کنفرانس تهران (Tahran Konferansı) برنامه‌های حمله به فرانسه (Fransa) را با تهاجم نیروهای شوروی (Sovyetler Birliği) هماهنگ کرد و خواستار پیوستن ترکیه (Türkiye) به متفقین (Müttefikler) پیش از پایان سال ۱۹۴۳ شد. فرانکلین دی. روزولت (Franklin D. Roosevelt)، وینستون چرچیل (Winston Churchill) و ژوزف استالین (Josef Stalin) در نشست‌های ۲۸ نوامبر تا ۱ دسامبر ۱۹۴۳، درباره حاکمیت ایران (İran) و نظم بین‌المللی پس از جنگ نیز گفت‌وگو کردند. ترکیه در موعد درخواستی آنان وارد جنگ نشد.
چرا کنفرانسی که برای عملیات در فرانسه برنامه می‌ریخت، ترکیه را هم زیر فشار گذاشت؟ پاسخ به ارتباط میان شناورهای پیادهسازی، تعهدات نظامی شوروی و درخواست‌های ترکیه برای حفاظت برمی‌گردد. اگر شما موضع ترکیه در دوران جنگ را بررسی می‌کنید، مسیر تهران تا گفتوگوهای بعدی قاهره (Kahire) نشان می‌دهد هدف متفقین چگونه با نگرانیهای مشخص امنیتی ترکیه روبه‌رو شد.
کنفرانس تهران چه بود؟
کنفرانس در سفارت شوروی در تهران (Tahran)، پایتخت ایران، برگزار شد. نام رمز نظامی آن «یوریکا» (Eureka) بود. این نخستین نشست سران در دوران جنگ بود که روزولت، رئیس‌جمهور آمریکا (Amerika Birleşik Devletleri)، چرچیل، نخست‌وزیر بریتانیا (Birleşik Krallık)، و استالین، رهبر شوروی، هر سه در آن حضور داشتند.
گفتوگوهای آنان هم عملیات پیش رو را در بر می‌گرفت و هم ترتیبات آینده را. جمعبندی نظامی به تاریخ ۱ دسامبر به فرانسه، یوگسلاوی (Yugoslavya) و ترکیه می‌پرداخت. موضوع‌های دیگر شامل تقسیم احتمالی آلمان (Almanya)، یک نظام امنیت بین‌المللی در آینده و مشارکت شوروی در جنگ علیه ژاپن (Japonya) بود.
رهبران درباره حمله به فرانسه چه تصمیمی گرفتند؟
در جمعبندی نظامی، اجرای عملیات اورلرد (Overlord)، یعنی حمله به فرانسه از راه عبور از کانال مانش (Manş Denizi)، برای مه ۱۹۴۴ برنامهریزی شد. این همان زمان‌بندی ثبت‌شده در تهران بود. وقتی شما تصمیم‌های کنفرانس را می‌خوانید، باید توجه کنید که در آن سند، مه ماهِ برنامه‌ریزی‌شده برای آغاز عملیات بود.
رهبران همچنین بر سر پیاده‌کردن نیرو در جنوب فرانسه همزمان با اورلرد توافق کردند. ابعاد این عملیات به تعداد شناورهای پیادهسازی موجود بستگی داشت. این قید، هدف نظامی مورد توافق را به یک محدودیت مشخص تجهیزاتی پیوند می‌داد: اندازه عملیات جنوبی را نمی‌شد مستقل از ظرفیت جابه‌جایی تعیین کرد.
استالین گفت نیروهای شوروی تقریباً همزمان با حمله به فرانسه، تهاجمی را آغاز خواهند کرد. هدف اعلام‌شده این بود که نیروهای آلمانی نتوانند از جبهه شرقی به جبهه غربی منتقل شوند. بنابراین، این تعهد زمان‌بندی عملیات‌های جداگانه را به جابه‌جایی نیروهای آلمان پیوند می‌داد.
شما هماهنگ‌کردن یک تقویم مشترک در زندگی روزمره را در نظر بگیرید: تعهد یک نفر بر کاری که دیگری می‌تواند انجام دهد اثر می‌گذارد. در تهران، این ارتباط هدف نظامی دقیقی داشت. قرار بود تهاجم شوروی انتقال نیروهای آلمانی را محدود کند، درحالی‌که حمله به فرانسه جبهه دیگری می‌گشود.
چه تعهدات نظامی دیگری شکل گرفت؟
سه رهبر توافق کردند تا بیشترین حد ممکن از پارتیزان‌های یوگسلاوی حمایت کنند. کمک‌های مشخص‌شده شامل تدارکات، تجهیزات و عملیات کماندویی بود. پس جمعبندی نظامی آنان، هم پشتیبانی از نیروهایی را در بر می‌گرفت که از پیش در حال جنگ بودند و هم تدارک برای پیاده‌کردن نیروهای تازه را.
