Josef Stalin’in iki doğum günü vardır. Doğum kayıtları 18 Aralık 1878’i gösterir. Sovyet döneminde ise 21 Aralık 1879 resmî doğum günü olarak kutlandı.
Bu yazıda Stalin’in Gürcistan’ın küçük bir kentinden Sovyetler Birliği’nin zirvesine yürüyüşünü izleyeceksiniz. Ailesini, okul yıllarını, lakaplarını, iktidara yükselişini, ölümünü ve mezarını sırayla okuyacaksınız. Sonunda Gori’deki müzesini gezmeyi düşünüyorsanız işinize yarayacak ayrıntılar da var.
Josef Stalin kimdir?
Josef Stalin, 1922’de Komünist Parti genel sekreterliğine yükselen Sovyet siyasetçi ve diktatördür. 1953’teki ölümüne kadar Sovyetler Birliği’ni yönetti. Yaklaşık otuz yıl süren bu iktidar, ülkenin sanayisini, köylüsünü ve savaş tarihini baştan aşağı etkiledi.
Gürcüce doğum adı Ioseb Besarionis dze Jughashvili’dir. Rusçalaştırılmış adı İosif Vissarionoviç Cugaşvili’ydi. Dünya onu 1912’den itibaren kullandığı Stalin takma adıyla tanır.
İngilizce Wikipedia biyografisi yetişkinlikteki boyunu 1,70 metre olarak verir. Kalabalık bir fotoğrafta kendisini gördüğünüzde bu ölçü size bir fikir verebilir.
Josef Stalin nereli, nerede doğdu, Yahudi mi?
Stalin, 18 Aralık 1878’de Gori kentinde doğdu. Gori o sırada Rus İmparatorluğu sınırları içindeydi. Bugün Gürcistan’dadır. Yani Stalin Rus değil, Gürcüdür.
Babası ayakkabıcı, annesi çamaşırcıydı. Aile Gori’de yoksulluk içinde yaşıyordu. Oğullarının bir gün koca bir imparatorluğun yerine geçen devleti yöneteceğini, o evdeki hiç kimse bilemezdi.
Sıkça sorulan bir soru da Stalin’in Yahudi olup olmadığıdır. Cevap hayırdır. Stalin Gürcü kimliğiyle yetişmişti ve ana dili Gürcüceydi. Biyografik kaynak onu Yahudi olarak tanımlamaz.
Ruhban okulundan devrimciliğe: Koba, Soselo ve Stalin
Stalin 1888’de Gori Kilise Okulu’na başladı. 1894’te burs kazanarak Tiflis Ruhban Okulu’na geçti.
Ruhban okulundaki yılları kısa sürdü. Stalin 1899’da okuldan çıkarıldı. Okulun gerekçesi, sınavlara katılmamasıydı. Stalin ise uzaklaştırılmasını Marksist propaganda yapmasına bağlıyordu. İki anlatım da kaynaklarda yan yana durur.
Okul sonrası devrimci faaliyete girdi. Bu dönemde kullandığı Koba lakabı, Gürcü edebiyatındaki kurgusal bir kanun kaçağı kahramandan geliyordu. Stalin takma adı ise Rusçada çelik anlamına gelen stal sözcüğünden türetildi. Onu 1912’den beri bu adla anarız.
Bir lakap daha var: Soselo. Bu ad, çocukluk adı Soso’nun küçültme biçimiydi.
Lenin’den sonra iktidara yükseliş
Rusya Sosyal Demokrat İşçi Partisi 1903’te bölündü. Stalin, Lenin’in Bolşevik kanadında yer aldı. Lenin 1912’de onu Bolşevik Merkez Komitesi’ne yükselterek partinin üst yönetimine taşıdı.
Stalin yalnızca örgütçü değildi, kuramsal yazılar da yazdı. Milliyetler meselesine ilişkin başlıca çalışmalarından Marksizm ve Ulusal Sorun 1913’te yayımlandı. Kasım 1917’de kurulan Bolşevik hükümetinde Milliyetler Halk Komiseri oldu.
