Viyana Kongresi, yenilmiş Fransa’yı da kapsayan beş büyük devletli Avrupa dengesinin temelini attı. Napolyon Savaşları’nın ardından 1814–1815’te toplanarak Avrupa’nın sınırlarını ve devletler arasındaki güç ilişkilerini düzenledi. Rusya Polonya’da, Prusya Alman topraklarında, Avusturya ise kuzey İtalya’da güç kazandı. [1][2]
Fransa’nın yenilgiye rağmen karar masasında etkili olması, Viyana görüşmelerinin dikkat çekici sonuçlarından biriydi. Siz bu yazıda sınır değişikliklerini, hanedanların dönüşünü ve diplomatik pazarlıkları birlikte izleyeceksiniz. Bugün bir Avrupa gezisi planlarken karşılaştığınız Viyana, Frankfurt ve Venedik adları bu düzenlemelerde buluşuyor. [2][3][4]
Viyana Kongresi neden toplandı, başlıca katılımcıları kimlerdi?
Kongrenin temel amacı, Napolyon Savaşları sonrasında Avrupa’nın sınırlarını ve güç dağılımını yeniden düzenlemekti. Dolayısıyla Viyana’daki görüşmeler, toprak paylaşımıyla devletlerin birbirleri karşısındaki konumlarını birlikte ele aldı. Nihai Senet, bu görüşmelerin kararlarını 9 Haziran 1815 tarihli belgede birleştirdi. [1][5]
1814 yazının sonlarından itibaren yaklaşık 200 Avrupa devleti, eyaleti ve kentinden temsilciler Viyana’ya geldi. Gelenler arasında hükümdarlar ve diplomatlar bulunuyor, böylece oldukça geniş bir katılım oluşuyordu. Ancak yaklaşık 200 yerden katılım sağlanması, karar gücünün aynı ölçüde dağıldığı anlamına gelmiyordu. [2]
Avusturya adına Metternich, Britanya adına Castlereagh, Prusya adına Hardenberg başlıca karar vericiler arasındaydı. Rusya’yı Çar I. Aleksandr, Fransa’yı ise Talleyrand görüşmelerin merkezinde temsil ediyordu. Bu isimlerin arkasındaki beş devlet, Viyana’da kurulan güç dengesinin başlıca dayanaklarını oluşturdu. [1][2]
Rusya, Britanya, Avusturya, Prusya ve Fransa’nın çıkarları her konuda aynı doğrultuda ilerlemiyordu. Polonya ve Saksonya üzerindeki talepler, galip devletlerin kendi aralarında da anlaşamadığını gösterdi. Kongrenin sonuçlarını anlamak için katılımcı listesinden çok, bu çıkar ayrılıklarını izlemek gerekiyor. [2][4]
Siz katılımcıları hatırlarken Metternich’i Avusturya’yla, Talleyrand’ı Fransa’yla eşleştirerek başlayabilirsiniz. Ardından Polonya-Saksonya krizinde hangi devletlerin karşı karşıya geldiğini takip etmek kolaylaşır. Özellikle Fransa’nın etkisi, galipler arasındaki bu anlaşmazlık üzerinden daha açık anlaşılır. [1][4]
Meşruiyet ve güç dengesi ilkeleri nasıl uygulandı?
Meşruiyet ilkesi, devrim ve Napolyon döneminde uzaklaştırılan eski hanedanların yeniden iktidara getirilmesini savunuyordu. Hanedanların büyük ölçüde geri dönüşü, Restorasyon döneminin temel yaklaşımını oluşturdu. Buradaki meşruiyet, eski hükümdar ailelerinin yönetim haklarının yeniden tanınmasıyla ilgiliydi. [3]
Güç dengesi ilkesi ise devletlerin birbirleri karşısındaki konumlarını düzenlemeye yönelikti. Prusya’nın Ren kıyısındaki kazanımları, Fransa karşısında bir savunma engeli oluşturmayı amaçlıyordu. Dolayısıyla bir bölgenin kime bırakılacağı, komşu devletler üzerindeki etkisiyle birlikte değerlendiriliyordu. [3]
Belçika topraklarının Hollanda’ya bağlanması da Fransa’nın kuzeyinde daha güçlü bir komşu yaratıyordu. Eski Avusturya Hollandası’nın bu şekilde düzenlenmesi, sınır değişikliğinin stratejik amacını gösteriyordu. Ren kıyısındaki Prusya kazanımlarıyla birlikte düşünüldüğünde, Fransa çevresindeki dengeleme yaklaşımı belirginleşiyor. [3][4]
Hanedanların geri getirilmesiyle toprakların yeniden dağıtılması, Viyana düzeninde birlikte uygulanan iki yaklaşımdı. Papalık Devletleri’nin papaya iadesi, eski yönetimin yeniden kurulmasına somut bir örnekti. Cenova’nın Sardinya Krallığı’na bağlanması ise haritanın yalnızca eskiye döndürülmediğini gösteriyordu. [1]
Polonya-Saksonya krizi, güç dengesi hesabının galiplerin taleplerini de sınırladığını ortaya koydu. Avusturya, Rusya’nın Polonya ve Prusya’nın Saksonya taleplerine kendi güvenliğini gerekçe göstererek karşı çıktı. Böylece Napolyon karşısındaki ortaklık, savaş sonrası paylaşımda görüş birliğini kendiliğinden sağlamadı. [4]
Polonya, Saksonya, Alman ve İtalyan toprakları hakkında hangi kararlar alındı?