شوروی همچنین در جریان گفتوگوهای تهران متعهد شد وارد جنگ علیه ژاپن شود. این تعهد دامنه نظامی کنفرانس را از عملیات برنامه‌ریزی‌شده در اروپا (Avrupa) فراتر برد. این موضوع بخشی از مجموعه گسترده‌تر توافق‌هایی بود که در کنار تصمیم‌های مربوط به فرانسه و ترکیه شکل گرفت.
چرا متفقین خواهان ورود ترکیه به جنگ بودند؟
در جمعبندی نظامی، ورود ترکیه به جنگ در کنار متفقین پیش از پایان سال ۱۹۴۳، از نظر نظامی بسیار مطلوب توصیف شد. این عبارت هدف سه قدرت را ثبت می‌کرد. از آن نمی‌شد نتیجه گرفت که ترکیه زمان‌بندی آنان را پذیرفته است.
استالین درباره بلغارستان (Bulgaristan) تضمین مشخصی داد. اگر ترکیه وارد جنگ علیه آلمان می‌شد و در نتیجه بلغارستان به ترکیه اعلان جنگ می‌کرد یا به آن حمله می‌برد، شوروی بی‌درنگ وارد وضعیت جنگی با بلغارستان می‌شد. این تضمین به همان شرایط اعلام‌شده وابسته بود.
رهبران همچنین توافق کردند روزولت و چرچیل با عصمت اینونو (İsmet İnönü)، رئیس‌جمهور ترکیه، دیدار کنند. هدف آنان متقاعدکردن ترکیه به ورود به جنگ پیش از پایان سال ۱۹۴۳ بود. بنابراین، تلاش برای جلب مشارکت ترکیه به گفتوگوهای بیشتر با رئیس‌جمهور این کشور پس از نشست تهران نیاز داشت.
چرا ترکیه با زمان‌بندی پیشنهادی مخالفت کرد؟
در نوامبر ۱۹۴۳، رهبران نظامی ترکیه درخواست‌های ورود به جنگ و واگذاری پایگاه‌های هوایی به متفقین را رد کردند. آنان به ناکافی‌بودن کمک نظامی و خطر حمله آلمان و بلغارستان استناد کردند. این مخالفت‌ها به مسائل مشخص تجهیزات و قرارگرفتن در معرض حمله مربوط بود.
این نگرانی‌ها به شما کمک می‌کند تفاوت میان درخواست متفقین و پاسخ ترکیه را درک کنید. جمعبندی نظامی تهران خواهان ورود ترکیه پیش از پایان سال بود. رهبران نظامی ترکیه پیش‌تر به دلیل کمک ناکافی و خطرهای امنیتی با مشارکت در جنگ مخالفت کرده بودند.
روزولت نیز برای پیوند میان مشارکت ترکیه و حمله به فرانسه حدی تعیین کرد. او در گفتوگوهای تهران در ۱ دسامبر تأکید کرد که ورود ترکیه نباید برنامه گشودن جبهه دوم در فرانسه را به خطر بیندازد. واردکردن ترکیه به جنگ نمی‌توانست آن برنامه را کنار بزند.
در دیدار اینونو با روزولت و چرچیل چه گذشت؟
روزولت، چرچیل و اینونو در دومین کنفرانس قاهره، در ۴ تا ۶ دسامبر ۱۹۴۳، درباره مشارکت ترکیه گفت‌وگو کردند. این نشست پس از تهران برگزار شد و فشار برای ورود ترکیه به جنگ را به گفت‌وگوی مستقیم با رئیس‌جمهور این کشور کشاند.
در قاهره، اینونو و مشاورانش نشان دادند که در اصل برای ورود به جنگ آمادگی دارند. آنان خواستار حفاظت هوایی متفقین و کمک نظامی چشمگیر شدند. موضع آنان، آمادگی برای گفت‌وگو درباره مشارکت را با درخواست‌هایی پیوند می‌داد که به توان ترکیه برای تحمل پیامدهای آن مربوط بود.
ترکیه پیش از پایان سال ۱۹۴۳ وارد جنگ نشد. این کشور در فوریه ۱۹۴۵ به آلمان اعلان جنگ کرد. اگر شما در حال مطالعه این روند دیپلماتیک هستید، این تاریخ‌ها مهلت مورد نظر تهران را از زمان اعلان جنگ نهایی ترکیه جدا می‌کنند.
