KKTC’nin İlanı: 15 Kasım 1983’e Giden Yol ve Tepkiler

15 Kasım 1983’te ilan edilen KKTC’yi Türkiye tanırken, BM Güvenlik Konseyi ilanı hukuken geçersiz saydı. Siz bu yazıda, kuruluşun geçmişini ve aynı ilana verilen farklı uluslararası tepkileri öğreneceksiniz. Kıbrıs Türk Federe Devleti Meclisinin oybirliği kararı, bağımsızlık ilanının kurumsal dayanağını oluşturdu. Türkiye’nin tanıması aynı gün gerçekleşirken, Konseyin 541 sayılı kararı 18 Kasım’da geldi. [11][13][14]

Bugün takvimlerde gördüğünüz 15 Kasım Cumhuriyet Bayramı, bu bağımsızlık ilanının yıldönümünü ifade ediyor. Ancak olayların başlangıcını anlamak için 1960’taki Kıbrıs Cumhuriyeti düzenine dönmek gerekiyor. Ardından 1963 çatışmaları, 1974 darbesi ve Türkiye’nin askerî müdahalesi geliyor. 1975’teki federe devlet ile 1983’teki bağımsızlık ilanı ise farklı siyasi aşamaları temsil ediyor. Bu ayrım, aynı adanın yakın tarihini okurken karşılaştığınız kuruluş tarihlerinin neden değiştiğini açıklıyor. [4][3][6][7][20][21]

Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti haritada nerede, başkenti neresi?

KKTC, Doğu Akdeniz’de bulunan Kıbrıs adasının kuzeyinde yaklaşık 3.355 kilometrekarelik alanı yönetir. Başkenti, Lefkoşa kentinin kuzey kesimini oluşturan Kuzey Lefkoşa olarak adlandırılır. Siz haritada Kuzey Lefkoşa’yı ararken, başkent adının hangi kentsel kesimi anlattığını böylece ayırt edebilirsiniz. Bu coğrafi çerçeve, 1974 sonrasında oluşan fiilî bölünmeyi anlamanıza da yardımcı olur. [1][2][7]

Kuruluş döneminin nüfusunu değerlendirirken, verilen rakamın tarihini ve niteliğini birlikte okumak gerekir. Kuzey Kıbrıs yönetiminin geriye dönük tahmini, 1983 nüfusunu 155.521 kişi olarak verir. Dolayısıyla bu sayı, kuruluş yılını anlatır; bugünkü nüfusa ilişkin bir veri sunmaz. Nüfus bilgisinin yanında kullanılan resmî para birimi de Türk lirası olarak belirtilir. [1][3]

Türk lirası bilgisi, konunun gündelik hayatta bir fiyat etiketiyle kurabileceğiniz doğrudan bağlantısıdır. Bununla birlikte, 1983’teki ilanı açıklayan temel mesele para biriminden önce siyasi statüdür. Kuzey Lefkoşa başkent bilgisini, 3.355 kilometrekare ise yönetilen alanın yaklaşık büyüklüğünü açıklar. Bu coğrafi bilgiler, BM Güvenlik Konseyinin tanıma konusundaki kararlarından ayrı değerlendirilmelidir. [1][2][3][14]

1960’tan 1974’e: İlanın öncesinde Kıbrıs’ta neler yaşandı?

Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bağımsızlığı, 15–16 Ağustos 1960 gecesi resmen ilan edildi. Yeni düzende Türkiye, Yunanistan ve Birleşik Krallık garantör devletler olarak yer aldı. BM Güvenlik Konseyi de daha sonra ilanı değerlendirirken bu dönemin antlaşmalarına başvurdu. [4][14]

Kıbrıs Türkleri ile Kıbrıs Rumları arasındaki toplumlararası çatışmalar, 21 Aralık 1963’te başladı. Bu olaylar, Kıbrıs Türk tarih anlatısında Kanlı Noel olarak adlandırılır. Burada kullanılan adlandırma, olayların Kıbrıs Türk tarihindeki anlatılışını ifade eder. BM Güvenlik Konseyi, 4 Mart 1964 tarihli 186 sayılı kararla sonraki adımı attı. Konsey, Kıbrıs’ta Birleşmiş Milletler Barış Gücü oluşturulmasını tavsiye ederek uluslararası müdahaleye kurumsal çerçeve sundu. [3][5]

15 Temmuz 1974’te Yunanistan’daki cuntanın desteklediği darbe, Cumhurbaşkanı Makarios’u görevinden devirdi. Darbenin ardından iktidara getirilen isim, Kıbrıs siyasetinde Nikos Sampson olarak kayda geçti. Türkiye’nin askerî müdahalesi ise 20 Temmuz 1974 tarihinde başladı. Müdahaleyi izleyen süreçte Kıbrıs adası, kuzey ve güney olmak üzere fiilen bölündü. [6][7]

