Benin Krallığı nerede? Nijerya ile Benin ülkesinin farkı

Tarihî Benin Krallığı’nın başkenti, bugünkü Benin ülkesinde değil, Nijerya sınırları içinde bulunuyor. Siz bu yazıda Benin City merkezli krallığı, Benin Cumhuriyeti’nden ayıran temel bilgileri öğreneceksiniz. Edo adıyla bilinen başkent, bugün Nijerya’nın Edo eyaletindeki Benin City’dir. Aynı adın farklı siyasi oluşumlarda kullanılması, haritada yanlış yere bakmanıza yol açabilir. [1]

Bugünkü Benin ülkesi, Dahomey adıyla 1 Ağustos 1960’ta Fransa’dan bağımsızlığını kazandı. Dahomey Cumhuriyeti’nin adı, 1975 yılında Benin Halk Cumhuriyeti olarak değiştirildi. Tarihî krallığın bağımsızlığı ise İngilizlerin 1897’deki ilhakıyla sona ermişti. Bir ders ödevinde veya gezi araştırmasında siz önce bu ayrımı kullanabilirsiniz. Böylece Benin City, Dahomey ve Benin Cumhuriyeti adlarını doğru bağlama yerleştirirsiniz. [1][3][4]

Benin Krallığı nerede, Benin ülkesinden farkı ne?

Benin Krallığı’nın merkezi, bugün Nijerya’nın Edo eyaletinde bulunan Benin City kentiydi. Türkçe Vikipedi, bu monarşiyi Benin İmparatorluğu adıyla ve günümüz Nijerya topraklarıyla ilişkilendirir. Dolayısıyla tarihî krallığın başkentini ararken bakacağınız yer, Nijerya içindeki Benin City’dir. Günümüz Benin Cumhuriyeti ise bu krallıktan ayrı bir tarihsel siyasi oluşumdur. [1][2]

İki oluşumu ayırmak için başkent bilgisiyle bağımsızlık tarihini birlikte değerlendirmek yeterlidir. Benin City, tarihî Edo krallığının yönetim merkezi olarak karşımıza çıkar. Dahomey ise 1 Ağustos 1960 tarihinde Fransa’dan bağımsızlığını kazanan ülkenin adıdır. Bu ülkenin Benin adını alması, 1975’te gerçekleşen isim değişikliğiyle bağlantılıdır. [1][3][4]

Tablodaki ayrımlar, aynı adı taşıyan krallıkla ülkeyi farklı tarihsel bağlamlara yerleştirir. Siz haritada Benin City’yi bulduğunuzda, tarihî krallığın merkezini Nijerya içinde işaretlemiş olursunuz. [1][3][4]

Benin İmparatorluğu nasıl bir devletti, obalar kimdi?

Pitt Rivers Müzesi, Edo adıyla da bilinen krallığın başlangıcını yaklaşık MS 900’e tarihler. National Geographic Society, Benin hükümdarlarının kullandığı oba unvanının kral anlamına geldiğini belirtir. Aynı kaynakta, hanedanın ilk obası olarak Eweka adlı hükümdar gösterilir. Bu bilgiler, krallığın başlangıcıyla oba hanedanının kuruluşunu ayrı başlıklar olarak değerlendirmeyi gerektirir. [5][6]

Hanedanın kökeni konusunda aktarılan sözlü gelenekler ise tek bir anlatıda birleşmez. Bir anlatı, oba hanedanının kuruluşunu Ife’den gelen Oranmiyan adlı kişiye bağlar. Alternatif Edo anlatıları ise hanedanı Ogiso Owodo’nun soyuyla ilişkilendiren açıklamalar sunar. Tarihçiler, bu alternatiflerin bir bölümünü modern dönemde oluşmuş anlatılar olarak değerlendirir. Bu nedenle Oranmiyan ve Owodo anlatılarını, tartışmasız kuruluş kayıtları gibi okumamak gerekir. [1]

