کنوانسیون مونترو؛ بازگشت کنترل تنگه‌ها به ترکیه

کنوانسیون مونترو (Montrö Boğazlar Sözleşmesi) در 20 ژوئیه 1936 اختیارات مهمی را در تنگه‌ها به ترکیه (Türkiye) بازگرداند. این توافق در مونترو (Montrö) سوئیس (İsviçre) امضا شد. کنوانسیون اجازه داد منطقه دوباره نظامی شود و وظایف یک کمیسیون بین‌المللی را به دولت ترکیه سپرد. آزادی عبور کشتی‌های تجاری در زمان صلح نیز حفظ شد. ترکیه از راه توافقی حاصل از مذاکره، اقتدار خود را بازیافت؛ توافقی که کشتیرانی بین‌المللی همچنان در کانون آن بود.

اگر شما از تنگه بسفر (İstanbul Boğazı) دیدن کنید، این کنوانسیون به شما کمک می‌کند مقررات عبور کشتی‌ها از این آب‌ها را بشناسید. مقررات آغازین آن، بسفر، دریای مرمره (Marmara Denizi) و تنگه داردانل (Çanakkale Boğazı) را در مجموع «تنگه‌ها» تعریف می‌کند. بنابراین، موضوع توافق یک گذرگاه به‌هم‌پیوسته است و تنها به بسفر محدود نمی‌شود.

کنوانسیون مونترو درباره رژیم تنگه‌ها چیست؟

کنوانسیون مربوط به رژیم تنگه‌ها 29 ماده، چهار پیوست و یک پروتکل دارد. مقررات آن میان کشتی‌های تجاری و جنگی تفاوت می‌گذارد. همچنین زمان صلح را از زمان جنگ و کشورهای ساحلی دریای سیاه (Karadeniz) را از کشورهای بدون ساحل در این دریا جدا می‌کند. همین دسته‌بندی‌ها تعیین می‌کنند کدام مقررات عبور اعمال شود.

مبادله اصلی روشن بود. ترکیه حق نظامی کردن تنگه‌ها را پس گرفت. هم‌زمان، ماده 24 وظایف کمیسیون بین‌المللی تنگه‌ها (Uluslararası Boğazlar Komisyonu) را به دولت این کشور سپرد. ماده 2 نیز از عبور کشتی‌های تجاری در زمان صلح حمایت کرد. پس بازگشت کنترل با تعهدات توافق‌شده در قبال کشتیرانی همراه بود.

تاریخچه مونترو؛ چرا ترکیه خواهان توافق تازه‌ای شد؟

نقطه آغاز، کنوانسیون تنگه‌های لوزان (Lozan Boğazlar Sözleşmesi) در 1923 بود. این کنوانسیون مناطق پیرامون تنگه‌ها و جزایر دریای مرمره را غیرنظامی کرد. همچنین کمیسیونی بین‌المللی برای عبور از تنگه‌ها تشکیل داد. در آن چارچوب، ساختار امنیتی و اداری تنگه‌ها با ساختاری که بعداً در مونترو شکل گرفت، تفاوت داشت.

ترکیه در کنفرانس خلع سلاح لندن (Londra) در مه 1933 ضرورت تغییر را مطرح کرد. نگرانی این کشور بر مقررات غیرنظامی‌سازی متمرکز بود. حمله ایتالیا (İtalya) به حبشه (Habeşistan) و نظامی کردن راینلند (Renanya) به دست آلمان (Almanya)، از دلایلی بودند که ترکیه تضمین امنیت جمعی 1923 را ناکافی دانست.

ترکیه در آوریل 1936 یادداشتی برای کشورهای دخیل در توافق لوزان فرستاد. این کشور با استناد به امنیت، دفاع و حاکمیت، خواستار بازنگری در رژیم تنگه‌ها شد. این درخواست به مذاکرات مونترو انجامید. کنفرانس در 22 ژوئن 1936 آغاز شد. توفیق رشدی آراس (Tevfik Rüştü Aras)، وزیر امور خارجه، ریاست هیئت ترکیه را بر عهده داشت.