15 Temmuz darbesiyle 20 Temmuz müdahalesini ayırmak, olayların sırasını doğru kurmayı sağlar. Bu tarihler, 1983’teki bağımsızlık ilanından önce gelen ayrı gelişmeleri gösterir. Aynı şekilde, 1964’teki barış gücü kararı da bağımsızlık ilanına ilişkin bir karar değildir. Kararın konusu, o dönemde Kıbrıs’ta BM Barış Gücü oluşturulmasıydı. [5][6][7]

Kıbrıs Türk Federe Devleti’nden 1983’e nasıl gelindi?

Kıbrıs Türk Federe Devleti, 13 Şubat 1975 tarihinde resmen kuruldu. Bu kuruluş, KKTC’nin 15 Kasım 1983’teki ilanından sekiz yıl önce gerçekleşti. Ancak 1975 ilanı, resmen bağımsız bir devlet kurulduğu iddiasını taşımıyordu. 1983 bildirisi ise bağımsız devlet kuruluşunu açıklayarak önceki ilandan bu noktada ayrıldı. [7][21]

2 Ağustos 1975’te Viyana’da, BM gözetiminde nüfus geçişlerini düzenleyen anlaşmaya varıldı. Anlaşma, güneydeki Kıbrıs Türklerinin kuzeye geçişlerini düzenleyen hükümler içeriyordu. Kuzeydeki Kıbrıs Rumlarının güneye geçişleri de aynı anlaşmanın kapsamına giriyordu. Böylece 1975 yılı, hem federe devletin kuruluşunu hem nüfus geçişleri anlaşmasını içerdi. [7][8]

12 Şubat 1977’de Makarios ile Rauf Denktaş, Lefkoşa’da görüşmelerin çerçevesini belirleyen ilkelerde anlaştı. Toplumlararası görüşmelere ilişkin bu anlaşma, BM Genel Sekreteri’nin gözetiminde sağlandı. 18–19 Mayıs 1979’da Lefkoşa’da yapılan toplantıda ise farklı bir lider eşleşmesi vardı. Spiros Kiprianu ile Rauf Denktaş arasında bu kez on maddelik anlaşmaya varıldı. [9]

1977 ve 1979 anlaşmaları, bağımsızlık ilanı öncesindeki toplumlararası görüşmelerin somut duraklarını gösterir. Bu nedenle 1975 ile 1983 arasını yalnız kuruluş kararları üzerinden okumamak gerekir. Nüfus geçişleri için Viyana’da, toplumlararası görüşmeler için Lefkoşa’da anlaşmalar yapılmıştı. Ardından Federe Meclisin 17 Haziran 1983 kararı, kendi kaderini tayin hakkını gündeme taşıdı. [8][9][10]

KKTC ne zaman kuruldu, ilk cumhurbaşkanı kim oldu?

KKTC, Kıbrıs Türk Federe Devleti Meclisinin 15 Kasım 1983’teki kararıyla ilan edildi. Meclis, bağımsızlık ilanına ilişkin bu kararı yapılan oylamada oybirliğiyle kabul etti. Siz kuruluş tarihini arıyorsanız, federe devlet için 1975’i, KKTC için 1983’ü ayırmalısınız. Çünkü iki ilan arasındaki temel fark, 1983 bildirisinin bağımsız bir devlet kurulduğunu açıklamasıydı. [7][11][21]

Rauf Raif Denktaş, 1983’te kurulan KKTC’nin ilk cumhurbaşkanı olarak göreve başladı. Denktaş, bu cumhurbaşkanlığı görevini 2005 yılına kadar sürdürmeye devam etti. Adı, kuruluş öncesindeki 1977 ve 1979 toplumlararası anlaşmalarında da yer alıyordu. Dolayısıyla Denktaş, hem görüşmeler döneminde hem bağımsızlık ilanından sonraki yönetimde karşımıza çıkar. [9][12]

Türkiye, KKTC’yi bağımsızlık ilanının yapıldığı 15 Kasım 1983 günü resmen tanıdı. Bununla birlikte, ilan tarihi ile anayasanın kabul tarihi aynı değildi. KKTC Anayasası, yaklaşık bir buçuk yıl sonra, 5 Mayıs 1985’te halkoylamasıyla kabul edildi. Kuruluşu anlatırken 1983 ilanını ve 1985 anayasa kabulünü ayrı aşamalar olarak değerlendirmek gerekir. [13][19]

Uluslararası tepkiler neydi, BM hangi kararları aldı?

