şərqi Qara dəniz Mədəniyyət İnventarı — Sultan Süleyman xan məscidi karadeniz.gov.tr
7. Şərqi Qara dəniz Mədəniyyət İnventarı — Canca qalası karadeniz.gov.tr
8. Mədəniyyət Portalı — Sarıçiçek kənd otaqları kulturportali.gov.tr
9. Mədəniyyət Portalı — Santa xarabalıqları kulturportali.gov.tr
10. GoTürkiye — Gümüşhane-ni gör goturkiye.com
11. Gümüşhane Valiliyi — Gümüşhane malikanələri gumushane.gov.tr
12. Anadolu Agentliyi — İstifadəsiz qalan tarixi malikanə turizmlə yenidən canlandı aa.com.tr
13. Mədəniyyət və Turizm Nazirliyi — Gümüşhane Muzeyi muze.gov.tr

FAQ

Image: Gümüşhane Ottoman houses (Photo by Scott Dexter, June 20, 2012) (7884335224).jpg — Scott Dexter, CC BY-SA 2.0