Rosario’da doğan bir hekim, 39 yaşında Bolivya’nın küçük bir köyünde okul binasının içinde vurularak öldürüldü. Aynı adamın fotoğrafı bugün dünyanın pek çok yerinde bir simge olarak dolaşıyor. Ernesto Che Guevara’nın hayatı, 1928’deki doğumundan 1997’de bulunan kalıntılarına kadar belgelerle izlenebilen bir hikâye.
Bu yazıda Che Guevara’nın kim olduğunu, nerede doğup nerede öldüğünü, hangi kitapları yazdığını ve ünlü fotoğrafının nasıl çekildiğini öğreneceksiniz. Tartışmalı konuları da kaynaklarda göründüğü kadarıyla, iki taraf birlikte verilerek aktarıyoruz.
Che Guevara kimdir, nereli, nerede doğdu?
Ernesto Che Guevara, Arjantinli bir hekim ve Marksist devrimcidir. Fidel Castro’nun hareketine katıldı ve Küba Devrimi’nin önde gelen komutanlarından biri oldu. Devrimden sonra Küba Ulusal Bankası başkanlığı ve Sanayi Bakanlığı yaptı. Ömrünün son yıllarında Kongo’da ve Bolivya’da gerilla mücadelesi yürüttü; ikisi de başarısız oldu.
Cevabı kısa tutalım: Guevara, 14 Haziran 1928’de Arjantin’in Rosario kentinde doğdu. Yani nereli sorusunun yanıtı Arjantinlidir; Küba’ya sonradan gitti.
«Che» lakabı ise Arjantin’den gelen bir alışkanlığa dayanıyor. Kübalı arkadaşları, Arjantin’de yaygın bir hitap sözcüğü olan «che»yi çok kullandığı için ona bu adı taktı. Siz de gündelik konuşmada bir arkadaşınıza seslenirken kendinize özgü bir sözcük kullanıyorsanız, bu lakabın nasıl oluştuğunu kolayca düşünebilirsiniz.
Çocukluk ve gençlik: astım, tıp ve Güney Amerika yolculuğu
Guevara çocukluğundan beri astım hastasıydı. Ailesi sağlığına uygun bir iklim aradı ve sonunda Córdoba eyaletindeki Alta Gracia’ya yerleşti.
Guevara, Buenos Aires Üniversitesi’nde tıp okudu ve eğitimini 1953’te tamamladı. Bir yıl önce, 1952’de, Alberto Granado ile Güney Amerika’yı dolaşmaya çıkmıştı. Yolculuk sırasında tuttuğu notlar sonradan Motosiklet Günlükleri’ne dönüştü.
Guatemala’daki deneyimi onu daha da etkiledi. Orada bulunduğu sırada Jacobo Árbenz hükümeti 1954’te CIA destekli bir darbeyle devrildi. Bu olay, Guevara’nın silahlı devrim düşüncesini güçlendirdi.
Küba Devrimi: Granma’dan Santa Clara’ya
Guevara, Temmuz 1955’te Meksiko’da Fidel Castro ile tanıştı. Castro’nun grubu, Batista yönetimini devirmeyi amaçlıyordu. Guevara gruba katıldı.
25 Kasım 1956’da gerilla grubu Granma teknesiyle Meksika’dan Küba’ya hareket etti. Guevara bu grubun doktoruydu. Sierra Maestra dağlarında savaştı ve 1957’de comandante rütbesine yükseltildi.
Aralık 1958’de Guevara’nın birliği Santa Clara’da Batista askerlerini taşıyan zırhlı treni raydan çıkardı. Bu olay, kentin alınmasında belirleyici oldu. Batista 1 Ocak 1959’da ülkeden kaçtı ve devrim zafere ulaştı. Guevara, bu zaferin komutanları arasındaydı.
Devrimden sonra: La Cabaña, banka ve bakanlık
Guevara, 2 Ocak–12 Haziran 1959 arasında Havana’daki La Cabaña hapishanesini yönetti. Bu sırada devrim mahkemelerinin mahkûmiyet kararlarına yapılan itirazları inceledi. Mirasının en tartışmalı bölümü burada başlıyor.
La Cabaña’da Guevara’ya atfedilen infazların sayısı kaynağa göre değişiyor. Jon Lee Anderson 55 sayısını veriyor. Muhalif Cuba Archive ise 105 diyor. Farkın bir bölümü, Guevara’nın onayladığı ama görevden ayrıldıktan sonra uygulanan cezaların sayılıp sayılmamasından kaynaklanıyor.
Aynı yıl, 1959’da, Küba Ulusal Bankası başkanı oldu. Şubat 1961’de ise Sanayi Bakanı oldu.
