کنگره وین (Viyana Kongresi) در سالهای 1814–1815، پس از جنگهای ناپلئونی (Napolyon Savaşları)، با بازگرداندن دودمانهای پیشین و تقسیم دوباره سرزمین‌ها، مرزهای اروپا (Avrupa) را تغییر داد. روسیه (Rusya) جایگاه خود را در لهستان (Polonya) تقویت کرد. پروس (Prusya) سرزمین‌هایی در آلمان (Almanya) به دست آورد و اتریش (Avusturya) صاحب لومباردی (Lombardiya) و ونتو (Venetya) شد. این ترتیبات به برقراری توازن قدرت میان روسیه، بریتانیا (Britanya)، اتریش، پروس و فرانسه (Fransa) کمک کرد.
فرانسه شکست‌خورده چگونه میان این پنج قدرت جایی برای خود باز کرد؟ تالیران (Talleyrand) از اختلاف میان مخالفان پیروز ناپلئون (Napolyon)، به‌ویژه بر سر لهستان و ساکسونی (Saksonya)، استفاده کرد. اگر شما این اختلاف‌ها را در کنار تصمیم‌های ارضی دنبال کنید، می‌بینید که توافق وین چگونه مرزها، اقتدار دودمان‌ها و همکاری دیپلماتیک را به هم پیوند داد.
چرا کنگره وین تشکیل شد و شرکت‌کنندگان اصلی آن چه کسانی بودند؟
کنگره برای سامان دادن دوباره به اروپا پس از جنگهای ناپلئونی تشکیل شد. فرمانروایان و دیپلمات‌ها از اواخر تابستان 1814 وارد وین (Viyana) شدند.
از اواخر تابستان، فرمانروایان و دیپلمات‌هایی از حدود 200 دولت، ایالت و شهر اروپایی به وین آمدند. این حضور گسترده به معنای وزن برابر همه شرکت‌کنندگان نبود. تصمیم‌های اصلی را نمایندگان قدرتهای بزرگ می‌گرفتند.
چهره اصلی اتریش مترنیخ (Metternich) بود. کاسلری (Castlereagh) نمایندگی بریتانیا را بر عهده داشت، هاردنبرگ (Hardenberg) نماینده پروس بود و تزار الکساندر اول (Çar I. Aleksandr) نماینده روسیه. تالیران از جانب فرانسه حضور داشت. این افراد مذاکره‌کنندگان اصلی توافق‌های ارضی کنگره بودند.
سند نهایی، تصمیم‌های کنگره را در 9 ژوئن 1815 یکجا گرد آورد. تاریخ آن اهمیت دارد: شکست نهایی ناپلئون در واترلو (Waterloo) نه روز بعد رخ داد. بنابراین سند پیش از نبردی تنظیم شد که شکست نظامی او را کامل کرد.
اصل مشروعیت و توازن قدرت چگونه اجرا شدند؟
اصل مشروعیت از بازگشت دودمانهای پیشینی حمایت میکرد که در دوران انقلاب و ناپلئون از قدرت کنار زده شده بودند. این اصل به شکل‌گیری عصر بازگشت سلطنت‌ها کمک کرد. بازگرداندن ایالات پاپی (Papalık Devletleri) به پاپ و احیای قلمروهای ساردنی (Sardinya) در خاک اصلی اروپا، نمونه‌های مشخص این سیاست در توافق وین بودند.
توازن قدرت به چگونگی توزیع قدرت میان دولت‌ها مربوط می‌شد. سرزمین‌هایی که پروس در امتداد رود راین (Ren) به دست آورد، به ایجاد سدی دفاعی در برابر فرانسه کمک کردند. سرزمین‌های بلژیک (Belçika)، که پیش‌تر هلند اتریشی (Avusturya Hollandası) نام داشتند، به هلند (Hollanda) پیوستند تا در شمال فرانسه دولتی نیرومندتر شکل بگیرد.
شما می‌توانید این موضوع را به مسئله‌ای روزمره ربط دهید: تقسیم یک فضای مشترک، به‌گونه‌ای که یک نفر اختیار همه تصمیم‌ها را در دست نگیرد. در وین، مسئله بر سر سرزمین و امنیت بود. مخالفت اتریش با خواستههای روسیه در لهستان و خواستههای پروس در ساکسونی نشان می‌داد که دستاورد یک دولت چگونه می‌تواند دولت دیگری را نگران کند.