Yaklaşık 1440’ta tahta çıkan Oba Ewuare, başkentin geliştirilmesiyle ilişkilendirilen hükümdarlar arasındadır. Üç saray şefleri birliğinin oluşturulması da onun yönetimiyle ilişkilendirilen düzenlemeler arasındadır. Metropolitan Sanat Müzesi’ne göre krallığın otoritesi, yaklaşık 1500’de geniş bir alana uzanıyordu. Bu alan, doğuda Nijer Deltası’ndan batıda Lagos kıyı lagününe kadar yayılıyordu. [7][8]

Oba, siyasi yöneticiliğinin yanında önemli dinî törenleri yöneten başrahip görevini de üstleniyordu. Benin sarayındaki yönetim ile törensel hayat, böylece aynı hükümdarlık makamında buluşuyordu. [8]

Benin City nasıl bir kentti, toprak surları neydi?

Benin City, kumaş, biber, fildişi ve tuzun dolaştığı ticaret ağının merkezlerinden biriydi. Bu ticaret ağı, Batı Afrika, Orta Afrika ve Atlantik arasında bağlantılar kuruyordu. Kentin tarihini anlamak için sarayla birlikte bu mal dolaşımını da düşünmek gerekir. Benin City’nin ticari bağlantıları, farklı bölgeler arasında hareket eden somut ürünlerle izlenebilir. [5]

Nijerya’nın UNESCO’ya sunduğu açıklama, bölgedeki toprak set ve hendek ağını ayrıca tanımlar. Bu ağ, yaklaşık 6.500 kilometrekarelik alanda toplam 16.000 kilometre boyunca uzanır. Verilen ölçüler, Benin yağmur ormanı bölgesindeki topluluklara ait yapıları birlikte kapsar. Dolayısıyla 16.000 kilometreyi, yalnız Benin City’yi çevreleyen tek bir surun uzunluğu saymamalısınız. [9]

UNESCO adaylık açıklaması, ağın çekirdeğini yaklaşık 8. yüzyıla kadar geriye tarihler. Çevredeki daha geniş yerleşim kuşatmalarını ise 15. yüzyıla kadar uzanan dönemle ilişkilendirir. Bu tarihler, krallığın yaklaşık MS 900 olarak verilen başlangıcından farklı bir konuyu açıklar. Biri toprak yapıların tarihlenmesiyle, diğeri Edo krallığının başlangıcıyla ilgili kaynak bilgisidir. [5][9]

Benin Iya / Sungbo’s Eredo, 1 Kasım 1995’te UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunuldu. Başvuruyu yapan ülke Nijerya’dır; kaydın niteliği ise Dünya Mirası Geçici Listesi başvurusudur. [9]

Benin saray sanatı, ticaret ve kölelik nasıl ilişkilendirilmeli?

Benin sanatçıları, pirinç, ahşap ve fildişi kullanarak farklı türlerde eserler üretiyordu. Ürettikleri eserler arasında tarihsel olayları gösteren kabartma levhalar ve insan başı heykelleri bulunuyordu. Saray sanatının konusu, kullanılan malzemeler kadar hükümdarlık ve anma gelenekleriyle de bağlantılıydı. [6]

Edo atalar kültünde, ölmüş obalar için sarayda özel sunaklar kuruluyordu. İyoba unvanını taşıyan kraliçe anneler de bu anma geleneğinde yer alıyordu. Pirinç veya bronz baş heykelleri, bu kişilerin anıldığı sunaklarda kullanılıyordu. Böylece insan başı biçimindeki eserler, saraydaki atalar kültünün somut parçaları oluyordu. [5]

Ticaret ilişkilerini anlatırken, Benin yöneticilerinin Atlantik köle ticaretine katılımını da belirtmek gerekir. Metropolitan Sanat Müzesi, bu katılımın yüzyıllar boyunca belirli bir biçim aldığını aktarır. Müzenin açıklamasına göre yöneticiler, katılımlarını Portekizlilere savaş esirleri satmakla sınırlı tutuyordu. Bu ifade, kurumun Benin yöneticilerinin Atlantik ticaretindeki rolüne ilişkin değerlendirmesini yansıtır. [8]

Philip A. Igbafe’nin 1975 tarihli araştırması, sömürge öncesi Benin’de başka bir ayrım yapar. Araştırma, kölelikle borç karşılığında kişilerin rehin verilmesini yakın fakat farklı kurumlar olarak tanımlar. Dolayısıyla saray sanatı, ticaret ve bağımlılık ilişkileri, krallığın tarihinde birlikte incelenmelidir. Pirinç heykeller ve fildişi eserler, bu tarihin yalnızca sanatsal üretim tarafını gösterir. [10][6]

1897’de Benin Krallığı’na ne oldu?