Türkiye, 15 Kasım ilanını Kıbrıs Türklerinin kendi kaderini tayin hakkıyla gerekçelendirdi. Siyasi eşitlik de Türkiye’nin bağımsızlık ilanına ilişkin gerekçeleri arasında yer aldı. BM Güvenlik Konseyinin hukuki değerlendirmesi ise bu yaklaşımı kabul etmedi. Bu nedenle Türkiye’nin gerekçesiyle Konseyin kararını, ayrı tarafların görüşleri olarak okumak gerekir. [6][14]

Konsey, 18 Kasım 1983 tarihli 541 sayılı kararda ilanı hukuken geçersiz saydı. Karar, ilanı 1960 Kuruluş ve Garanti antlaşmalarıyla bağdaşmaz bularak geri alınmasını istedi. Ayrıca 7’nci paragraf, bütün devletleri Kıbrıs Cumhuriyeti dışındaki herhangi bir Kıbrıs devletini tanımamaya çağırdı. Böylece karar, hem bağımsızlık ilanını hem diğer devletlerin tanıma tutumunu ele aldı. [14]

Birleşik Krallık’ın tepkisi, BM kararından önce, ilanın yapıldığı gün açıklandı. Dışişleri Bakanı Geoffrey Howe, 15 Kasım’da Avam Kamarasında ilanı ayrılma girişimi olarak niteledi. Howe, ülkesinin yalnızca Kıbrıs Cumhuriyeti’ni tanımayı sürdüreceğini parlamentoya yaptığı açıklamada bildirdi. Bu açıklama, Türkiye’nin aynı günkü tanıma kararından farklı bir tutum ortaya koydu. [13][15]

ABD de KKTC’yi tanımadı; diplomatik ilişkilerini Kıbrıs Cumhuriyeti ile sürdürdü. ABD ile Kıbrıs Cumhuriyeti arasındaki diplomatik ilişkiler, 1960 yılında kurulmuştu. Böylece 1983 ilanı karşısında Washington’ın tutumu, mevcut diplomatik muhatabını korumak yönünde kaldı. [16]

BM Güvenlik Konseyi, 11 Mayıs 1984 tarihinde 550 sayılı kararı kabul etti. Karar, Türkiye ile Kıbrıs Türk liderliği arasındaki karşılıklı büyükelçi değişimini ayrılıkçı eylem olarak kınadı. Devletlerden KKTC’yi tanımamaları ve ayrılıkçı oluşumu kolaylaştıracak veya destekleyecek yardımlardan kaçınmaları istendi. 541 sayılı karar ilanı değerlendirirken, 550 sayılı karar sonraki diplomatik gelişmeleri de kapsadı. [14][17]

Kısa kronoloji

1960’tan 1985’e uzanan aşağıdaki sıralama, kuruluşu önceleyen gelişmelerle ilan sonrasındaki kararları birlikte gösteriyor. Tarihler, farklı devlet ilanlarını ve BM kararlarını birbirinden ayırarak okumanızı kolaylaştırıyor.

1. 15–16 Ağustos 1960 gecesi Kıbrıs Cumhuriyeti’nin bağımsızlığı resmen ilan edildi. [4]
2. 21 Aralık 1963 Kıbrıs Türkleri ile Kıbrıs Rumları arasında toplumlararası çatışmalar başladı. [3]
3. 4 Mart 1964 BM’nin 186 sayılı kararı, barış gücünün oluşturulmasını tavsiye etti. [5]
4. 15 Temmuz 1974 Yunanistan’daki cuntanın desteklediği darbe, Cumhurbaşkanı Makarios’u devirdi. [6]
5. 20 Temmuz 1974 Türkiye’nin Kıbrıs’taki askerî müdahalesi başladı. [7]
6. 13 Şubat 1975 Kıbrıs Türk Federe Devleti ilan edildi. [7]
7. 2 Ağustos 1975 Viyana’da nüfus geçişlerini düzenleyen anlaşmaya varıldı. [8]
8. 12 Şubat 1977 Makarios ile Denktaş, görüşmelerin çerçevesini belirleyen ilkelerde anlaştı. [9]
9. 18–19 Mayıs 1979 Lefkoşa’daki üst düzey toplantıda Kiprianu ile Denktaş arasında on maddelik anlaşma sağlandı. [9]
10. 17 Haziran 1983 Federe Meclis, kendi kaderini tayin hakkını içeren kararı kabul etti. [10]
11. 15 Kasım 1983 KKTC ilan edildi; Türkiye aynı gün tanıdı. [11][13]
12. 18 Kasım 1983 BM Güvenlik Konseyi, 541 sayılı kararı kabul etti. [14]
13. 7 Mart 1984 KKTC Bayrak Yasası kabul edildi. [18]
14. 11 Mayıs 1984 BM Güvenlik Konseyi, 550 sayılı kararı kabul etti. [17]
15. 5 Mayıs 1985 KKTC Anayasası halkoylamasıyla kabul edildi. [19]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Bağımsızlık ilanından önceki Meclis oylaması, 15 Kasım’daki oybirliği kararından farklı sonuçlandı. Kendi kaderini tayin hakkını içeren 17 Haziran 1983 tasarısı, 33 kabul oyuyla geçti. Aynı tasarıya Mecliste verilen ret oylarının sayısı ise 6 oldu. Haziran kararıyla kasım ilanının oylama sonuçlarını birbirine karıştırmamak bu nedenle gerekiyor. [10][11]