کنوانسیون مونترو درباره رژیم تنگه‌ها، 1936

کنوانسیون در 20 ژوئیه 1936 امضا شد. امضاکنندگان اولیه آن ترکیه، بریتانیا (Birleşik Krallık)، استرالیا (Avustralya)، بلغارستان (Bulgaristan)، فرانسه (Fransa)، یونان (Yunanistan)، ژاپن (Japonya)، رومانی (Romanya)، اتحاد جماهیر شوروی (Sovyetler Birliği) و یوگسلاوی (Yugoslavya) بودند. ایتالیا در کنفرانس شرکت نکرد. این کشور در 2 مه 1938 به کنوانسیون پیوست.

امضا و لازم‌الاجرا شدن دو مرحله جدا بودند. در سابقه معاهده نزد سازمان ملل متحد (Birleşmiş Milletler)، 15 اوت 1936 تاریخ لازم‌الاجرا شدن موقت ثبت شده است. کنوانسیون در 9 نوامبر 1936 به‌طور قطعی لازم‌الاجرا شد. این تاریخ‌ها روشن می‌کنند چرا روایت‌های مربوط به توافق ممکن است به چند مقطع متفاوت در یک سال اشاره کنند.

پروتکل ضمیمه بلافاصله بر وضعیت دفاعی ترکیه اثر گذاشت. این پروتکل به ترکیه اجازه داد بدون انتظار برای لازم‌الاجرا شدن قطعی کنوانسیون در نوامبر، منطقه تنگه‌ها را دوباره نظامی کند. در همین حال، ماده 24 وظایف کمیسیون پیشین را به دولت ترکیه سپرد. اختیار نظامی و مسئولیت اداری با مقرراتی جداگانه تغییر کردند.

جدول زمانی

• 1923: کنوانسیون تنگه‌های لوزان، غیرنظامی‌سازی و تشکیل یک کمیسیون بین‌المللی را مقرر کرد.
• مه 1933: ترکیه در کنفرانس خلع سلاح لندن، بازنگری در رژیم تنگه‌ها را مطرح کرد.
• آوریل 1936: ترکیه با ارسال یادداشتی دیپلماتیک خواستار تغییر رژیم تنگه‌ها شد.
• 22 ژوئن 1936: کنفرانس مونترو آغاز شد.
• 20 ژوئیه 1936: کنوانسیون امضا شد. پروتکل آن به ترکیه اجازه داد بلافاصله منطقه را دوباره نظامی کند.
• 15 اوت 1936: رژیم تازه عبور به‌طور موقت لازم‌الاجرا شد.
• 10 سپتامبر 1936: پایان کار کمیسیون تنگه‌ها به جامعه ملل (Milletler Cemiyeti) گزارش شد.
• 9 نوامبر 1936: کنوانسیون به‌طور قطعی لازم‌الاجرا شد.
• 2 مه 1938: ایتالیا به کنوانسیون پیوست.
• 20 ژوئیه 2026: وزارت امور خارجه ترکیه در نودمین سالگرد کنوانسیون اعلام کرد که اجرای آن ادامه دارد.

برای کشتی‌های تجاری و جنگی چه چیزی تغییر کرد؟

ماده 2 به کشتی‌های تجاری در زمان صلح، در روز و شب و بدون توجه به پرچم یا محموله، آزادی عبور می‌دهد. برای کشتی‌هایی که بدون توقف در بندر از تنگه‌ها عبور می‌کنند، فقط مالیات‌ها و عوارض مجاز در پیوست I را می‌توان دریافت کرد. به این ترتیب، کنوانسیون حقوق عبور را با مقررات مالی مشخص همراه می‌کند.

شما می‌توانید این موضوع را با یک تفاوت روزمره درک کنید: اداره یک مسیر و تعیین شرایط استفاده از آن دو کار مرتبط‌اند. در مونترو، ترکیه وظایف کمیسیون را بر عهده گرفت و کشتی‌های تجاری نیز حقوق مشخص عبور خود را حفظ کردند. وقتی شما عبور یک کشتی از بسفر را تماشا می‌کنید، نمونه‌ای ملموس برای فهم این رابطه پیش رویتان است.

کشتی‌های جنگی الزامات بیشتری دارند. ماده 13 مهلت معمول اطلاع‌رسانی پیش از عبور را هشت روز تعیین می‌کند. برای کشورهای بدون ساحل در دریای سیاه، افزایش این مهلت به 15 روز را مطلوب می‌داند. این عبارت اهمیت دارد: ماده، این دو مهلت را الزام‌هایی یکسان معرفی نمی‌کند.

