Hispanyola, Haiti’nin doğuyu da yönettiği 1822–1844 döneminde, 22 yıl boyunca tek siyasi yönetim altındaydı. Bugünkü ayrımın kökü, batıdaki Fransız ve doğudaki İspanyol sömürgelerine dayanır. Batıda Haiti 1804’te bağımsızlaştı; doğuda Dominik Cumhuriyeti 1844’te Haiti’den ayrılarak kuruldu. [1][4][6][7]
Siz, 1697’de tanınan sömürge ayrımının 1844’teki bağımsızlıkla nasıl ilişkilendiğini bu yazıda adım adım öğreneceksiniz. Aynı adada İspanyolca, Fransızca ve Haiti Kreolcesi konuşulması, bu geçmişi gündelik hayata bağlar. Haritadaki Haiti–Dominik Cumhuriyeti sınırını anlamak için sömürge yönetimlerini ve bağımsızlık süreçlerini birlikte izlemek gerekir. [1][4][7]
Hispanyola adası nerede, haritada nasıl bulunur?
Hispanyola, Karayipler’deki Büyük Antiller grubunda bulunan, iki bağımsız ülkenin paylaştığı bir adadır. Haritada Küba’nın doğusunda, Porto Riko’nun ise batısında yer alır. Yaklaşık 76.192 kilometrekarelik yüzölçümüyle, Küba’dan sonra Karayipler’in ikinci büyük adasıdır. Bu konum bilgisi, Hispanyola’yı komşu adalardan ayırarak bulmanızı sağlar. [1][2]
Adanın batısında Haiti bulunurken doğu kesimini bağımsız Dominik Cumhuriyeti oluşturur. Dolayısıyla Hispanyola adı, bu ülkelerden yalnızca birinin yerine kullanılamaz. Siz haritada Hispanyola’yı aradığınızda, iki ülkeyi birlikte barındıran kara parçasını ararsınız. Haiti ve Dominik Cumhuriyeti adlarıysa bu kara parçasındaki devletleri belirtir. [1][2]
Dil dağılımı da adanın bugünkü siyasi ayrımını gündelik hayatta görünür kılar. Dominik Cumhuriyeti’nde İspanyolca, Haiti’de ise Fransızca ve Haiti Kreolcesi konuşulur. Seyahat hazırlığında siz, ülke adının yanında bu dil farkını da dikkate alabilirsiniz. Haritada birbirine komşu görünen Haiti ve Dominik Cumhuriyeti, farklı dil ortamlarına sahiptir. [1]
Hispanyola ne demek, İspanyol kolonileşmesi nasıl başladı?
Hispaniola adı, İspanyolca Española adının Latinceleştirilmiş biçimi olarak açıklanır. Pedro Mártir de Anglería, bu adlandırmayı İspanya adının küçültme biçimiyle ilişkilendirir. Böylece adanın adı da İspanyol sömürge geçmişine açılan bir kapı sunar. Türkçede kullanılan Hispanyola biçimi, aynı Karayip adasını ifade eder. [1][2]
Kristof Kolomb 1492’de Hispanyola’ya ulaştığında, adada çeşitli yerli topluluklar yaşıyordu. Bunlar arasında Taíno, Ciguayo ve Macorix toplulukları da bulunuyordu. Kolomb, 1493’teki ikinci yolculuğunda adadaki İspanyol kolonileşmesini daha ileri taşıdı. Bu nedenle 1492, Hispanyola’nın yerleşim tarihinin başlangıcı olarak okunamaz. [1][2]
İspanyol kolonileşmesinin kent tarihindeki somut örneklerinden biri, güney kıyısındaki Santo Domingo’dur. UNESCO, Santo Domingo sömürge kentinin kuruluşunu 1498 yılına tarihlendirir. Bu kent, sonraki yüzyıllardaki Fransız–İspanyol ayrımından önce gelişen İspanyol yerleşimini gösterir. Adanın iki ülkeye bölünmesini anlamak için bu erken dönemi hatırlamak gerekir. [3]
1492’deki geliş, 1493’te ilerleyen kolonileşme ve 1498’deki kent kuruluşu birbirini izler. Ancak bu tarihler, bugünkü Haiti–Dominik Cumhuriyeti sınırının çizildiği tarihler değildir. Batıda Fransız varlığının gelişmesi ve sömürge ayrımının tanınması daha sonraki aşamalardır. Dolayısıyla Kolomb’un gelişiyle adanın bugünkü paylaşımı arasında uzun bir süreç bulunur. [1][2][3][4]
Hispanyola nasıl bölündü: 1697 ve 1777 neden önemli?