بازگرداندن حکومت‌های پیشین با گسترش قلمرو نیز همراه بود. اتریش لومباردی و ونتو را به دست آورد و پروس بخش بزرگی از ساکسونی را تصاحب کرد. اصل مشروعیت راهنمای توافق بود، اما تقسیم نهایی سرزمین‌ها نتیجه چانه‌زنی بر سر قدرت نسبی دولت‌های بزرگ هم بود.
درباره لهستان، ساکسونی و سرزمین‌های آلمانی و ایتالیایی چه تصمیم‌هایی گرفته شد؟
مسئله لهستان و ساکسونی بحرانی بزرگ در دیپلماسی ایجاد کرد. روسیه بر ادعاهای خود درباره لهستان پافشاری میکرد و پروس خواهان پادشاهی ساکسونی بود. اتریش به دلایل امنیتی با این خواسته‌ها مخالفت کرد. این اختلاف، شکاف‌های جدی میان دولت‌هایی را آشکار کرد که ناپلئون را شکست داده بودند.
بیشتر قلمرو دوک‌نشین ورشو (Varşova Dükalığı) به پادشاهی لهستان تبدیل شد که معمولاً لهستان کنگره (Kongre Polonyası) نامیده می‌شود. فرمانروای آن الکساندر اول، تزار روسیه، بود. پروس ناحیه پیرامون پوزنان (Poznan) را گرفت. کراکوف (Krakov) نیز به شهری آزاد زیر حمایت مشترک اتریش، پروس و روسیه تبدیل شد.
پروس تمام ساکسونی را به دست نیاورد. بااین‌حال، بخش بزرگی از این پادشاهی را ضمیمه قلمرو خود کرد. این توافق، همراه با دستاوردهای پروس در امتداد راین، موقعیت ارضی آن را تقویت کرد، اما اجازه نداد همه خواسته‌هایش درباره ساکسونی تحقق یابد.
کنفدراسیون آلمان (Alman Konfederasyonu) با رهبری اتریش، 39 عضو را گرد هم آورد. این اعضا شامل 35 دولت مستقل و چهار شهر آزاد بودند. عالی‌ترین نهاد آن مجلس فدرال در فرانکفورت آم ماین (Frankfurt am Main) بود که نمایندگان دولت‌های عضو در آن شرکت می‌کردند.
ماده 13 سند تأسیس کنفدراسیون، تدوین قانون اساسی در دولت‌های عضو را پیش‌بینی میکرد. اجرای آن در بسیاری از این دولت‌ها به‌کندی پیش رفت. این ماده نمونه‌ای روشن برای تشخیص فاصله میان مفاد توافق و سرعت اجرای آن به دست حکومت‌هاست.
در شمال ایتالیا (İtalya)، اتریش لومباردی و ونتو را به دست آورد و نفوذ خود را در شبه‌جزیره تقویت کرد. ایالات پاپی به پاپ بازگردانده شدند. ساردنی قلمروهای خود در خاک اصلی اروپا را پس گرفت و جنوا (Cenova) را نیز دریافت کرد. این تصمیم‌ها بازگشت اقتدار پیشین را با تغییر در کنترل سرزمین‌ها همراه کردند.
در جای دیگر، توافق وین قلمرو سوئیس (İsviçre) را گسترش داد و بی‌طرفی آن را به رسمیت بین‌المللی رساند. در کنار تقویت هلند و واگذاری سرزمین‌های راین به پروس، ترتیبات مربوط به سوئیس نشان می‌دهد که وین برای سامان دادن به نقشه سیاسی اروپا از چند روش متفاوت استفاده کرد.
فرانسه شکست‌خورده چگونه در مذاکرات دوباره نفوذ پیدا کرد؟
تالیران از اختلاف میان دولت‌های پیروز استفاده کرد تا فرانسه بهعنوان شریکی برابر در مذاکرات حضور یابد. بحران لهستان و ساکسونی این فرصت را فراهم کرد. مخالفت بریتانیا و اتریش با خواستههای روسیه و پروس به فرانسه امکان داد با دو دشمن پیشین خود همکاری کند.
در 3 ژانویه 1815، فرانسه، بریتانیا و اتریش پیمانی محرمانه امضا کردند. این پیمان پیش‌بینی میکرد که در صورت لزوم، با جنگ جلوی طرح روسیه و پروس گرفته شود. به این ترتیب، فرانسه شکست‌خورده شریک یک صف‌بندی دیپلماتیک علیه دو قدرت پیروز شد.
اگر شما وین را صرفاً صحنه تقسیم میان برندگان و بازندگان بدانید، این پیمان تصویر را پیچیده‌تر می‌کند. شکست فرانسه مانع نفوذ گرفتن تالیران نشد. نگرانی درباره روسیه و پروس به بازگشت فرانسه به مذاکرات اصلی کمک کرد.
