Tahran Konferansı: Savaşın Seyri ve Türkiye Kararları

Tahran Konferansı, Türkiye’nin 1943 bitmeden Müttefikler yanında savaşa girmesini askerî açıdan çok arzu edilen bir gelişme olarak kaydeden bir askerî belgeyle sonuçlandı. Siz bu yazıda Fransa çıkarmasının, Sovyet saldırılarının ve Türkiye’ye yönelik girişimlerin bağlantısını öğreneceksiniz. Roosevelt, Churchill ve Stalin, 28 Kasım–1 Aralık 1943’te Fransa’da ikinci cephe hazırlıklarını birlikte ele aldı. [1][2][3]

Tahran’daki Sovyet Büyükelçiliği, üç liderin birlikte katıldığı ilk savaş zirvesine ev sahipliği yaptı. Masadaki konular arasında İran’ın egemenliği, Türkiye’nin güvenliği ve savaş sonrası uluslararası düzen bulunuyordu. Siz kararları izlerken, aynı toplantıda askerî planlarla diplomatik beklentilerin nasıl birleştiğini görebilirsiniz. [1][2][3][4]

Tahran Konferansı’na kimler katıldı, toplantı nerede yapıldı?

ABD Başkanı Franklin D. Roosevelt, Birleşik Krallık Başbakanı Winston Churchill ve Sovyet lideri Josef Stalin Tahran’da buluştu. Üç liderin birlikte katıldığı ilk savaş zirvesi, İran’ın başkentindeki Sovyet Büyükelçiliği’nde düzenlendi. Konferansın askerî kod adı, kayıtlarda kısa bir sözcükle yer aldı: Eureka. [1][2]

Görüşmeler 28 Kasım 1943’te başladı ve 1 Aralık 1943 tarihinde sona erdi. Fransa’ya çıkarma hazırlığı ile Türkiye’nin savaşa katılması, askerî sonuç belgesinde birlikte bulunuyordu. İran’a ilişkin bildiri de konferansın son günü olan 1 Aralık tarihini taşıyordu. [1][3]

Katılımcı listesini doğru okumak, Türkiye’nin konferanstaki konumunu anlamanıza da yardımcı olur. İsmet İnönü’nün Roosevelt ve Churchill ile görüşmesi, Tahran sonrasındaki Kahire buluşmasında gerçekleşti. Tahran’da ise Roosevelt ile Churchill’in İnönü’yü ikna etmeye çalışması üzerinde anlaşmaya varıldı. Böylece Türkiye’ye yönelik girişimin devamı, başka bir şehirdeki liderler görüşmesine bağlandı. [5][6]

Fransa çıkarması ve Sovyet saldırıları için ne kararlaştırıldı?

1 Aralık 1943 tarihli askerî sonuç belgesi, Overlord Harekâtı için başlangıç ayını belirtiyordu. Manş Denizi üzerinden Fransa’ya yapılacak harekâtın Mayıs 1944 içinde başlatılması öngörüldü. Buradaki Mayıs tarihi, belgenin ortaya koyduğu askerî planın takvimini ifade ediyordu. [3]

Overlord ile birlikte Güney Fransa’ya da bir çıkarma yapılması konusunda anlaşmaya varıldı. Ancak bu harekâtın büyüklüğü, mevcut çıkarma araçlarının miktarına göre belirlenecekti. Güney Fransa planı böylece doğrudan kullanılabilecek askerî araçlara bağlanmış oluyordu. Belge, harekâtın kapsamıyla taşıma imkânlarını aynı kararın içinde ele alıyordu. [3]

Stalin, Fransa çıkarmasıyla yaklaşık aynı zamanda Sovyet saldırısı başlatacağını toplantıda bildirdi. Amaç, Alman birliklerinin Doğu Cephesi’nden Batı Cephesi’ne aktarılmasını engellemek olarak açıklandı. Bu taahhüt, Fransa’daki harekât ile Sovyet saldırısının zamanlamasını birbirine bağlıyordu. [3]

Siz günlük hayatınızda ortak bir işin takvimini hazırlarken benzer bir bağımlılıkla karşılaşabilirsiniz. Tahran’daki örnekte Fransa çıkarmasının zamanlaması, Sovyet saldırısı ve çıkarma araçlarıyla birlikte değerlendirildi. Takvim ile kaynakların aynı planda buluşması, belgedeki askerî kararları okumayı kolaylaştırır. [3]

Yugoslavya’daki Partizanların desteklenmesi de üç liderin kabul ettiği askerî maddeler arasındaydı. Malzeme, teçhizat ve komando harekâtlarıyla mümkün olan en geniş desteğin verilmesi benimsendi. Dolayısıyla askerî sonuçlar, Fransa’ya çıkarma hazırlığının yanında Yugoslavya’daki mücadeleyi de kapsıyordu. [3]

Türkiye’nin savaşa katılması neden ve nasıl gündeme geldi?

