Berberiler kimdir? Amaziglerin yurdu, dili ve kimliği

Fas’ın Yüksek Atlas bölgesindeki bir ekomüze, Amazig yaşamını nane çayı eşliğinde tanıtıyor. Siz bu yazıda Amaziglerin nerede yaşadığını, dillerini ve Araplardan farklarını öğreneceksiniz. Berberiler diye de bilinen bu toplulukların geçmişi, Kuzey Afrika’nın Arap fetihlerinden öncesine uzanıyor. [1][10]

Başlıca yerleşim ülkeleri Fas ve Cezayir olsa da Amaziglerin coğrafyası daha geniştir. Sahra ve Sahel’deki Tuaregler ile Mısır’daki Siva topluluğu bu çeşitliliğin parçalarıdır. Aynı ad altında farklı bölgeler, dil toplulukları ve inanç gelenekleri bulunur. Dolayısıyla Amazigleri anlamak için kimlik, dil ve dini birlikte değerlendirmek gerekir. [1][2]

Berberiler kimdir, Amazig adı ne anlama gelir?

Berberiler, Kuzey Afrika’nın Arap fetihlerinden önceki yerli halklarıyla bağlantılı etnik topluluklardır. Amazig adı da bu toplulukları anlatmak için kullanılan özadlardan biridir. Buradaki çoğulluk önemlidir; Kabiliye, Aurès ve Sahra farklı topluluklara ev sahipliği yapar. Berberi sözcüğünü, bütün üyeleri aynı bölgesel adı kullanan tek topluluk gibi düşünmemelisiniz. [1][2]

Harvard Peabody Müzesi’nin açıklamasına göre Amazigh tekil, Imazighen ise çoğul biçimdir. Günümüzde birçok topluluk üyesi, Berberi yerine Amazigh veya bölgesel adını tercih eder. Siz bir müze açıklamasında Imazighen gördüğünüzde, bu çoğul kullanımın karşılığını bilirsiniz. Aynı sergide bölgesel bir adla karşılaşmanız da bu çeşitlilikle uyumludur. [1]

Berberi adının geçmişi, Romalıların kullandığı barbarus sözcüğüyle bağlantılı olarak açıklanır. Romalılar bu sözcüğü Latince konuşmayan halklar için kullanılan bir adlandırma olarak benimsemişti. Dolayısıyla Berberi ve Amazigh kelimelerinin adlandırma geçmişleri birbirinden farklı birer bağlama dayanır. Bugünkü özad tercihini anlamak için bu tarihsel farkı hatırlamak yararlıdır. [1]

Amazigh sözcüğüne yaygın biçimde verilen özgür insan anlamı ise tartışmasız değildir. Stéphane Gsell’in soylu veya özgür yorumuna karşı çıkan araştırmacılar da vardır. Bu araştırmacılar, söz konusu açıklamanın kelimenin anlamını aşırı genişlettiğini ileri sürer. Bu yüzden özgür insan karşılığını, kesinleşmiş bir etimoloji gibi kullanmamak gerekir. [3]

Berberiler nerede yaşıyor, hangi ülkelerde bulunuyor?

Amazig topluluklarının başlıca yerleşim alanları bugün Fas ve Cezayir sınırları içindedir. Tunus, Libya, Mısır ve Moritanya’da da Amazig toplulukları yaşamayı sürdürür. Yerleşim coğrafyası Mali, Nijer ve Burkina Faso’ya kadar uzanır. Bu dağılım, Amazig dünyasını yalnız Akdeniz kıyılarıyla sınırlamanın neden eksik kaldığını gösterir. [1]

Fas’ın kuzeyindeki Rif Dağları, başlıca Amazig yerleşim alanları arasında bulunur. Orta Atlas, Yüksek Atlas, Anti-Atlas ve Sus Vadisi diğer önemli bölgelerdir. Siz Fas haritasına bakarken, bu adları aynı yerleşim bölgesi sanmamalısınız. Amazig coğrafyası ülkenin farklı dağlık alanlarına ve vadilerine yayılır. [3]