Fransız korsanlar, 17. yüzyılda Hispanyola’nın batı kesiminde çeşitli üsler kurdu. Bu yerleşmeler, batıdaki Fransız Saint-Domingue kolonisinin oluşumuna zemin hazırladı. Böylece adanın batısında, İspanyol sömürge yönetiminden farklı bir sömürge alanı gelişti. Bugünkü iki ülkenin kökenini açıklarken bu Fransız varlığı belirleyici bir aşamadır. [1]
1697 Ryswick Antlaşması, batıdaki Fransız egemenliğinin İspanya tarafından tanınmasını sağladı. Tanınan alan, Hispanyola’nın batıdaki yaklaşık üçte birlik bölümünü kapsıyordu. Dolayısıyla bu antlaşma, Haiti’nin bağımsızlık ilanından önceki sömürge paylaşımını ilgilendiriyordu. Henüz bağımsız Haiti ve Dominik Cumhuriyeti arasında yapılmış bir anlaşma değildi. [4]
1777 Aranjuez Antlaşması ise Fransız ve İspanyol sömürgeleri arasındaki sınırı ayrıntılı belirledi. Burada 1697’deki egemenlik tanımasıyla 1777’deki sınır düzenlemesini ayrı düşünmek gerekir. İlk tarih batıdaki Fransız egemenliğini, ikinci tarih sömürgelerin sınırını açıklar. Bu ayrım, Hispanyola’nın tek bir tarihte bölündüğü düşüncesini düzeltir. [4]
Bugünkü Haiti–Dominik Cumhuriyeti sınırının bazı kesimleri, 1777’de müzakere edilen sömürge sınırını izler. Ancak bu bilgi, mevcut sınırın tamamının o tarihte oluştuğu anlamına gelmez. Sömürge sınırıyla bugünkü devlet sınırı arasında, belirli kesimlerde coğrafi devamlılık bulunur. Bağımsız devletlerin ortaya çıkışıysa 1804 ve 1844 tarihlerindeki ayrı gelişmelerle açıklanır. [4][6][7]
Batıdaki Saint-Domingue nasıl Haiti oldu?
Saint-Domingue, köleleştirilmiş Afrikalıların çalıştırıldığı şeker ve kahve üretimiyle zenginleşen bir sömürgeydi. 1760’larda Amerika kıtasının en kârlı sömürgesi hâline gelmişti. Bu ekonomik yapı, Haiti Devrimi’nin kölelik karşıtı niteliğini anlamak için temel oluşturur. Şeker ve kahve üretimiyle köleleştirilmiş insanların çalıştırılması, aynı sömürge düzeninin parçalarıydı. [5]
Saint-Domingue’ün kuzeyindeki büyük ayaklanma, köleleştirilmiş insanlar tarafından 22 Ağustos 1791’de başlatıldı. Bu ayaklanma, Haiti Devrimi’nin başlangıcını oluşturan temel gelişme olarak kabul edilir. Bağımsızlığa uzanan süreç, böylece doğrudan kölelik düzenine karşı mücadeleyle bağlantı kurdu. Batıdaki sömürge toplumunun siyasi dönüşümü, 1791’deki bu başkaldırı üzerinden ilerledi. [5]
Bu sırada adanın doğusunun hangi devlete bağlı olduğu da değişti. İspanya, 1795 Basel Antlaşması’yla doğudaki topraklarını da Fransa’ya bıraktı. Dolayısıyla 1697’de tanınan Fransız–İspanyol paylaşımı, sonraki bütün dönemlerde aynı biçimde sürmedi. Hispanyola’nın tarihini izlerken sömürge sınırıyla değişen egemenlikleri birlikte değerlendirmek gerekir. [1][4]
Napolyon’un kuvvetleri, 1802’de Saint-Domingue’de kontrolü yeniden sağlayarak köleliği geri getirmeye girişti. Bu girişim, sömürgede yeni bir direniş dalgasının ortaya çıkmasını tetikledi. Fransız kuvvetleri 1803 sonunda yenilgiye uğradı; ardından bağımsızlık ilanı geldi. Jean-Jacques Dessalines, 1 Ocak 1804’te Haiti’nin bağımsızlığını resmen ilan etti. [6]
1804 tarihi, adanın batısında bağımsız Haiti devletinin ortaya çıkışını belirtir. Dominik Cumhuriyeti’nin bağımsızlığıysa daha sonra, 1844’te farklı bir siyasi ayrılmayla gerçekleşti. Bu nedenle Haiti Devrimi’yle Dominik Cumhuriyeti’nin kuruluşunu aynı olay saymamak gerekir. İki bağımsızlık arasındaki dönemde adanın doğusu yeniden yönetim değiştirdi. [6][7][8]
Dominik Cumhuriyeti Haiti’den neden ve ne zaman ayrıldı?