İngilizler, 1897’de Benin City’yi ele geçirerek krallığın bağımsızlığına son veren süreci gerçekleştirdi. Oba Ovonramwen, kentin ele geçirilmesinin ardından Calabar’a sürgün edilen hükümdar oldu. Saraydaki eserler ise aynı gelişmeler sırasında askerler tarafından yağmalanarak yerlerinden çıkarıldı. Bu nedenle Benin saray sanatının tarihindeki 1897 yılı, yağmayla birlikte değerlendirilir. [1][8]

Igbafe’nin araştırması, İngilizlerin 1897’deki müdahalesinin kölelik boyutunu da ele alır. Araştırmaya göre İngilizler, kölelerin özgürleştirilmesini işgali kolaylaştırmak amacıyla da kullanmıştır. Bu bulgu, özgürleştirme uygulamasını sömürge müdahalesinin siyasi bağlamıyla birlikte okumayı gerektirir. [10]

Krallık, İngiliz ilhakından sonra egemen olmayan bir monarşi olarak yaşamaya devam etti. Pitt Rivers Müzesi, Benin City’deki oba sarayıyla törensel liderlik makamının sürdüğünü belirtir. Kent, Edo halkının manevi merkezi ve zanaatkâr loncalarının çalışma alanı olmayı sürdürür. Dolayısıyla 1897’de kaybedilen bağımsızlıkla oba makamının devamı, birbirinden ayrılması gereken iki bilgidir. [1][5]

Kısa kronoloji

Benin tarihini izlerken, Nijerya’daki krallıkla Dahomey’in gelişmelerini aynı tabloda karşılaştırabilirsiniz. Aşağıdaki tarihler, iki siyasi oluşumun farklı geçmişlerini ve ilgili miras kaydını gösterir. [1][3][4][5][7][8][9][11]

1. Yaklaşık MS 900 Pitt Rivers Müzesi’ne göre Edo krallığının başlangıcı.
2. Yaklaşık 1440 Oba Ewuare’nin tahta çıkışı; başkentin geliştirilmesiyle ilişkilendirilen dönem.
3. Yaklaşık 1500 Otoritenin Nijer Deltası ile Lagos kıyı lagünü arasına uzanması.
4. 1689–1721 Krallığın yönetim yapısını dönüştüren iç savaş.
5. 1897 İngilizlerin Benin City’yi ele geçirmesi, sarayın yağmalanması ve bağımsızlığın sona ermesi.
6. 1 Ağustos 1960 Ayrı bir ülke olan Dahomey’in Fransa’dan bağımsızlığını kazanması.
7. 1975 Dahomey Cumhuriyeti’nin Benin Halk Cumhuriyeti adını alması.
8. 1 Kasım 1995 Benin Iya / Sungbo’s Eredo’nun UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne sunulması.

Paula Ben-Amos Girshick ve John Thornton, 1689–1721 iç savaşını yönetim değişimiyle ilişkilendirir. Araştırmacılara göre çatışma, merkezî yönetimden iktidarın daha çok paylaşıldığı bir yapıya geçişi sağladı. Bu değerlendirme, krallığın siyasi düzeninin yüzyıllar boyunca aynı kalmadığını gösteren somut bir örnektir. [11]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Pitt Rivers Müzesi, 1500’lerdeki Benin City’yi planlı bir kent olarak tanımlar. Kentte sokak aydınlatmaları, drenaj sistemleri, toprak surları ve iya denilen hendekler bulunuyordu. Gündelik hayatla bağlantı kurmak için siz sokak ışığını ve yağmur suyunun tahliyesini düşünebilirsiniz. Benin City’nin bu özellikleri, saray dışındaki kentsel düzeni de görünür kılar. [5]