Polonya’daki temel düzenleme, Varşova Dükalığı’nın büyük bölümünde bir Polonya Krallığı kurulmasıydı. Kongre Polonyası adıyla anılan bu krallığın hükümdarı, Rus Çarı I. Aleksandr oldu. Bu karar, Rusya’nın Polonya üzerindeki konumunu güçlendiren başlıca sonuçlar arasındaydı. [1]
Poznań çevresi Prusya’ya bırakılırken Kraków için ayrı bir yönetim düzenlemesi oluşturuldu. Kraków, Avusturya, Prusya ve Rusya’nın ortak koruması altında serbest şehir oldu. Dolayısıyla Polonya toprakları üzerindeki kararlar, bütün bölgeleri aynı devletin yönetiminde birleştirmedi. [1]
Prusya, talep ettiği Saksonya Krallığı’nın tamamını kendi topraklarına katmayı başaramadı. Bununla birlikte krallığın önemli bir bölümünü alarak Alman topraklarındaki konumunu güçlendirdi. Ren kıyısındaki kazanımları da Fransa’ya karşı düşünülen savunma düzeninin parçasıydı. [3][4]
Alman topraklarında Avusturya’nın önderliğinde, toplam 39 üyeden oluşan Alman Konfederasyonu kuruldu. Birlik, 35 egemen devlet ile dört serbest şehri aynı çatı altında topluyordu. En yüksek organı, üye devletlerin temsilcilerinin katıldığı Frankfurt am Main’daki Federal Meclis’ti. [3]
Bu yapıdaki 35 devletin egemenliği, Alman düzenlemesini anlamak bakımından belirleyici bir ayrıntıdır. Kongrenin oluşturduğu birlik, bütün üyeleri tek devletin yönetimi altında toplamıyordu. Frankfurt’taki Federal Meclis ise üye devletlerin temsilcilerinin bir araya geldiği organdı. [3]
Avusturya, kuzey İtalya’da Lombardiya ve Venedik’i alarak yarımadadaki nüfuzunu güçlendirdi. Papalık Devletleri papaya geri verilirken Sardinya Krallığı’nın ana kara toprakları iade edildi. Ayrıca Cenova, yapılan düzenlemeyle Sardinya Krallığı’nın topraklarına bağlanan yerlerden biri oldu. [1][4]
Siz haritada Polonya, Ren kıyıları ve kuzey İtalya’yı birlikte işaretleyebilirsiniz. Böylece Rusya, Prusya ve Avusturya’nın güç kazandığı bölgeler arasındaki farkı görebilirsiniz. İsviçre içinse toprak genişlemesiyle birlikte tarafsızlığın uluslararası kabulü öne çıkan sonuçtu. [1][3][4]
Fransa yenilmesine rağmen görüşmelerde nasıl etkili oldu?