در تهران چه وعده‌هایی به ایران داده شد و درباره جهان پس از جنگ چه گفتند؟
اعلامیه مربوط به ایران، به تاریخ ۱ دسامبر ۱۹۴۳، از استقلال، حاکمیت و تمامیت ارضی ایران حمایت کرد. آمریکا، بریتانیا و شوروی همچنین تعهدات خود به کمک اقتصادی در دوران جنگ و پس از آن را تأیید کردند.
این اعلامیه سهم ایران در تلاش جنگی مشترک را به رسمیت شناخت. به‌طور مشخص، نقش ایران در تسهیل عبور تدارکات از آن سوی دریاها به شوروی را تأیید کرد. بنابراین، کشور میزبان در اسناد کنفرانس به‌عنوان یکی از مشارکت‌کنندگان در ترتیبات تدارکاتی دوران جنگ حضور داشت.
روزولت در گفتوگوهای خصوصی با استالین پیشنهاد کرد آمریکا، بریتانیا، شوروی و چین (Çin) در نظام امنیت بین‌المللی آینده، نقش چهار قدرت بزرگِ حافظ امنیت را بر عهده بگیرند. این پیشنهاد به سازمان‌دهی امنیت فراتر از عملیات نظامی جاری مربوط بود.
تقسیم آلمان پس از جنگ نیز بررسی شد. بااین‌حال، رهبران به برنامه اجرایی مشترکی نرسیدند که مشخص کند این کشور چند بخش خواهد داشت. بنابراین، باید بحث درباره تقسیم را از توافق بر سر ترتیبات اجرایی جدا دانست.
خط زمانی
- نوامبر ۱۹۴۳: رهبران نظامی ترکیه درخواست‌های ورود به جنگ و ایجاد پایگاه‌های هوایی متفقین را رد کردند. آنان به کمک ناکافی و خطر حمله استناد کردند.
- ۲۸ نوامبر ۱۹۴۳: روزولت، چرچیل و استالین نخستین نشست مشترک سران خود را در تهران آغاز کردند.
- ۲۹ نوامبر ۱۹۴۳: چرچیل شمشیری افتخاری برای مردم استالینگراد (Stalingrad) به استالین تقدیم کرد.
- ۳۰ نوامبر ۱۹۴۳: سه رهبر در ضیافت شام تولد چرچیل شرکت کردند.
- ۱ دسامبر ۱۹۴۳: کنفرانس پایان یافت؛ اعلامیه مربوط به ایران و جمعبندی نظامی هر دو این تاریخ را داشتند.
- ۴ تا ۶ دسامبر ۱۹۴۳: اینونو در قاهره درباره مشارکت ترکیه با روزولت و چرچیل گفت‌وگو کرد.
- مه ۱۹۴۴: این ماه در جمعبندی نظامی تهران برای آغاز اورلرد در نظر گرفته شده بود.
- فوریه ۱۹۴۵: ترکیه به آلمان اعلان جنگ کرد.
جزئیاتی که در راهنماها پیدا نمی‌کنید
جمعبندی نظامی شامل توافقی بود که بر اساس آن، ستادهای نظامی سه کشور باید برای عملیات پیش رو در اروپا یک طرح مشترک فریب تهیه می‌کردند. بنابراین، هماهنگی در تهران گمراه‌کردن دشمن درباره عملیات نزدیک را هم در بر می‌گرفت.
مراسم تشریفاتی در کنار گفتوگوهای نظامی جریان داشت. در ۲۹ نوامبر، چرچیل در سفارت شوروی و با حضور روزولت، شمشیر افتخاری پادشاه جرج ششم (VI. George) برای مردم استالینگراد را به استالین تقدیم کرد. همچنین در ضیافت شام تولد چرچیل در ۳۰ نوامبر، از سه رهبر در کنار هم عکس گرفته شد.
مسائل امنیتی روایتی بحث‌برانگیزتر به همراه داشت. گزارشهای شوروی مدعی بودند مأموران آلمانی قصد ترور سه رهبر را داشتند، اما عملیات در مرحله برنامهریزی لغو شد. آورل هریمن (Averell Harriman)، سفیر آمریکا، در وجود این توطئه تردید داشت. آمریکایی‌ها گمان می‌کردند شاید این روایت برای انتقال روزولت به سفارت شوروی ساخته شده باشد.
توضیح خود روزولت در نامه محرمانه او به تاریخ ۱۰ ژانویه ۱۹۴۴ آمده است. او دلیل اصلی ترک نمایندگی دیپلماتیک آمریکا را جلوگیری از قرارگرفتن رهبران دیدارکننده در معرض حملات احتمالی مأموران دول محور (Mihver Devletleri) دانست. این نامه نگرانی امنیتی اعلام‌شده او را مستند می‌کند؛ توطئه ادعایی ترور همچنان محل اختلاف بود.