3 Nisan 1922’de Komünist Parti genel sekreterliğine getirildi. Bu makam sıradan görünüyordu, ama Stalin onu iktidarın merkezi haline getirdi. Lenin 1924’te öldü. Stalin 1929’a kadar kurduğu ittifaklarla parti içindeki rakiplerini sırayla etkisizleştirdi.
1920’lerin sonunda Beş Yıllık Planlarla hızlı sanayileşmeyi başlattı. Tarımın zorla kolektifleştirilmesi de aynı döneme denk gelir.
Baskı yılları
Nicolas Werth’in aktardığı Pospelov Komisyonu verilerine göre NKVD, 1937–1938’de 1.548.366 kişiyi tutukladı. Bunlardan 681.692’si kurşuna dizildi. Tarihçiler bu iki yılı Büyük Terör diye adlandırır.
Stalin dönemindeki toplam ölüm sayıları ise tartışmalıdır. Rakamlar kapsama göre değişir. Sovyet baskısı araştırmalarında yaklaşık 3,3 milyon kayıtlı infaz, kamp ve sürgün ölümü belirtilir. Kıtlıkları da içeren eski tahminler 20 milyonu veya üzerini bulur.
Savaş yılları
Stalin yönetimindeki Sovyetler Birliği, 1939’da Nazi Almanyası ile saldırmazlık paktı imzaladı. 1941’de Stalin Halk Komiserleri Konseyi başkanı oldu. Almanya’nın Sovyetler Birliği’ne saldırmasının ardından savaş yönetimini üstlendi. 1945’te Yalta ve Potsdam konferanslarına katılarak savaş sonrası Avrupa düzeninin şekillenmesinde rol oynadı.
Kısa kronoloji
- 18 Aralık 1878 Gori’de doğdu
- 1888 Gori Kilise Okulu’na başladı
- 1894 Tiflis Ruhban Okulu’na bursla girdi
- 1895 İveria gazetesinde şiirleri yayımlandı
- 1899 Ruhban okulundan çıkarıldı
- 1903 Lenin’in Bolşevik kanadında yer aldı
- 1912 Bolşevik Merkez Komitesi’ne yükseldi
- 1913 Marksizm ve Ulusal Sorun yayımlandı
- Kasım 1917 Milliyetler Halk Komiseri oldu
- 3 Nisan 1922 Komünist Parti genel sekreterliğine getirildi
- 1924–1929 Parti içindeki rakiplerini etkisizleştirdi
- 1937–1938 Büyük Terör: kitlesel tutuklamalar ve infazlar
- 1939 Nazi Almanyası ile saldırmazlık paktı
- 1941 Hükümet başkanlığı ve savaş yönetimi
- 1945 Yalta ve Potsdam konferansları
- 5 Mart 1953 74 yaşında öldü
- 1961 Naaşı Kremlin Duvarı Nekropolü’ne taşındı
- 2010 Gori’deki müzeye baskı dönemini anlatan oda eklendi
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
İki doğum günü. Kayıtlar 18 Aralık 1878’i gösterir. Sovyet dönemindeki resmî doğum günü ise 21 Aralık 1879 olarak kutlandı. Takvimde bir yıl ve üç gün fark vardır.
Şiirler. Stalin 1895’te İveria gazetesinde beş şiir yayımladı. Bazılarında Soselo mahlasını kullandı. Bir ruhban öğrencisinin şiir yazması şaşırtıcı gelebilir.
Ölüm maskesi. Gori Stalin Müzesi’nin dördüncü salonunda Stalin’in bronz ölüm maskesi sergilenir.
Çalışma odası kopyası. Müzenin altıncı salonunda Stalin’in 1918–1922 arasında kullandığı çalışma odasının bir kopyası bulunur.
Josef Stalin nasıl öldü, kaç yaşındaydı?