ماده 14، با در نظر گرفتن استثناهای مشخص، مجموع نیروهای دریایی خارجی را که هم‌زمان از تنگه‌ها عبور می‌کنند، معمولاً به 15,000 تن و نه شناور محدود می‌کند. ماده 18 به موضوع دیگری می‌پردازد: مجموع تناژ کشتی‌های جنگی کشورهای غیرساحلی در دریای سیاه. سقف معمول آن 30,000 تن است. در شرایط معین، افزایش این سقف به 45,000 تن مجاز است.

ماده 18 مدت حضور این کشتی‌ها را نیز محدود می‌کند. کشتی‌های جنگی متعلق به کشورهای بدون ساحل در دریای سیاه، با هر هدفی، نمی‌توانند بیش از 21 روز در این دریا بمانند. بنابراین، محدودیت عبور، سقف مجموع تناژ و محدودیت مدت حضور، هرکدام به پرسشی جدا پاسخ می‌دهند.

هنگام جنگ یا تهدید قریب‌الوقوع چه اتفاقی می‌افتد؟

ماده 19 زمانی اعمال می‌شود که جنگ در جریان باشد و ترکیه طرف جنگ نباشد. این ماده عموماً عبور کشتی‌های جنگی متعلق به کشورهای درگیر جنگ را ممنوع می‌کند. بازگشت به پایگاه‌هایشان و دیگر استثناهای تصریح‌شده در ماده، این قاعده را مقید می‌کنند. در این مقررات، موضع خود ترکیه در جنگ نقشی محوری در رژیم عبور دارد.

ماده 20، هنگامی که خود ترکیه طرف جنگ باشد، اختیار کامل تصمیم‌گیری درباره عبور کشتی‌های جنگی را به دولت این کشور می‌دهد. ماده 21 به ترکیه اجازه می‌دهد اگر خود را با خطر قریب‌الوقوع جنگ روبه‌رو بداند، از این اختیار استفاده کند. اختیار اخیر با مقررات اطلاع‌رسانی و بازبینی همراه است. در نتیجه، توافق برای وضعیت‌های امنیتی متفاوت، اختیارات متفاوتی تعیین می‌کند.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

در 1925، واصف تمل پاشا (Vasıf Temel Paşa)، رئیس کمیسیون تنگه‌ها که پس از لوزان تشکیل شده بود، مانع برافراشتن پرچم خود کمیسیون در کوشک توپخانه (Tophane Kasrı) شد. این رویداد به نظام پیشین کمیسیون مربوط است. ماجرای آن، اختلافی مشخص بر سر یک پرچم را در کنار تاریخ گسترده‌تر اداره بین‌المللی تنگه‌ها قرار می‌دهد.

کار کمیسیون مرحله پایانی مستندی هم داشت. رئیس آن، مهمت علی تالای (Mehmet Ali Talay)، در 10 سپتامبر 1936 به دبیرخانه جامعه ملل اطلاع داد که فعالیت‌های کمیسیون پایان یافته است. این اطلاع‌رسانی پس از لازم‌الاجرا شدن موقت و پیش از لازم‌الاجرا شدن قطعی کنوانسیون انجام شد.

کنوانسیون برخی رفت‌وآمدها را با دقتی چشمگیر تنظیم می‌کند. طبق ماده 12، زیردریایی‌های کشورهای ساحلی دریای سیاه که شرایط عبور را دارند، باید در روز، روی سطح آب و به‌صورت تک‌تک از تنگه‌ها بگذرند. ماده 15 نیز کشتی‌های جنگی در حال عبور را از به پرواز درآوردن هواگردهای همراه خود در تنگه‌ها منع می‌کند.

زبان اصلی کنوانسیون فرانسوی است. متن انگلیسی و پیوست‌های آن در گزارش تنگه‌های 2024 وزارت امور خارجه ترکیه در دسترس است. وقتی شما متن اصلی توافق را با نسخه انگلیسی آن مقایسه می‌کنید، توجه به تفاوت زبان به کارتان می‌آید.