Cezayir’de Kabil Amaziglerinin başlıca yerleşim alanı, dağlık Kabiliye bölgesi olarak tanımlanır. Kabiliye, Cezayir şehri ile Konstantin arasındaki bölgede yer alır. Şavi Amazigleri ise ülkenin doğusundaki Aurès Dağları’yla ilişkilendirilen topluluklar arasındadır. Böylece Cezayir içindeki Amazig yerleşimleri de farklı bölgesel adlarla karşımıza çıkar. [2]

Mısır’ın batı çölündeki Siva Vahası, Amaziglerin doğudaki yerleşim merkezlerinden biridir. Tuareg toplulukları ise Sahra ve Sahel’de, özellikle Mali ile Nijer’de yaşar. Siva ve Tuareg örnekleri, bütün Amazigleri Atlas Dağları’na yerleştiren tasavvuru düzeltir. Bu toplulukların coğrafyasını anlamak için vahaları ve çöl bölgelerini de hesaba katmalısınız. [2]

Amazigler günümüzde yalnız kırsal bölgelerde yaşamaz; şehirlerde de toplulukları bulunur. Avrupa ve Kuzey Amerika’da yaşayan diaspora toplulukları da bu dağılıma dahildir. Dolayısıyla Amazig kimliği, yalnız dağ köyleriyle veya Sahra’daki yaşamla açıklanamaz. Harvard Peabody Müzesi’nin çerçevesi, kırsal yaşamı, şehirleri ve diasporayı birlikte kapsar. [1]

Berberiler Arap mı, hangi ırk sorusu neden yetersiz?

Amazigler, Araplarla aynı etnik adlandırmayı taşıyan bir topluluklar bütünü değildir. Aralarındaki ayrımı açıklarken dil, eldeki en somut karşılaştırma alanlarından biridir. Kuzey Afrika’daki Arapça ile Berberi dilleri, Afroasya ailesinin ayrı kollarını temsil eder. Aynı dil ailesine bağlanmaları, bu dilleri tek bir dil yapmaz. [4]

Oxford’un dilbilim başvuru yazısı, Berberi kolunu yaklaşık kırk dil olarak sınıflandırır. Berberi dilleri veya Tamazight ifadesi, bu dil alanını anlatmak için kullanılır. Dolayısıyla Tamazight adını gördüğünüzde, bölgesel dil çeşitliliğini de akılda tutmalısınız. Kabiliye, Atlas ve Sahra coğrafyalarının hepsini tek bir yerel konuşma biçimine indirgememelisiniz. [5]

Araplardan farkı yalnız din üzerinden açıklamak da Amazig topluluklarını anlamayı güçleştirir. Berberilerin çoğunluğu Sünni Müslümandır; buna rağmen Amazig kimlikleri ve dilleri vardır. VII. yüzyılda başlayan Arap fetihlerinin ardından aşamalı gerçekleşen İslamlaşma, Berberi dillerinin terk edilmesini zorunlu kılmamıştır. Dinî aidiyet ile dilsel aidiyetin aynı soruya cevap vermediği burada görülür. [1][2]

Berberiler hangi ırk sorusuna, tek ve değişmez biyolojik topluluk cevabı verilemez. 2017 tarihli genom araştırması, beş Berberi ve altı Arap topluluğunu karşılaştırmıştır. Araştırma, Berberi gruplarını genetik açıdan homojen veya bütünüyle yalıtılmış saymayı desteklememiştir. Bu bulgu, etnik adlandırmayı tek tip genetik yapı gibi yorumlamayı sınırlar. [6]

Berberiler adı Kürtleri değil, Kuzey Afrika’nın yerli Amazig halklarını ifade eder. Fas, Cezayir, Libya, Tunus ve Mısır bu adlandırmanın coğrafi kapsamındadır. Araplarla ilişkileri anlatılırken de aynı dikkat gerekir: yer, dil ve kimlik ayrılmalıdır. Genetik araştırmanın karşılaştırdığı topluluklar bile tek bir homojen Berberi grubu oluşturmamaktadır. [6][7]

Berberiler Müslüman mı, bütün topluluklar aynı inançta mı?