Stalin 5 Mart 1953’te Moskova yakınındaki daçasında öldü. 18 Aralık 1878 doğum tarihine göre 74 yaşındaydı.
Ölüm nedeni olarak 2023 tarihli bir tıbbi değerlendirme, uzun süreli hipertansiyonla ilişkili beyin kanamasına bağlı inmeyi gösterir. Yani doktor gözüyle bakıldığında yüksek tansiyon, damar içinde kanamaya yol açtı.
Bazı biyografilerde Stalin’in yakın çevresince varfarinle zehirlendiği ileri sürülür. Aynı 2023 tarihli inceleme bu kuramı düşük olasılıklı bulur. Hipertansiyona bağlı doğal kanamayı ise çok daha olası görür. Kuram ilginçtir, ama tıbbi veriler doğal nedeni destekler.
Josef Stalin’in mezarı nerede, müzesi nasıl?
Stalin’in naaşı 1953–1961 arasında Lenin Mozolesi’nde tutuldu. Ardından Moskova Kızıl Meydan’daki Kremlin Duvarı Nekropolü’ne gömüldü. Moskova’ya yolunuz düşerse mezarı Kızıl Meydan’da, Kremlin Duvarı’nın dibinde görebilirsiniz.
Doğduğu kentte ise bambaşka bir yer var: Gori’deki Stalin Müzesi. Gürcistan Ulusal Turizm İdaresi’ne göre müzenin altı ana sergi salonunda 40.000’den fazla nesne bulunur. Üçüncü salon tarihî olayların fotoğraflarına ayrılmıştır. Fotoğraf arayanlar önce oraya yönelebilir.
Müzeye 2010’da yedinci bir oda eklendi. Bu oda Stalin dönemi baskılarını ve mağdurların yaşadıklarını anlatır. Gezerken yalnızca kahramanlık anlatılarını değil, bu odayı da görmeniz iyi olur.
Sık sorulan sorular
Josef Stalin kaç yaşında öldü?
Stalin 5 Mart 1953’te öldü. Kayıtlardaki 18 Aralık 1878 doğum tarihine göre 74 yaşındaydı.
Stalin’in mezarı nerede?
Stalin, Moskova Kızıl Meydan’daki Kremlin Duvarı Nekropolü’nde yatar. Naaşı 1953–1961 arasında Lenin Mozolesi’nde tutuldu, sonra buraya taşındı.
Stalin lakabı neydi?
Devrimci faaliyetlerinde Koba lakabını kullandı. Çocukluk adı Soso’ydu. Stalin takma adını ise 1912’den itibaren taşıdı.
Stalin Yahudi miydi?
Hayır. Stalin Gürcü kimliğiyle yetişti ve ana dili Gürcüceydi. Biyografik kaynaklar onu Yahudi olarak tanımlamaz.
Stalin’in müzesi nerede?
Müze, Stalin’in doğduğu Gori kentindedir. Altı ana sergi salonunda 40.000’den fazla nesne bulunur. 2010’da baskı dönemini anlatan yedinci bir oda eklendi.
Kaynaklar
- Wikipedia — Joseph Stalin en.wikipedia.org
- HISTORY — Joseph Stalin history.com
- PBS — Commanding Heights: Joseph Stalin pbs.org
- Deutsches Historisches Museum — Josef W. Stalin dhm.de
- Ronald Grigor Suny — Stalin: Passage to Revolution kitap alıntısı, Los Angeles Review of Books lareviewofbooks.org
- Nicolas Werth — Les opérations de masse de la Grande terreur en URSS, Persée persee.fr
- Tyrant’s End: Did Joseph Stalin Die From Warfarin Poisoning? — Cureus / PMC pmc.ncbi.nlm.nih.gov
- Gürcistan Ulusal Turizm İdaresi — The Stalin Museum in Gori georgia.travel
Görsel: Joseph Stalin, Franklin D Roosevelt and Winston Churchill, in Teheran, 1943, edit.jpg — Dennis Charles Oulds, Public domain