Tahran’ın askerî sonuç belgesi, Türkiye için açık bir zaman beklentisi kaydetti. Türkiye’nin 1943 bitmeden Müttefikler yanında savaşa girmesi, askerî açıdan çok arzu edilen gelişme sayıldı. Bu ifade, üç liderin Türkiye’nin katılımına yönelik beklentisini doğrudan ortaya koyuyordu. [3]

Stalin, Türkiye’nin savaşa katılması halinde Bulgaristan üzerinden oluşabilecek tehdide ilişkin açıklama yaptı. Türkiye Almanya’yla savaşa girer ve bunun sonucunda Bulgaristan Türkiye’ye savaş açar veya saldırırsa Sovyetler Birliği derhal Bulgaristan’la savaş durumuna geçecekti. Böylece Sovyet taahhüdü, Türkiye’nin savaşa girmesine ve ardından Bulgaristan’ın tutumuna bağlanıyordu. [3]

Türkiye’deki askerî yöneticiler ise Kasım 1943’te kendilerine yöneltilen talepleri zaten reddetmişti. Bu talepler, savaşa katılmayı ve Müttefiklere Türkiye’de hava üsleri vermeyi kapsıyordu. Yetersiz askerî yardım ve Alman-Bulgar saldırısı tehlikesi, ret gerekçeleri olarak gösterildi. [5]

Türk tarafının itirazları, Tahran’daki 1943 sonu beklentisinin önündeki askerî sorunları açıklıyordu. Ankara’nın değerlendirmesinde yardımın yeterliliği ile saldırıya uğrama tehlikesi birlikte yer alıyordu. Siz Türkiye başlığını okurken, bu iki gerekçeyi Kahire’deki taleplerle birlikte değerlendirebilirsiniz. [5]

Tahran’da Roosevelt ile Churchill’in Cumhurbaşkanı İsmet İnönü ile görüşmesi konusunda uzlaşıldı. Görüşmenin amacı, Türkiye’yi 1943 bitmeden savaşa katılmaya ikna etmek olarak belirlendi. Ardından Roosevelt, Churchill ve İnönü, 4–6 Aralık 1943’te İkinci Kahire Konferansı’nda buluştu. [5][6]

Kahire’de İnönü ve danışmanları, savaşa katılmaya ilke olarak açık olduklarını belirtti. Bununla birlikte Müttefik hava koruması ve önemli miktarda askerî yardım istediler. Kasım ayındaki güvenlik ve yardım gerekçeleri, böylece Aralık görüşmelerinde somut taleplerle yeniden ortaya çıktı. [5]

Roosevelt, Tahran’daki 1 Aralık görüşmelerinde Fransa’da açılacak ikinci cephenin programını ayrıca vurguladı. Türkiye savaşa girse bile bu programdan ödün verilmemesini istediğini açıkça belirtti. Türkiye’nin katılımıyla ilgili girişim, Fransa çıkarmasının takvimiyle birlikte ele alınıyordu. [7]

Türkiye, Tahran’da arzu edilen 1943 sonu takviminde Müttefikler yanında savaşa girmedi. Almanya’ya karşı savaş ilanı, ancak Şubat 1945 tarihinde gerçekleşti. Tahran’daki beklentiyle Türkiye’nin savaş ilanı arasında bu nedenle belirgin bir takvim farkı bulunuyordu. [8]

İran ve savaş sonrası dünya hakkında neler görüşüldü?

1 Aralık 1943 tarihli İran Bildirisi, ev sahibi ülkeye yönelik taahhütleri içeriyordu. ABD, Birleşik Krallık ve Sovyetler Birliği, İran’ın bağımsızlığının ve egemenliğinin korunmasını destekledi. Üç devlet aynı belgede İran’ın toprak bütünlüğünün korunmasına yönelik desteklerini de açıkladı. [4]

İran’ın ortak savaş çabasına katkısı, bildiride somut bir yardım güzergâhıyla ilişkilendirildi. Ülke, özellikle denizaşırı yardımların Sovyetler Birliği’ne ulaştırılmasını kolaylaştırdığı için anılıyordu. Üç büyük güç, İran’a savaş sırasında ve sonrasında ekonomik yardım sağlama taahhütlerini açıkladı. [3][4]

Roosevelt, Stalin’le özel görüşmelerinde gelecekteki uluslararası güvenlik düzenine ilişkin bir öneri sundu. ABD, Birleşik Krallık, Sovyetler Birliği ve Çin’in dört büyük koruyucu güç olmasını önerdi. Bu başlık, Avrupa’daki harekât hazırlıklarının yanında gelecekteki güvenlik düzeninin de konuşulduğunu gösteriyordu. [4]

Sovyetler Birliği, Tahran görüşmelerinde Japonya’ya karşı savaşa katılma taahhüdünde de bulundu. Almanya’nın savaş sonrasında bölünmesi ise liderlerin ele aldığı diğer konular arasındaydı. Ancak Almanya’nın kaç parçaya ayrılacağı konusunda ortak bir uygulama planı belirlenmedi. Bu başlıkta görüşülmüş bir meseleyle üzerinde uzlaşılmış uygulamayı birbirinden ayırmak gerekir. [2][4]