پرسش‌های متداول
کنفرانس تهران چه زمانی و کجا برگزار شد؟
این کنفرانس از ۲۸ نوامبر تا ۱ دسامبر ۱۹۴۳ در سفارت شوروی در تهران، ایران، برگزار شد. روزولت، چرچیل و استالین برای نخستین بار در یک نشست سران در دوران جنگ، هر سه حضور داشتند.
تصمیم اصلی کنفرانس درباره فرانسه چه بود؟
جمعبندی نظامی، اجرای اورلرد را برای مه ۱۹۴۴ در نظر گرفته بود. قرار بود همزمان نیروها در جنوب فرانسه نیز پیاده شوند و ابعاد این عملیات با شناورهای پیادهسازی موجود تناسب داشته باشد. استالین وعده داد شوروی تقریباً همزمان تهاجمی را آغاز کند تا مانع انتقال نیروهای آلمانی به غرب شود.
آیا ترکیه مهلت تعیین‌شده در تهران را پذیرفت؟
ترکیه پیش از پایان سال ۱۹۴۳ وارد جنگ نشد. در گفتوگوهای بعدی قاهره، اینونو و مشاورانش ضمن اعلام آمادگی اصولی برای مشارکت، خواستار حفاظت هوایی و کمک نظامی چشمگیر شدند.
آیا توطئه ادعایی ترور ثابت شد؟
گزارشهای شوروی از نقشه‌ای آلمانی خبر میدادند، درحالی‌که هریمن وجود آن را زیر سؤال برد. روزولت نیز جداگانه نگرانیهای امنیتی را به‌عنوان دلیل اصلی تغییر محل اقامت خود ثبت کرد. این روایت‌ها نشان می‌دهند باید توطئه مورد اختلاف را از دلیل اعلام‌شده او جدا دانست.
منابع
- ویکی‌پدیا — کنفرانس تهران tr.wikipedia.org
- ویکی‌پدیا — کنفرانس تهران en.wikipedia.org
- دانشگاه ییل، پروژه آوالون — کنفرانس تهران avalon.law.yale.edu
- وزارت امور خارجه آمریکا، دفتر تاریخ‌نگار — کنفرانس تهران، ۱۹۴۳ history.state.gov
- وزارت امور خارجه آمریکا — مرور تاریخی نقش ترکیه در دوران جنگ 1997-2001.state.gov
- وزارت امور خارجه آمریکا، FRUS — مسئله ورود ترکیه به جنگ history.state.gov
- یولوغ تکین کورات، بلتن — صورت‌جلسه‌های کنفرانس قاهره و تلاش‌ها برای واردکردن ترکیه به جنگ belleten.gov.tr
- موزه ملی جنگ جهانی دوم — کنفرانس‌های قاهره و تهران nationalww2museum.org
- دانشگاه جدید بلغارستان — چه کسی شمشیر استالینگراد را انداخت؟ ojs.nbu.bg
- یادمان جنگ استرالیا — عکس ضیافت شام تولد، تهران awm.gov.au
- وزارت امور خارجه آمریکا، FRUS — نامه روزولت به پاتریک هرلی، ۱۰ ژانویه ۱۹۴۴ history.state.gov
FAQ
کنفرانس تهران چه زمانی و کجا برگزار شد؟
این کنفرانس از ۲۸ نوامبر تا ۱ دسامبر ۱۹۴۳ در سفارت شوروی در تهران، پایتخت ایران، برگزار شد.
کنفرانس تهران درباره فرانسه چه تصمیمی گرفت؟
در جمعبندی نظامی، اجرای عملیات اورلرد برای مه ۱۹۴۴ برنامهریزی شد. همزمان قرار بود نیروها در جنوب فرانسه نیز پیاده شوند؛ اندازه این عملیات به شناورهای پیادهسازی موجود بستگی داشت. استالین وعده داد شوروی تقریباً همزمان دست به تهاجم بزند.
آیا ترکیه در کنفرانس تهران پذیرفت وارد جنگ شود؟
سه قدرت میخواستند ترکیه پیش از پایان سال ۱۹۴۳ وارد جنگ شود. گفتوگوهای بعدی با عصمت اینونو در قاهره به کمک نظامی و حفاظت هوایی پرداخت، اما ترکیه در موعد درخواستی وارد جنگ نشد.
آیا توطئه ادعایی ترور رهبران ثابت شد؟
گزارشهای شوروی از نقشه آلمان برای ترور خبر میدادند، اما آورل هریمن، سفیر آمریکا، در وجود آن تردید داشت. باید این ادعا را از توضیح مستند روزولت جدا دانست؛ او گفته بود نگرانیهای امنیتی بر انتخاب محل اقامتش اثر گذاشت.
Image: Teheran conference-1943.jpg — U.S. Signal Corps photo., Public domain