Edo sanatında Portekizli deniz tüccarları, suların ve refahın tanrısı Olokun ile ilişkilendiriliyordu. Bu figürler, suyla kara arasında yaşayan hayvanlarla birlikte betimlenen kompozisyonlarda yer alıyordu. Art Institute of Chicago, bu bağlantıyı Benin sanatındaki Portekizli tasvirleri üzerinden açıklar. [7]

Metropolitan Sanat Müzesi’ndeki yaklaşık 1525–1600 tarihli fildişi tuzluk, Portekizli figürleri taşır. Eser, Benin sanatçılarının Avrupalı müşteriler için de üretim yaptığını gösteren örnekler arasındadır. Tuz gibi gündelik bir ürünün kabı, böylece farklı müşterilerle sanatçıları buluşturur. [8]

Edo törenlerinde kullanılan pirinç çanlar, ataların ruhlarını çağırma işlevi taşıyordu. Fildişinden yapılan, yandan üflemeli oko boruları ise obanın gelişini duyurmak için kullanılıyordu. Aynı borular, doğum ve ölüm haberlerinin duyurulmasında da törensel görev üstleniyordu. Bu nesneler, Benin sanatını yalnız görsel eserlerle sınırlamamak gerektiğini somutlaştırır. [5]

Benin İmparatorluğu bayrağı olarak gösterilen kırmızı nesne ne?

Benin Krallığı’yla ilişkilendirilen kırmızı zeminli bayrakta, baş kesme sahnesi bulunur. Ancak Royal Museums Greenwich, nesne için alternatif olarak “muhtemelen Itsekiri” atfını kullanır. Müzenin bu tanımlaması, bayrağı doğrudan krallığın resmî sembolü saymayı desteklemez. Benin Krallığı tarafından kullanılıp kullanılmadığı ve sahnenin anlamı konusunda belirsizlik vardır. [12][13]

Dolayısıyla kırmızı zemine veya baş kesme sahnesine kesin devlet sembolizmi yüklemek doğrulanmış bilgi değildir. Nesnenin varlığıyla krallığın resmî bayrağı olduğu iddiasını birbirinden ayırmak gerekir. Siz bir sunumda bu görseli kullanırken, Benin bağlantısının tartışmalı olduğunu belirtebilirsiniz. Böylece müzedeki nesneyle ona yüklenen siyasi kimlik arasında gerekli ayrımı korursunuz. [12][13]

Greenwich koleksiyonundaki bayrak, AAA0557 numarasıyla kayıtlı ve yaklaşık 1,73 × 3,51 metre ölçüsündedir. Ayrıca bayrağın ipindeki kâğıt etikette Kennedy adı yazılı olarak bulunur. Bu ölçü ve etiket, nesnenin somut özellikleri hakkında bilgi verir. Ancak bu özellikler, bayrağın Benin Krallığı’nın resmî sembolü olduğunu tek başına doğrulamaz. [12][13]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Wikipedia — Kingdom of Benin en.wikipedia.org
2. Vikipedi — Benin İmparatorluğu tr.wikipedia.org
3. ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi — Benin (Dahomey) history.state.gov
4. Benin Cumhurbaşkanlığı — Histoire du Bénin presidence.bj
5. Oxford Üniversitesi Pitt Rivers Müzesi — The Kingdom of Benin prm.ox.ac.uk
6. National Geographic Society — The Kingdom of Benin education.nationalgeographic.org
7. Art Institute of Chicago — Oba Ewuare and the Portuguese archive.artic.edu
8. The Metropolitan Museum of Art — The Legacy of Benin Court Art metmuseum.org
9. UNESCO Dünya Mirası Merkezi — Benin Iya / Sungbo’s Eredo whc.unesco.org
10. Cambridge University Press — Slavery and Emancipation in Benin, 1897–1945 cambridge.org
11. Indiana Üniversitesi — Civil War in the Kingdom of Benin, 1689–1721 scholarworks.iu.edu
12. Royal Museums Greenwich — West African flag rmg.co.uk
13. Wikipedia — Unidentified flag from the Kingdom of Benin en.wikipedia.org

Görsel: Benin kingdom Louvre A97-4-1.jpg — Unknown artistUnknown artist, Public domain