Hispanyola’nın doğusundaki eski İspanyol sömürgesi, 1809’da Fransız yönetiminden çıktı. Bölge, bu değişimin ardından yeniden İspanyol egemenliği altına girdi. José Núñez de Cáceres, 1821’de doğuda İspanya’dan bağımsızlık ilan etti. Ancak bu ayrı yönetim, yalnızca birkaç ay boyunca varlığını sürdürebildi. [7][8]
Jean-Pierre Boyer yönetimindeki Haiti, 1822’de Hispanyola’nın doğusunu da yönetmeye başladı. Böylece ada, 1844’e kadar toplam 22 yıl tek siyasi yönetimde kaldı. Bu dönem, bugünkü iki ülkenin geçmişinde ortak bir yönetim aralığı oluşturur. Dolayısıyla Hispanyola, sömürge paylaşımından günümüze kadar kesintisiz biçimde ikiye ayrılmış değildi. [7]
1838’de kurulan La Trinitaria adlı gizli cemiyet, doğunun bağımsızlığı için çalıştı. Bu çalışmalar, 27 Şubat 1844’te Dominik Cumhuriyeti’nin ilanıyla sonuçlandı. O sırada doğuyu Haiti yönettiği için bağımsızlık, Haiti’den ayrılarak gerçekleşti. Dominik Cumhuriyeti’nin kuruluşunu açıklarken 1844’teki bu siyasi bağlam esas alınmalıdır. [7][8]
1821 ile 1844, doğudaki iki farklı bağımsızlık ilanının tarihlerini gösterir. Núñez de Cáceres’in 1821’deki ilanı, doğunun İspanya’dan bağımsızlığına yönelikti. Dominik Cumhuriyeti’nin 1844’teki ilanıysa doğunun Haiti yönetiminden ayrılmasıyla gerçekleşti. Bu iki tarihi ayırmak, ülkenin neden Haiti’den bağımsızlaştığını anlamayı kolaylaştırır. [7][8]
Dominik Cumhuriyeti’nin İspanya’yla siyasi ilişkisi, 1844’teki bağımsızlık ilanıyla bütünüyle sona ermedi. Ülke, 1861’de yeniden İspanya’ya bağlandı ve İspanyol yönetimi 1865’e kadar sürdü. Bu sonraki dönem, doğunun yönetim tarihindeki bir başka değişimi gösterir. Bugünkü ayrımın açıklaması, böylece sömürge paylaşımından sonraki yönetim değişikliklerini de kapsar. [8]
Kısa kronoloji
Aşağıdaki tarihler, Hispanyola’daki sömürge yerleşiminden bağımsızlık ilanlarına uzanan başlıca değişimleri gösterir. Özellikle 1697, 1804 ve 1844, farklı siyasi gelişmeleri birbirinden ayırır. [1][2][3][4][5][6][7][8][9]
- 1492 Kolomb Hispanyola’ya ulaştı.
- 1498 UNESCO’nun tarihlendirmesine göre Santo Domingo sömürge kenti kuruldu.
- Ağustos 1604 İspanyol tacı, kuzey ve batı kıyılarındaki köylerin yıkılmasını ve halkın Santo Domingo çevresine zorla taşınmasını öngören planı onayladı.
- 1697 Ryswick Antlaşması, batıdaki Fransız egemenliğinin İspanya tarafından tanınmasını sağladı.
- 1777 Aranjuez Antlaşması, Fransız ve İspanyol sömürgelerinin sınırını ayrıntılı belirledi.
- 1791 Saint-Domingue’de, Haiti Devrimi’ne dönüşen büyük köle ayaklanması başladı.
- 1795 İspanya, Hispanyola’nın doğusundaki topraklarını Basel Antlaşması’yla Fransa’ya bıraktı.
- 1804 Dessalines, 1 Ocak’ta Haiti’nin bağımsızlığını ilan etti.
- 1809 Doğudaki eski İspanyol sömürgesi yeniden İspanyol egemenliğine girdi.
- 1821 Núñez de Cáceres, doğuda İspanya’dan bağımsızlık ilan etti.