جایگاه فرانسه در اکس‌لاشاپل (Aix-la-Chapelle) در 1818 بیش از پیش تغییر کرد. اشغال این کشور پایان یافت و پیوستن آن، اتحاد چهارگانه (Dörtlü İttifak) را به ساختاری متشکل از پنج قدرت گسترش داد. این تحول همکاری میان روسیه، بریتانیا، اتریش، پروس و فرانسه را تقویت کرد.
توافق وین چه ارتباطی با کنسرت اروپا داشت؟
کنسرت اروپا (Avrupa Uyumu) از نظم وین پدید آمد. پایه آن این اندیشه بود که قدرتهای بزرگ در قبال صلح و ثبات مسئولیتی مشترک دارند. آن‌ها می‌کوشیدند اختلاف‌ها را از راه مشورت و مذاکره مدیریت کنند.
پس از کنگره چند توافق شکل گرفت. اتریش، پروس و روسیه در 26 سپتامبر 1815 اتحاد مقدس (Kutsal İttifak) را تشکیل دادند. بریتانیا در 20 نوامبر 1815 همراه با این سه دولت به اتحاد چهارگانه پیوست. ورود فرانسه در 1818 ساختار همکاری را گسترده‌تر کرد.
چه سهمی از صلح نسبی نیمه نخست قرن نوزدهم را باید به این همکاری نسبت داد؟ یک تفسیر بر نقش خود کنسرت تأکید می‌کند. تفسیر دیگر می‌گوید شرایط بین‌المللی، همکاری را ممکن کرد و هم هماهنگی دیپلماتیک و هم ثبات را به وجود آورد.
این ادعا که وین تا 1914 صلحی بیوقفه در اروپا برقرار کرد، اغراق‌آمیز است. جنگهایی که به اتحاد ایتالیا در 1861 و اتحاد آلمان در 1871 انجامیدند، آن را رد میکنند. توافق وین ترتیباتی برای همکاری ایجاد کرد، اما این ترتیبات جنگ میان دولت‌ها را از میان نبردند.
خط زمانی
- از اواخر تابستان 1814 به بعد: فرمانروایان و دیپلمات‌هایی از حدود 200 دولت، ایالت و شهر اروپایی وارد وین شدند.
- 3 ژانویه 1815: بریتانیا، اتریش و فرانسه پیمان محرمانه خود را علیه خواستههای روسیه و پروس امضا کردند.
- 8 فوریه 1815: هشت دولت اعلامیه‌ای در حمایت از لغو جهانی تجارت برده امضا کردند.
- 9 ژوئن 1815: سند نهایی کنگره امضا شد.
- 18 ژوئن 1815: ناپلئون در واترلو شکست خورد.
- 26 سپتامبر 1815: روسیه، اتریش و پروس اتحاد مقدس را تشکیل دادند.
- 20 نوامبر 1815: بریتانیا، اتریش، پروس و روسیه پیمان اتحاد چهارگانه را امضا کردند.
- 1818: کنگره اکس‌لاشاپل به اشغال فرانسه پایان داد و همکاری پنج قدرت را تقویت کرد.
جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید
نسخه اتریشی سند نهایی 220 صفحه دارد. جلد آن از مخمل قرمز است و مهرهای طلایی با نشان‌های رسمی دولت‌ها دارد. این سند باقی‌مانده، فراتر از نقشه آشنای مرزها، به توافق ارضی و دیپلماتیک شکلی ملموس می‌دهد.
مجلس‌های رقص و سرگرمی‌های وین الهام‌بخش این عبارت مشهور شدند که کنگره در حال رقصیدن بود. موسیقی نیز بخشی از فضای اجتماعی آن بود. در 29 نوامبر 1814، بتهوون (Beethoven) شخصاً سه اثر را در برابر حدود 6,000 شنونده، از جمله سه فرمانروا، رهبری کرد.
تصویر گروهی مشهور کنگره نیز به آماده‌سازی جداگانه برای هر فرد نیاز داشت. ژان باتیست ایزابه (Jean-Baptiste Isabey) برای آن، پرتره‌های جداگانه‌ای از 23 شرکت‌کننده تهیه کرد. وقتی شما به آن تصویر نگاه می‌کنید، صحنه جمعی پیش رویتان بر مجموعه‌ای از پرتره‌های فردی استوار است.