آیا کنوانسیون مونترو تاریخ انقضا دارد؟

دوره اولیه 20 ساله در ماده 28 به معنای انقضای خودکار نبود. بدون اعلام رسمی لازم برای خاتمه، کنوانسیون ادامه می‌یابد. طبق سازوکار خاتمه، کنوانسیون تا دو سال پس از اعلام مربوط به خاتمه آن همچنان معتبر می‌ماند. پس در این توافق، بند مربوط به مدت اعتبار با تاریخ پایان خودکار تفاوت دارد.

ماده 28 جداگانه اعلام می‌کند که اصل آزادی عبور و کشتیرانیِ به‌رسمیت‌شناخته‌شده در ماده 1، محدودیت زمانی ندارد. وزارت امور خارجه ترکیه در 20 ژوئیه 2026 اعلام کرد که کنوانسیون به مدت 90 سال اجرا شده و اجرای آن ادامه خواهد یافت.

فایل PDF کنوانسیون مونترو درباره رژیم تنگه‌ها را از کجا پیدا کنیم؟

گزارش تنگه‌های 2024 وزارت امور خارجه ترکیه متن انگلیسی کنوانسیون و پیوست‌های آن را در بر دارد. برای بررسی انتقال اختیار، ماده 24 و پروتکل ضمیمه را با هم بخوانید. درباره مقررات عبور، مواد 2، 13، 14 و 18 جنبه‌های مختلف رفت‌وآمد کشتی‌های تجاری و نظامی را پوشش می‌دهند. ماده 28 به مدت اعتبار و خاتمه کنوانسیون می‌پردازد.

پرسش‌های متداول

آیا مونترو کنترل نظامی ترکیه را بلافاصله احیا کرد؟

پروتکل ضمیمه اجازه داد منطقه تنگه‌ها بلافاصله دوباره نظامی شود. ترکیه برای اعمال این حق مجبور نبود تا لازم‌الاجرا شدن قطعی کنوانسیون در 9 نوامبر 1936 صبر کند.

آیا ترکیه بر کشتیرانی تجاری کنترل نامحدود پیدا کرد؟

ماده 2 عبور کشتی‌های تجاری در زمان صلح را در روز و شب، بدون توجه به پرچم یا محموله، حفظ کرد. همچنین دریافت عوارض از کشتی‌های عبوری را که در بندری توقف نمی‌کردند، به موارد مجاز در پیوست I محدود کرد.

آیا ایتالیا در کنفرانس 1936 کنوانسیون را امضا کرد؟

ایتالیا در کنفرانس مونترو شرکت نکرد. این کشور در 2 مه 1938، پس از لازم‌الاجرا شدن توافق اولیه، به کنوانسیون پیوست.

آیا مقررات دریای سیاه برای همه کشتی‌های جنگی خارجی یکسان است؟

کنوانسیون میان کشورهای ساحلی دریای سیاه و دیگر کشورها تفاوت می‌گذارد. ماده 18 برای کشتی‌های جنگی کشورهای بدون ساحل در دریای سیاه، محدودیت مجموع تناژ و حداکثر مدت حضور 21 روزه تعیین می‌کند.

منابع

1. وزارت امور خارجه ترکیه — گزارش تنگه‌های 2024، متن کنوانسیون، پیوست‌ها و پروتکل mfa.gov.tr
2. دانشنامه اسلام TDV — کنوانسیون تنگه‌های مونترو islamansiklopedisi.org.tr
3. مجموعه معاهدات سازمان ملل متحد — کنوانسیون مربوط به رژیم تنگه‌ها treaties.un.org
4. عبدالرحمان بوزکورت (Abdurrahman Bozkurt) — تأسیس و فعالیت‌های کمیسیون تنگه‌ها (1924–1936) cdn.istanbul.edu.tr
5. دانشگاه ملی سنگاپور، مرکز حقوق بین‌الملل — کنوانسیون 1936 مربوط به رژیم تنگه‌ها cil.nus.edu.sg
6. وزارت امور خارجه ترکیه — بیانیه به مناسبت نودمین سالگرد کنوانسیون مونترو mfa.gov.tr
7. ویکی‌پدیا — کنوانسیون مونترو مربوط به رژیم تنگه‌ها en.wikipedia.org
8. ویکی‌پدیای ترکی — کنوانسیون تنگه‌های مونترو tr.wikipedia.org

FAQ

Image: 1915 French map of the Turkish Straits and the Sea of Marmara.jpg — Nancy : Berger Levrault, 1915, Public domain