- 1822 Boyer yönetimindeki Haiti, Hispanyola’nın doğusunu da yönetmeye başladı.
- 1844 Dominik Cumhuriyeti, 27 Şubat’ta Haiti’den ayrılarak bağımsızlığını ilan etti.
- 1861–1865 Dominik Cumhuriyeti, yeniden İspanyol yönetimi altında kaldı.
Kitaplara girmeyen ayrıntılar
Santo Domingo’nun kent planı, Hispanyola’nın sömürge tarihine somut bir örnek sunar. Nicolás de Ovando, 1502’de kentin kurumlarını Ozama Nehri’nin batı yakasına taşıdı. Burada uyguladığı ızgara planı, Amerika’daki sonraki kentlere de örnek oldu. Böylece 1498’de kurulan sömürge kentinin gelişiminde, nehir kıyısı ve sokak düzeni birlikte rol oynadı. [3]
İspanyol tacı, Ağustos 1604’te kuzey ve batı kıyılarını ilgilendiren bir planı onayladı. Plan, bu kıyılardaki köylerin yıkılmasını ve halkın zorla taşınmasını öngörüyordu. Halkın götürüleceği yer, adanın güneyindeki Santo Domingo çevresi olarak belirlenmişti. Ağustos 1604’teki bu onay, Fransız egemenliğinin 1697’de tanınmasından önce gerçekleşti. [4][9]
Saint-Domingue’ün üretimi, Haiti Devrimi’nin hemen öncesinde Avrupa pazarında yüksek paylara sahipti. Sömürge, Avrupa’ya ithal edilen şekerin yaklaşık yüzde 40’ını üretiyordu. Kahvede ise bu oran, aynı dönemde yaklaşık yüzde 60’a ulaşıyordu. Gündelik hayattaki şeker ve kahve, böylece Hispanyola’nın kölelik tarihiyle bağlantı kurar. [6]
Haiti’nin bağımsızlık ilanıyla başka devletlerce resmen tanınması da aynı tarihe denk gelmedi. 1804’te bağımsızlığını ilan eden Haiti’yi ABD, ancak 12 Temmuz 1862’de resmen tanıdı. Bu ayrıntı, bağımsızlık ilanı ile diplomatik tanımanın farklı gelişmeler olduğunu gösterir. Haiti tarihindeki 1804 ve 1862 tarihleri, bu nedenle farklı sorulara cevap verir. [6][10]
Sık sorulan sorular
Hispanyola adası kimin?
Hispanyola, batıdaki Haiti ile doğudaki Dominik Cumhuriyeti arasında paylaşılan bir adadır. Her iki ülke de bağımsız devlettir.
Hispanyola nerede?
Hispanyola, Karayipler’deki Büyük Antiller grubunda, Küba’nın doğusunda ve Porto Riko’nun batısında bulunur. Yaklaşık 76.192 kilometrekarelik yüzölçümüyle Karayipler’in ikinci büyük adasıdır.
Haiti ve Dominik Cumhuriyeti ne zaman ayrıldı?
Haiti, 1822’den 1844’e kadar adanın doğusunu da yönetti. Dominik Cumhuriyeti, 27 Şubat 1844’te Haiti’den ayrılarak bağımsızlığını ilan etti.
Hispanyola ne demek?
Hispaniola adı, İspanyolca Española adının Latinceleştirilmiş biçimi olarak açıklanır. Pedro Mártir de Anglería’ya göre bu ad, İspanya adının küçültme biçimini ifade eder.
Kaynaklar
- Wikipedia — Hispaniola en.wikipedia.org
- Vikipedi — Hispanyola tr.wikipedia.org
- UNESCO — Colonial City of Santo Domingo whc.unesco.org
- Library of Congress — Map of the Dominican Republic loc.gov
- ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi — The United States and the Haitian Revolution, 1791–1804 history.state.gov
- Slavery and Remembrance — Haiti (Saint-Domingue) slaveryandremembrance.org
- Florida International University — Haiti and the Dominican Republic, Eugenio Matibag islandluminous.fiu.edu
- Cambridge University Press — The Dominican Republic, c. 1870–1930 cambridge.org
- Cambridge University Press — Repressing Smugglers: The Depopulations of Hispaniola, 1604–1606 cambridge.org
- ABD Dışişleri Bakanlığı Tarih Ofisi — Haiti history.state.gov
Görsel: Hispaniola Vinckeboons4.jpg — Johannes Vingboons, Public domain