Kısa kronoloji

Kasım 1943’teki Türk askerî değerlendirmeleri, Tahran ve Kahire görüşmelerinden önce geliyordu. Aşağıdaki sıralama, liderlerin toplantılarıyla Türkiye’nin savaş ilanını aynı zaman çizgisinde gösteriyor. Mayıs 1944 satırı ise Tahran belgesindeki harekât takvimini ifade ediyor. [3][5][6][8]

1. Kasım 1943 Türk askerî yöneticileri, yardım yetersizliği ve saldırı tehlikesi gerekçeleriyle talepleri reddetti. [5]
2. 28 Kasım 1943 Roosevelt, Churchill ve Stalin’in ilk ortak savaş zirvesi Tahran’da başladı. [1][2]
3. 29 Kasım 1943 Churchill, Stalingrad halkına armağan edilen onur kılıcını törenle Stalin’e sundu. [9]
4. 30 Kasım 1943 Üç lider, Churchill için düzenlenen doğum günü yemeğinde birlikte fotoğraflandı. [10]
5. 1 Aralık 1943 Konferans sona erdi; İran Bildirisi ve askerî sonuçlar bu tarihle kaydedildi. [1][3]
6. 4–6 Aralık 1943 İnönü, Roosevelt ve Churchill, Türkiye’nin savaşa katılmasını Kahire’de görüştü. [6]
7. Mayıs 1944 Askerî sonuç belgesi, Overlord Harekâtı’nın bu ay içinde başlatılmasını öngörüyordu. [3]
8. Şubat 1945 Türkiye, Almanya’ya karşı savaş ilanını Tahran’da istenen takvimden sonra yaptı. [8]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Tahran’daki askerî kararlar arasında, yaklaşan Avrupa harekâtları için ortak yanıltma planı da bulunuyordu. Üç ülkenin askerî kurmaylarının bu planı birlikte hazırlaması konusunda anlaşmaya varıldı. Böylece askerî sonuç belgesi, saldırıların yanında düşmanı yanıltmaya yönelik hazırlığı da kapsıyordu. [3]

29 Kasım 1943’te Sovyet Büyükelçiliği’nde, Roosevelt’in de bulunduğu bir tören düzenlendi. Churchill, Kral VI. George’un Stalingrad halkına armağanı olan onur kılıcını Stalin’e sundu. Ertesi gün, 30 Kasım’da üç lider Churchill’in doğum günü yemeğinde birlikte fotoğraflandı. [9][10]

Roosevelt’in konaklama kararı, konferans sonrasında yazdığı gizli bir mektupta ayrıca açıklandı. Başkan, 10 Ocak 1944 tarihli mektubunda Amerikan temsilciliğinden taşınmasının başlıca nedenini belirtti. Kendisine gelecek liderleri, Mihver ajanlarının saldırı riskine maruz bırakmak istemediğini yazdı. [11]

Suikast anlatısında ise iddiayı ve kuşkuyu birbirinden ayırarak okumak gerekiyor. Sovyet raporlarına göre Alman ajanları Roosevelt, Churchill ve Stalin’i öldürmeyi planladı. Aynı anlatıya göre girişim, henüz planlama aşamasındayken iptal edildi. [2]

ABD Büyükelçisi Averell Harriman, Tahran’daki suikast planının varlığından kuşku duyduğunu belirtti. Amerikalılar, anlatının Roosevelt’i Sovyet Büyükelçiliği’ne taşımak amacıyla uydurulmuş olabileceğini düşündü. Roosevelt’in mektubu ise kendi taşınma gerekçesini saldırı riski üzerinden açıklıyordu. [2][11]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Vikipedi — Tahran Konferansı tr.wikipedia.org
2. Wikipedia — Tehran Conference en.wikipedia.org
3. Yale Üniversitesi Avalon Project — The Tehran Conference avalon.law.yale.edu
4. ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi — The Tehran Conference, 1943 history.state.gov
5. ABD Dışişleri Bakanlığı — Türkiye’nin savaş dönemi rolüne ilişkin tarihsel inceleme 1997-2001.state.gov
6. ABD Dışişleri Bakanlığı — FRUS 1943, Türkiye’nin savaşa girmesi meselesi history.state.gov
7. Yuluğ Tekin Kurat, Belleten — Kahire Konferansı Tutanakları ve Türkiye’yi Savaşa Sokma Girişimleri belleten.gov.tr
8. The National WWII Museum — The Cairo and Tehran Conferences nationalww2museum.org
9. New Bulgarian University — Who dropped the sword of Stalingrad? ojs.nbu.bg
10. Australian War Memorial — Tahran’daki doğum günü yemeği fotoğrafı awm.gov.au
11. FRUS — Roosevelt’in Patrick Hurley’ye 10 Ocak 1944 tarihli mektubu history.state.gov

Görsel: Teheran conference-1943.jpg — U.S. Signal Corps photo., Public domain