دیپلماسی به مرزها و دودمان‌ها محدود نبود. در 8 فوریه 1815، نمایندگان بریتانیا، روسیه، اتریش، پروس، فرانسه، اسپانیا (İspanya)، سوئد (İsveç) و پرتغال (Portekiz) اعلامیه‌ای در حمایت از لغو جهانی تجارت برده امضا کردند. این اعلامیه از لغو تجارت برده حمایت میکرد؛ تعهد مشخص ثبت‌شده در آن همین بود.
پرسش‌های متداول
هدف اصلی کنگره چه بود؟
کنگره در سالهای 1814–1815 تشکیل شد تا پس از جنگهای ناپلئونی، مرزهای اروپا و توازن قدرت را از نو سامان دهد. بازگرداندن دودمان‌ها و توافق‌های ارضی هسته اصلی توافق نهایی آن بودند.
کدام دولت‌ها سرزمین‌های تازه به دست آوردند؟
پروس بخشی از ساکسونی و سرزمین‌هایی در امتداد راین را به دست آورد. اتریش لومباردی و ونتو را تصاحب کرد. بیشتر قلمرو دوک‌نشین ورشو به پادشاهی لهستان تبدیل شد که الکساندر اول، تزار روسیه، بر آن حکومت میکرد.
فرانسه چگونه دوباره نفوذ پیدا کرد؟
تالیران از اختلاف میان قدرتهای پیروز بهره برد. پیمان محرمانه فرانسه با بریتانیا و اتریش در 3 ژانویه 1815 نشان داد که این کشور در جریان مذاکرات دوباره نقشی دیپلماتیک به دست آورده است.
آیا توافق وین جلوی جنگهای بعدی را گرفت؟
خیر. جنگهای مرتبط با اتحاد ایتالیا در 1861 و اتحاد آلمان در 1871، ادعای صلح بیوقفه تا 1914 را رد میکنند. کنسرت اروپا مشورت را ترویج کرد، اما جنگ را از میان نبرد.
منابع
- ویکی‌پدیا — کنگره وین en.wikipedia.org
- کمیسیون اتریش برای یونسکو — سند نهایی کنگره وین 1815 unesco.at
- صدارت فدرال اتریش — کنگره وین bundeskanzleramt.gv.at
- تاریخ آلمان در اسناد و تصاویر — کنگره وین به رهبری شاهزاده کلمنس فون مترنیخ germanhistorydocs.org
- تاریخ آلمان در اسناد و تصاویر — کنگره (1815) germanhistorydocs.org
- ویکی‌پدیا — کنسرت اروپا en.wikipedia.org
- ایان کلارک، انتشارات دانشگاه کمبریج — از توازن تا کنسرت، 1815–1854 cambridge.org
- مخزن پژوهشی دانشگاه ناتینگهام — کنگره وین، 1814–1815: دیپلماسی، فرهنگ سیاسی و معاشرت اجتماعی nottingham-repository.worktribe.com
FAQ
هدف اصلی کنگره وین چه بود؟
کنگره در سالهای 1814–1815 تشکیل شد تا پس از جنگهای ناپلئونی، مرزهای اروپا و توازن قدرت را از نو سامان دهد. توافق نهایی، بازگرداندن دودمانهای پیشین را با ترتیبات ارضی میان قدرتهای بزرگ ترکیب کرد.
کدام کشورها با توافق وین به قلمروهای تازه رسیدند؟
روسیه از طریق پادشاهی لهستان، که الکساندر اول بر آن حکومت میکرد، نفوذ بیشتری به دست آورد. پروس بخش بزرگی از ساکسونی و سرزمین‌هایی در امتداد راین را تصاحب کرد و اتریش نیز لومباردی و ونتو را به دست آورد.
فرانسه پس از شکست چگونه دوباره نفوذ پیدا کرد؟
تالیران از اختلاف قدرتهای پیروز استفاده کرد تا فرانسه را بهعنوان شریکی برابر وارد مذاکرات کند. فرانسه در 3 ژانویه 1815 همراه با بریتانیا و اتریش، پیمانی محرمانه علیه خواستههای روسیه و پروس امضا کرد.
آیا کنگره وین تا سال 1914 صلحی بیوقفه برقرار کرد؟
خیر. جنگهایی که به اتحاد ایتالیا در 1861 و اتحاد آلمان در 1871 انجامیدند، این ادعا را رد میکنند. کنسرت اروپا مشورت میان قدرتها را تشویق میکرد، اما جنگ را از میان نبرد.
Image: Wiener Kongress Abschlussdokument 2.JPG — Thomas Ledl, CC BY-SA 4.0