Özel hayatına bakarsak, Guevara’nın beş çocuğu oldu. Hilda Gadea ile evliliğinden bir, Aleida March ile evliliğinden dört çocuğu dünyaya geldi.
Che Guevara kitapları, sözleri ve filmi
Guevara’nın kitapları, kendi savaş deneyimine ve gerilla yöntemine dayanır:
- La guerra de guerrillas (İngilizce: Guerrilla Warfare), 1960’ta yayımlandı. Gerilla stratejisini anlatır.
- Pasajes de la guerra revolucionaria, 1963’te yayımlandı. Küba’daki savaş deneyimlerini anlatır. İngilizce çevirisi Reminiscences of the Cuban Revolutionary War, 1968’de çıktı.
- Motosiklet Günlükleri, 1952’deki Güney Amerika yolculuğunun notlarından doğdu.
Sözler konusunda dikkatli olmak gerekiyor; internette Guevara’ya atfedilen çok sayıda cümle dolaşıyor. Onunla en çok özdeşleşen söz «Hasta la victoria siempre»dir. Türkçeye «Daima zafere kadar» diye çevrilebilir. Kısa söz arayanlar için en sağlam örnek budur.
Müzik tarafında Carlos Puebla’nın «Hasta Siempre» şarkısı var. Şarkı, Guevara’nın 1965 tarihli veda mektubuna yanıt olarak ve Guevara henüz hayattayken bestelendi.
Film olarak ise 2004 yapımı Motosiklet Günlükleri’nde Guevara’yı Gael García Bernal canlandırdı.
Che Guevara şapkası ve ünlü fotoğraf
Tişörtlerde, afişlerde ve duvarlarda gördüğünüz yıldızlı bere, Alberto Korda’nın çektiği Guerrillero Heroico fotoğrafından geliyor. Korda, bu görüntüyü 5 Mart 1960’ta Havana’daki bir anma töreninde art arda çektiği iki kareden elde etti.
Yani fotoğraf, bir stüdyo çalışması değil. Bir törende, kısa bir anda alınmış bir karedir. Bugün çok kişinin yüzünü bildiği Guevara’nın simgesel görüntüsü, bu iki karenin birinden çıktı.
Veda, Kongo ve Bolivya
Fidel Castro, 3 Ekim 1965’te Guevara’nın Küba’daki resmî görevlerinden ayrıldığını bildiren veda mektubunu kamuoyuna okudu. Guevara aynı yıl Kongo’ya gitti. Laurent-Désiré Kabila’nın bağlantılı olduğu isyancılara destek verdi, ancak bu gerilla girişimi başarısız oldu.
1966’da Bolivya’ya giderek René Barrientos yönetimine karşı silahlı devrim başlatmaya çalıştı. Girişim bir yıl sonra, 1967’de sona erdi.
Che Guevara nasıl, nerede öldü?
Bolivya askerleri Guevara’yı 8 Ekim 1967’de Quebrada del Yuro’daki çatışmada yaralı olarak ele geçirdi. Ertesi gün, 9 Ekim 1967’de, Bolivya’nın La Higuera köyündeki okul binasında esirken askerler tarafından vurularak öldürüldü. Öldüğünde 39 yaşındaydı. Yani «Che Guevara nerede öldü» sorusunun yanıtı La Higuera’dır.
Ölümün nasıl gerçekleştiği konusunda resmî anlatım ile belgeler birbirini tutmuyor. Çatışmada öldüğü iddiasının aksine, 11 Ekim 1967 tarihli Beyaz Saray muhtırası, Guevara’nın sağ yakalandığını ve General Alfredo Ovando’nun emriyle vurulduğunu bildiriyor.
National Security Archive’in derlediği anlatımlara göre Bolivyalı komutanlar, yargılamanın dünya kamuoyunda Guevara’ya destek yaratmasından çekindi. Bu yüzden onun derhal öldürülmesini kararlaştırdı.
Ölüm anına dair son sözler de tartışmalı. Bazı aktarımlarda Guevara’nın celladına yalnızca bir insanı öldüreceğini söylediği, bazılarında ise ayakta ölmeyi istediği belirtilir. Anlatımlar konuşmanın tam metninde birleşmiyor; bu yüzden kesin bir cümle aktaramıyoruz.
Kalıntıları nasıl bulundu, nerede?
Guevara’ya ait olduğu belirlenen kalıntılar, 1997’de Bolivya’nın Vallegrande kentindeki hava pistinin yakınında bulunan gizli mezardan çıkarıldı. 17 Ekim 1997’de Küba’nın Santa Clara kentindeki anıtmezara yerleştirildi. Yanında altı silah arkadaşının kalıntıları da vardı.