Fransa’nın etkisini açıklayan başlıca gelişme, galiplerin Polonya ve Saksonya konusunda ayrışmasıydı. Rusya’nın Polonya üzerindeki talepleriyle Prusya’nın Saksonya beklentisi, Avusturya’nın güvenlik kaygılarıyla karşılaştı. Talleyrand, bu anlaşmazlıklardan yararlanarak yenilmiş Fransa’nın diplomatik hareket alanını genişletti. [4]
Britanya, Avusturya ve Fransa, 3 Ocak 1815’te gizli bir antlaşma imzaladı. Antlaşma, Rusya-Prusya planını gerekirse savaş yoluyla engellemeyi öngören bir ortaklık kuruyordu. Böylece Fransa, kongredeki önemli bir anlaşmazlıkta Britanya ve Avusturya’yla aynı tarafta yer aldı. [1]
Talleyrand’ın diplomasisi, Fransa’nın görüşmelere eşit bir ortak olarak katılmasını sağladı. Bu sonuç, savaşta yenilmekle diplomatik pazarlıklarda etkisiz kalmanın aynı olmadığını gösteriyor. Fransa’nın katılımı, beş büyük devlete dayanan Viyana dengesinin de temel parçalarındandı. [2][4]
Buradaki ayrımı günlük hayattaki bir müzakere üzerinden düşünmek de mümkündür. Ortak karar alırken tarafların farklı beklentileri, yeni uzlaşma alanları açabilir. Viyana’da bunun somut karşılığı, Talleyrand’ın Polonya-Saksonya anlaşmazlığında Fransa için bulduğu diplomatik alandı. [4]
Viyana düzeni ile Avrupa Uyumu arasında nasıl bir ilişki vardı?
Viyana düzeninden gelişen Avrupa Uyumu, büyük devletlerin barış ve istikrarı ortak sorumluluk saymasına dayanıyordu. Anlaşmazlıkların yönetiminde danışma ve müzakere, bu yaklaşımın temel araçları olarak öne çıktı. Böylece sınırlar üzerindeki düzenlemeler, devletler arasında devam eden bir görüşme anlayışıyla ilişkilendi. [6]
Avusturya, Prusya ve Rusya, 26 Eylül 1815’te Kutsal İttifak’ı kurdu. Britanya’nın da katıldığı Dörtlü İttifak ise 20 Kasım 1815’te imzalandı. Bu iki oluşumun üyeleri aynı değildi; Britanya, Dörtlü İttifak içinde yer alıyordu. [6]
1818 Aix-la-Chapelle Kongresi’nde Fransa’nın işgalinin sona erdirilmesi, işbirliğinin kapsamını genişletti. Fransa’nın katılımıyla Dörtlü İttifak, beş devletli bir yapıya dönüşmüş oldu. Viyana’da diplomasiyle etkili olan Fransa, böylece sonraki işbirliği düzeninde de yer aldı. [6]
Ancak Avrupa Uyumu’nun barış üzerindeki etkisi, tarihsel açıklamalar bakımından tartışmalı bir konudur. Alternatif açıklama, uluslararası koşulların hem işbirliğini hem istikrarı mümkün kıldığıdır. Bu yaklaşımda Avrupa Uyumu, istikrarın tek başına yeterli açıklaması olarak görülmez. [7]
Viyana düzeninin 1914’e kadar kesintisiz barış sağladığı iddiası da savaşlarla çelişir. İtalya’nın 1861’de ve Almanya’nın 1871’de birleşmesine uzanan süreçlerde savaşlar yaşandı. Ayrıca Alman Konfederasyonu’nun kurucu düzenlemesindeki 13. madde anayasa öngörürken uygulama birçok devlette ağır ilerledi. [3][6]
Kısa kronoloji
Viyana görüşmelerini anlamak için 1814–1815 kararlarını, ardından gelen ittifaklarla birlikte izleyebilirsiniz. Aşağıdaki sıralama, Nihai Senet’in Waterloo yenilgisinden önce imzalandığını da gösteriyor. [1][6]
- 1814 yazının sonlarından itibaren Yaklaşık 200 Avrupa devleti, eyaleti ve kentinden hükümdarlar ve diplomatlar Viyana’ya geldi. [2]
- 3 Ocak 1815 Britanya, Avusturya ve Fransa gizli antlaşma imzaladı. [1]
- 8 Şubat 1815 Sekiz devlet, köle ticaretinin kaldırılmasını destekleyen bildiriyi imzaladı. [8]
- 9 Haziran 1815 Kongre kararlarını birleştiren Viyana Nihai Senedi imzalandı. [5]
- 18 Haziran 1815 Napolyon, Waterloo Muharebesi’nde son yenilgisini aldı. [1]
- 26 Eylül 1815 Rusya, Avusturya ve Prusya Kutsal İttifak’ı kurdu. [6]