Berberilerin çoğunluğu bugün Sünni Müslümandır; ancak bu bilgi bütün toplulukları kapsamaz. Cezayir’deki Mzab Vadisi’nin Mozabit Amazigleri, İbadi İslam geleneğine bağlı bir topluluktur. Mzab Vadisi, Ghardaia çevresinde bulunur ve dinî çeşitliliğe somut örnek oluşturur. Bu nedenle çoğunluğun mezhebini, bütün Amaziglerin ortak mezhebi saymamak gerekir. [2]

Amazig topluluklarının İslamlaşması, VII. yüzyılda başlayan Arap fetihlerinin ardından aşamalı gerçekleşmiştir. Bu süreç, bütün toplulukların aynı anda din değiştirmesi anlamına gelmez. Aynı zamanda İslamlaşma, Berberi dillerinden vazgeçmenin zorunlu olduğu bir süreç değildir. Amazig kimliğiyle Müslümanlık arasındaki ilişkiyi, bu tarihsel çerçeve içinde değerlendirebilirsiniz. [1]

TDV İslâm Ansiklopedisi, fetih dönemini anlatırken Aurès Berberilerinin direnişine de değinir. Maddenin tarihlemesine göre direnişi yöneten Kâhine, 702 yılında savaşta hayatını kaybetmiştir. Karşısındaki kuvvetlerin komutanı, aynı maddede Hassân b. Nu‘mân olarak belirtilir. Bu olay, fetih sürecinin yalnız dinî sonuçlardan oluşmadığını gösteren tarihsel örneklerden biridir. [8]

Daha sonraki Murâbıtlar ve Muvahhidler, İslam tarihindeki Berberi hanedanları arasında yer alır. Murâbıtlar Merakeş merkezli devletleriyle Kuzey Afrika’nın geniş kesimlerinde ve Endülüs’te hüküm sürmüştür. Muvahhidler ise Masmûde Berberilerinden İbn Tûmert’in başlattığı hareketten doğmuştur. Bu örneklerde Berberi adlandırması, Müslüman hanedanların kimliğini anlatmak için de kullanılır. [8]

Kısa kronoloji

Amazig tarihindeki bütün topluluklar, aşağıdaki olayların her birini aynı şekilde yaşamamıştır. Numidya Krallığı, Orta Çağ hanedanları ve resmî dil kararları farklı bağlamlara aittir. Tablo, bu farklı başlıkları tarih sırasına yerleştirerek birlikte okumanızı sağlar. [3][8]

1. MÖ 46 TDV’ye göre bugünkü Cezayir ve Tunus’taki Berberileri birleştiren Numidya Krallığı yıkıldı.
2. VII. yüzyıl Arap fetihlerinin ardından Amazig topluluklarının aşamalı İslamlaşma süreci başladı.
3. 702 TDV’nin tarihlemesine göre Kâhine, Hassân b. Nu‘mân kuvvetleriyle savaşırken öldü.
4. 1056–1147 Berberi Murâbıtlar, Merakeş merkezli devletleriyle Kuzey Afrika’da ve Endülüs’te hüküm sürdü.
5. 1130–1269 İbn Tûmert’in hareketinden doğan Berberi Muvahhidler hanedanı hüküm sürdü.
6. 2011 Fas, Amazigceyi resmî dil olarak tanıdı; Merakeş’te Berberi sanatları müzesi açıldı.
7. 2016 Cezayir, Tamazight’ın statüsünü ulusal dilden resmî dile yükseltti.
8. 2017 Taskiwin dansı, UNESCO’nun Acil Koruma Gerektiren Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi’ne alındı.