Santa Clara, 1958’de Guevara’nın birliğinin zırhlı treni raydan çıkararak kentin alınmasında belirleyici rol oynadığı yerdir. Küba’ya gidip anıtmezarı ziyaret ederseniz, bu bağlantıyı yerinde görebilirsiniz.
Kısa kronoloji
- 14 Haziran 1928 Arjantin’in Rosario kentinde doğdu
- 1952 Alberto Granado ile Güney Amerika yolculuğuna çıktı
- 1953 Buenos Aires Üniversitesi’nde tıp eğitimini tamamladı
- 1954 Guatemala’da Árbenz hükümetinin CIA destekli darbeyle devrilmesine tanık oldu
- Temmuz 1955 Meksiko’da Fidel Castro ile tanıştı
- 25 Kasım 1956 Granma ile Küba’ya hareket etti
- 1957 Comandante rütbesine yükseltildi
- Aralık 1958 Santa Clara’nın alınmasında belirleyici rol oynadı
- 1 Ocak 1959 Batista Küba’dan kaçtı
- 1959 La Cabaña komutanlığı yaptı, Küba Ulusal Bankası başkanı oldu
- 1960 Guerrilla Warfare yayımlandı
- Şubat 1961 Sanayi Bakanı oldu
- 1965 Küba’daki görevlerinden ayrılarak Kongo’daki gerilla mücadelesine katıldı
- 1966 Bolivya’da devrim girişimine başladı
- 8 Ekim 1967 Quebrada del Yuro’da yaralı olarak yakalandı
- 9 Ekim 1967 La Higuera’da esirken vurularak öldürüldü
- 1997 Vallegrande yakınındaki gizli mezarda kalıntıları bulundu
- 17 Ekim 1997 Kalıntıları Santa Clara’daki anıtmezara yerleştirildi
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
- Parmak izi: Guevara’nın ölümünden sonra kesilen ellerindeki parmak izleri, kimliğini doğrulamak için Arjantin polis kayıtlarıyla karşılaştırıldı.
- Boy: 10 Ekim 1967 tarihli otopsi tutanağında Guevara’nın boyu yaklaşık 1,73 metre olarak kaydedildi.
- Bolivya günlüğü: Küba ile Bolivya’nın UNESCO’ya sunduğu adaylık dosyasına göre günlüğün aslı, Bolivya Merkez Bankası arşivindeki bir kasada saklanıyor.
- Lakap: «Che», Guevara’nın kendi seçimi değil; Kübalı arkadaşlarının ona taktığı bir addır.
- Fotoğraf: Dünyaca bilinen Guerrillero Heroico, iki karelik bir çekimin ürünüdür.
Sık sorulan sorular
Che Guevara’nın «Che» lakabı nereden geliyor?
Kübalı arkadaşları, Arjantin’de yaygın bir hitap sözcüğü olan «che»yi sık kullandığı için Ernesto Guevara’ya bu lakabı verdi. Lakap zamanla asıl adının önüne geçti.
Che Guevara hangi mesleği yapıyordu?
Buenos Aires Üniversitesi’nde tıp okudu ve eğitimini 1953’te tamamladı. Küba’ya giderken Granma teknesinde gerilla grubunun doktoru olarak yer aldı.
Che Guevara’nın kaç çocuğu vardı?
Hilda Gadea ile evliliğinden bir, Aleida March ile evliliğinden dört olmak üzere beş çocuğu oldu.
Che Guevara’nın kalıntıları nerede?
Kalıntılar 1997’de Bolivya’nın Vallegrande kentindeki gizli mezardan çıkarıldı. 17 Ekim 1997’de, altı silah arkadaşıyla birlikte Küba’nın Santa Clara kentindeki anıtmezara yerleştirildi.
Kaynaklar
- Penguin — Ernesto Che Guevara: Biographical note cdn.penguin.co.uk
- HISTORY — Che Guevara history.com
- Wikipedia — Che Guevara en.wikipedia.org
- PBS American Experience — Che Guevara pbs.org
- Treccani — Guevara, Ernesto treccani.it
- Stiftung Haus der Geschichte — Foto Guerrillero heroico haus-der-geschichte.de
- George Washington Üniversitesi National Security Archive — The Death of Che Guevara: Declassified nsarchive2.gwu.edu
- Walt Rostow — Başkan Johnson’a 11 Ekim 1967 tarihli muhtıra nsarchive2.gwu.edu
- Opinión — Certificado de defunción y protocolo de autopsia opinion.com.bo
- National Security Archive — The Death of Che Guevara Declassified nsarchive.gwu.edu
- UNESCO — Life and Works of Ernesto Che Guevara adaylık dosyası media.unesco.org
- Biography — Che Guevara biography.com
Görsel: Che Guevara – Guerrillero Heroico by Alberto Korda.jpg — Alberto Korda, restored by Adam Cuerden, Public domain