BM’deki iki oylamanın kabul sayıları aynıydı; çekimser kalan ülkeler ise değişti. 541 sayılı karar, 13 kabul oyuyla geçerken Pakistan ret oyu kullandı. Bu oylamada çekimser kalan ülke, Konsey üyeleri arasında Ürdün olarak kaydedildi. 550 sayılı kararda da 13 kabul oyu ve Pakistan’ın ret oyu vardı. Ancak bu kez çekimser kalan ülke Ürdün değil, ABD olarak kayda geçti. [14][17]

Birleşik Krallık’ın 15 Kasım tepkisi, Geoffrey Howe’un parlamentodaki açıklamasıyla sınırlı kalmadı. Margaret Thatcher, aynı gün Kenan Evren’e bağımsızlık bildirisi hakkında mesaj gönderdi. Mesajında, bildirinin geri alınmasını sağlamaya yardımcı olmasını doğrudan Evren’den istedi. Böylece Londra’nın tutumu, parlamentodaki açıklamanın yanında Türkiye’ye iletilen diplomatik mesajda da görüldü. [15]

KKTC bayrağının yasal düzenlemesi de bağımsızlık ilanından sonra, 1984 yılında tamamlandı. Bayrak, beyaz zemin üzerinde kırmızı ay-yıldız ve iki şeritten oluşur. Bayrak Yasası, 7 Mart 1984’te kabul edilerek 9 Mart’ta Resmî Gazete’de yayımlandı. Dolayısıyla 15 Kasım’daki devlet ilanıyla bayrağın yasal kabulü, aynı tarihte gerçekleşmedi. [18]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia — Northern Cyprus en.wikipedia.org
2. Wikipedia — North Nicosia en.wikipedia.org
3. Vikipedi — Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti tr.wikipedia.org
4. Atatürk Ansiklopedisi — Kıbrıs Meselesi ve Bağımsız Kıbrıs Cumhuriyeti) ataturkansiklopedisi.gov.tr
5. UNFICYP — Establishment of UNFICYP unficyp.unmissions.org
6. T.C. Dışişleri Bakanlığı — Kıbrıs Meselesinin Tarihçesi mfa.gov.tr
7. KKTC Enformasyon Dairesi — Social, Economic and Political History of Cyprus pio.mfa.gov.ct.tr
8. KKTC Dışişleri Bakanlığı — Historical Perspective mfa.gov.ct.tr
9. BM Genel Sekreteri — Question of Cyprus, A/39/100 digitallibrary.un.org
10. T.C. Dışişleri Bakanlığı — 1983 Tarihçesi diad.mfa.gov.tr
11. Yenidüzen — KKTC’nin Kuruluş Bildirgesi yeniduzen.com
12. Rauf Denktaş Üniversitesi — Rauf Raif Denktaş rdu.edu.tr
13. Wikipedia — Declaration of Independence of the Turkish Republic of Northern Cyprus en.wikipedia.org
14. BM Güvenlik Konseyi — 541 sayılı karar, Refworld refworld.org
15. Birleşik Krallık Parlamentosu — Hansard, 15 Kasım 1983 api.parliament.uk
16. ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi — Cyprus history.state.gov
17. BM Güvenlik Konseyi — 550 sayılı karar, Refworld refworld.org
18. KKTC Millî Eğitim Bakanlığı — 15/1984 sayılı Bayrak Yasası mebnet.net
19. KKTC Enformasyon Dairesi — Yönetim Şekli pio.mfa.gov.ct.tr
20. KKTC Enformasyon Dairesi — 15 Kasım Cumhuriyet Bayramı törenlerle kutlanacak pio.mfa.gov.ct.tr
21. T.C. Dışişleri Bakanlığı — Elihu Lauterpacht’ın 10 Temmuz 1990 tarihli hukuk görüşü mfa.gov.tr

Görsel: Coast with Dome Hotel, Kyrenia, Northern Cyprus 03.jpg — Michal Klajban, CC BY-SA 4.0