Tablodaki fetih, hanedan ve dil statüsü bilgileri farklı kaynaklarla birlikte okunmalıdır. Numidya, Kâhine, Murâbıtlar ve Muvahhidler için TDV maddesi temel alınmıştır. İslamlaşma Harvard’a, dil kararları Berbers maddesine, son kayıt ise UNESCO’ya dayanır. Müzenin açılış bilgisi, Jardin Majorelle’in kendi tanıtımında da yer alır. [1][3][8][11][12]

Kitaplara girmeyen ayrıntılar

Berberi dilleri, tek bir yazı sistemiyle kullanılan diller bütünü değildir. Oxford’un başvuru yazısı, Tifinagh yanında Latin ve Arap harflerini de belirtir. Tuareglerin koruyup geliştirdiği Tifinagh, bu yazı çeşitliliğinin parçalarından yalnızca biridir. Siz bir Amazig metnini değerlendirirken, kullanılan alfabe ile dili birbirine karıştırmamalısınız. [5]

Harvard Peabody Müzesi’nde bulunan Tuareg takuba kılıcı, Cezayir Sahrası kökenlidir. Ancak kılıcın çelik namlusu, XVI. yüzyılda Avrupa’da üretilmiş bir parçadır. Böylece aynı nesnede Sahra kökeniyle Avrupa üretimi bir namlu bir araya gelir. Kılıcı yalnız bulunduğu coğrafyayla açıklamak, bu somut üretim ayrıntısını dışarıda bırakır. [9]

Merakeş’teki Pierre Bergé Berberi Sanatları Müzesi, 2011 yılında ziyarete açılmıştır. Müze, Jacques Majorelle’in eski resim atölyesinde 600’ü aşkın nesne sergiler. Sergilenen nesneler, Rif’ten Sahra’ya uzanan bölgelerden toplanmış bir koleksiyona aittir. Merakeş gezinizde bu müze, bölgesel çeşitliliği nesneler üzerinden izlemenize olanak verir. [11]

Fas’ın Batı Yüksek Atlas bölgesindeki Taskiwin dansı, adını süslü Tiskt boynuzundan alır. Dansçılar bu boynuzu taşır; adlandırma, gösterinin somut bir unsuruna dayanır. UNESCO, Taskiwin’i 2017 yılında acil koruma gerektiren miras listesine almıştır. Böylece bir dans adı, kullanılan eşya ve belirli bir bölgeyle birlikte açıklanabilir. [12]

Berberiler neden nane çayı içmez sorusu ise yanlış bir genelleme içerir. Yüksek Atlas’taki Aït Bougmez Ekomüzesi, Amazig gündelik yaşamını ziyaretçilere tanıtır. Müze tanıtımı, rehberin nane çayı eşliğinde bilgi paylaştığını açıkça belirtir. Bu örnek, bütün Berberilerin nane çayından uzak durduğu iddiasıyla bağdaşmaz. [10]

Aït Bougmez örneği, bütün Amaziglerin aynı içeceği tercih ettiğini de kanıtlamaz. Gösterdiği somut olgu, Amazig yaşamını tanıtan bu müzedeki nane çayı sunumudur. Siz gündelik alışkanlıklarla ilgili iddiaları okurken, örneğin hangi yere ait olduğunu gözetmelisiniz. Fas’taki bu müzeden hareketle bütün Kuzey Afrika’ya ortak alışkanlık yüklememelisiniz. [10]

Sık sorulan sorular

Kaynaklar

1. Harvard Peabody Museum — Imazighen! peabody.harvard.edu
2. Bruce Maddy-Weitzman — Berbers (Amazigh) dayan.org
3. Wikipedia — Berbers en.wikipedia.org
4. Scientific Reports — Whole Y-chromosome sequences doi.org
5. Oxford Bibliographies — Berber Languages and Linguistics academic.oup.com
6. Arauna ve diğerleri — Recent Historical Migrations pmc.ncbi.nlm.nih.gov
7. Vikipedi — Berberiler tr.wikipedia.org
8. TDV İslâm Ansiklopedisi — Berberîler islamansiklopedisi.org.tr
9. Harvard Peabody Museum — The Tuareg: Nomads of the Sahara peabody.harvard.edu
10. Aït Bougmez Valley Ecomuseum — Müze tanıtımı touda.fr
11. Jardin Majorelle — Pierre Bergé Museum of Berber Arts jardinmajorelle.com
12. UNESCO — Taskiwin, martial dance of the western High Atlas ich.unesco.org

Görsel: The Radiant Smile of Amazigh Heritage.jpg — Muhammed amine benloulou, CC BY-SA 4.0