- 20 Kasım 1815 Britanya, Avusturya, Prusya ve Rusya Dörtlü İttifak’ı imzaladı. [6]
- 1818 Aix-la-Chapelle Kongresi’nde Fransa’nın işgali sona erdirildi. [6]
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Nihai Senet, Napolyon’un Waterloo’daki son yenilgisinden tam dokuz gün önce imzalandı. Dolayısıyla kongre kararlarının belgelendiği tarih, Waterloo Muharebesi’nin ardından gelen bir tarih değildi. Bu sıralama, Viyana görüşmeleriyle Napolyon’un son yenilgisini birbirine karıştırmamak için yararlıdır. [1][5]
Viyana’daki balolar ve eğlenceler, kongrenin diplomasi dışındaki görünür yüzünü oluşturuyordu. Ünlü “Kongre dans ediyor” sözü, bu eğlencelerle bağlantılı olarak ortaya çıktı. Aynı kongrede Polonya-Saksonya anlaşmazlığı, savaş ihtimalini içeren gizli bir antlaşmaya da yol açıyordu. [1][2]
Jean-Baptiste Isabey, ünlü kongre grup resmini hazırlamak için 23 katılımcının ayrı portrelerini yaptı. Dolayısıyla grup resminin hazırlanmasında katılımcıların ayrı ayrı yapılan portrelerinden yararlanılmıştı. Bu ayrıntı, kongrenin görsel temsilinin nasıl oluşturulduğunu anlamaya yardımcı oluyor. [3]
Nihai Senet’in Avusturya nüshası, toplam 220 sayfalık fiziksel bir belgedir. Kırmızı kadife cildi ve devlet armalarını taşıyan altın mühürleri bulunur. Avrupa’nın sınırlarını düzenleyen kararlar, böylece sayfa sayısı ve malzemesi bilinen bir belgede somutlaşır. [5]
Kongrenin gündemi, hanedanlar ve toprak paylaşımının yanında köle ticaretini de kapsadı. Britanya, Rusya, Avusturya, Prusya, Fransa, İspanya, İsveç ve Portekiz temsilcileri ortak bildiri imzaladı. 8 Şubat 1815 tarihli bildiri, köle ticaretinin evrensel olarak kaldırılmasını destekliyordu. [8]
Sık sorulan sorular
Viyana Kongresi ne zaman toplandı ve kararları ne zaman imzalandı?
Viyana Kongresi, Napolyon Savaşları’nın ardından 1814–1815 yıllarında Avrupa düzenini görüşmek amacıyla toplandı. Kararları bir araya getiren Nihai Senet, 9 Haziran 1815 tarihini taşır.
Viyana Kongresi’nde Fransa’yı kim temsil etti?
Fransa’nın kongredeki başlıca diplomatik temsilcisi, galipler arasındaki anlaşmazlıklardan yararlanan Talleyrand’dı. Britanya ve Avusturya’yla yakınlaşarak ülkesinin görüşmelere eşit ortak olarak katılmasını sağladı.
Viyana Kongresi Almanya ve İtalya’yı birleştirdi mi?
Alman topraklarında Avusturya önderliğinde kurulan Alman Konfederasyonu, 39 üyeli bir birlikti. İtalyan yarımadasında ise Avusturya, Papalık Devletleri ve Sardinya Krallığı için ayrı düzenlemeler yapıldı.
Viyana düzeni Avrupa’ya kesintisiz barış getirdi mi?
Avrupa Uyumu, büyük devletlerin anlaşmazlıklarını danışma ve müzakereyle yönetmesini esas aldı. Ancak 1861’de İtalya’nın ve 1871’de Almanya’nın birleşmesine uzanan savaşları engelleyemedi.
Kaynaklar
- Wikipedia — Congress of Vienna en.wikipedia.org
- Avusturya Federal Başbakanlığı — The Congress of Vienna bundeskanzleramt.gv.at
- Alman Tarih Enstitüsü, GHDI — The Congress of Vienna under the Leadership of Prince Clemens von Metternich germanhistorydocs.org
- Alman Tarih Enstitüsü, GHDI — The Congress (1815) germanhistorydocs.org
- Avusturya UNESCO Komisyonu — Final Document of the Congress of Vienna 1815 unesco.at
- Wikipedia — Concert of Europe en.wikipedia.org
- Ian Clark, Cambridge University Press — From balance to concert, 1815–1854 cambridge.org
- ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi — 1875 tarihli uluslararası kölelik karşıtı komite muhtırası history.state.gov
Görsel: Wiener Kongress Abschlussdokument 2.JPG — Thomas Ledl, CC BY-SA 4.0
