آیا ترکیه در جنگ جهانی دوم طرف آلمان بود؟

ترکیه در ۱۸ ژوئن ۱۹۴۱ با آلمان پیمان عدم تعرض بست و طبق توافق کلودیوس در اکتبر ۱۹۴۱ به آن کروم فروخت. این کشور در ۱۹۳۹ با بریتانیا و فرانسه نیز پیمان دفاعی بسته بود و به متفقین هم کروم میفروخت؛ متفقین کروم را میخریدند تا به دست آلمان نرسد.

ترکیه در جنگ جهانی دوم؛ چگونه از جنگ دور ماند؟ ۱۹۳۹-۱۹۴۵

چرا ترکیه در جنگ جهانی دوم حتی یک گلوله هم شلیک نکرد؟

جنگ جهانی دوم در ۱ سپتامبر ۱۹۳۹، با حمله آلمان به لهستان آغاز شد. بریتانیا و فرانسه دو روز بعد به آلمان اعلام جنگ کردند. ترکیه در ۱۰ نوامبر ۱۹۳۸ آتاتورک را از دست داده بود. جانشین او، عصمت اینونو (İsmet İnönü)، کشور را تا پایان از درگیری دور نگه داشت. بریتانیکا این نتیجه را حاصل «رهبری ماهرانه» او می‌داند.

اگر شما در بلوار آتاتورک آنکارا (Ankara) قدم بزنید یا با کشتی مسافربری از تنگه بسفر بگذرید، از صحنه همین موازنه‌گری عبور می‌کنید. در ۱۹۴۲ بمبی در آن بلوار منفجر شد. در تمام طول جنگ، عبور کشتی‌های جنگی از آن تنگه ممنوع بود.

جنگ جهانی دوم چه زمانی و در کجا رخ داد؟

جنگ در اروپا در ۸ مه ۱۹۴۵، با تسلیم بی‌قیدوشرط آلمان پایان یافت. ژاپن در ۱۴ اوت ۱۹۴۵ آتش‌بس را پذیرفت و در ۲ سپتامبر ۱۹۴۵ سند تسلیم را امضا کرد. شمار کشته‌شدگان را بین ۷۰ تا ۸۵ میلیون نفر برآورد می‌کنند؛ مدخل انگلیسی ویکی‌پدیا رقم ۶۰ تا ۷۵ میلیون نفر را ذکر می‌کند. بیشتر قربانیان غیرنظامی بودند. برخی مورخان آغاز جنگ را به ورود ژاپن به منچوری در ۱۹ سپتامبر ۱۹۳۱ یا جنگ چین و ژاپن در ۷ ژوئیه ۱۹۳۷ نسبت می‌دهند. بااین‌حال، تاریخ پذیرفته‌شده ۱ سپتامبر ۱۹۳۹ است.

روایت‌های رایج، ریشه‌های جنگ را در انتقام‌جویی ناشی از پیمان ورسای در آلمان، توسعه‌طلبی ایتالیای فاشیست و آلمان نازی، سیاست مماشات غرب، اشغال منچوری به دست ژاپن در ۱۹۳۱ و پیمان عدم تعرض آلمان و شوروی در اوت ۱۹۳۹ می‌بینند. نبرد از لهستان آغاز شد و در اروپا و آسیا گسترش یافت. ترکیه میان یونان و بلغارستان تحت کنترل محور در یک سو و قفقاز شوروی در سوی دیگر قرار داشت. این کشور طبق کنوانسیون مونترو در ۱۹۳۶، تنگه‌ها را در تمام طول جنگ به روی کشتی‌های جنگی قدرت‌های درگیر بست. کشتی‌های محور نمی‌توانستند وارد دریای سیاه (Karadeniz) شوند. نیروی دریایی شوروی هم نمی‌توانست به مدیترانه (Akdeniz) برسد.

دو پیمان؛ یکی با هر طرف

ترکیه در ۱۹۳۹ با بریتانیا و فرانسه پیمان دفاعی امضا کرد. این توافق اعتباراتی برای خرید تجهیزات جنگی هم در نظر گرفته بود. پیروزی‌های اولیه آلمان باعث شد این پیمان هرگز به اجرا درنیاید.

در ۱۸ ژوئن ۱۹۴۱، فرانتس فون پاپن (Franz von Papen)، سفیر آلمان، و شکری سراج‌اوغلو (Şükrü Saracoğlu)، وزیر امور خارجه، پیمان عدم تعرض ترکیه و آلمان را در آنکارا امضا کردند. این پیمان سه ماده داشت و مدت آن ده سال بود. عملیات بارباروسا، یعنی حمله آلمان به اتحاد شوروی، چهار روز بعد آغاز شد. طبق توافق کلودیوس در اکتبر ۱۹۴۱، ترکیه پذیرفت در سال‌های ۱۹۴۱-۱۹۴۲، ۴۵٬۰۰۰ تن کروم به آلمان بفروشد. برای هر یک از سال‌های ۱۹۴۳ و ۱۹۴۴ نیز سقف فروش سالانه ۹۰٬۰۰۰ تن تعیین شد. آلمان در مقابل وعده تجهیزات نظامی داد.

فروش کروم به هر دو طرف جنگ

آلمان در اجرای تعهداتش عقب ماند. اسناد وزارت خارجه آمریکا نشان می‌دهد نعمان منمنجی‌اوغلو (Numan Menemencioğlu)، وزیر امور خارجه، در ۱۹۴۲ گزارش داده بود که آلمان طبق توافق کلودیوس هیچ تجهیزات جنگی تحویل نداده است. ارزش کل کالاهای تحویلی آلمان فقط به ۱۹٫۸ میلیون لیر ترکیه رسید.

آمریکا و بریتانیا کروم ترکیه را می‌خریدند، بی‌آنکه به آن نیاز داشته باشند. هدفشان فقط این بود که کروم به دست آلمان نرسد. در قالب یک «معامله یکجا»، خشکبار و تنباکوی ترکیه هم به خریدها اضافه شد. قیمت‌ها تقریباً دو برابر شد. در ۱۹۴۴ فروش کروم به آلمان متوقف شد. پژوهشی از دانشگاه بوزوک (Bozok Üniversitesi) نتیجه می‌گیرد که ترکیه کروم خود را به قیمت‌های خوبی فروخت و درآمدش را صرف نوسازی ارتش کرد.

۱۹۴۲؛ خطرناک‌ترین سال

آلمان در تابستان ۱۹۴۲ طرح عملیات گرترود را آماده کرد. قرار بود آلمان، ایتالیا، بلغارستان و یونان تحت کنترل محور در حدود پنج هفته به ترکیه حمله کنند و آن را تقسیم کنند. این طرح به‌دلیل پیشروی شوروی در قفقاز، پیاده‌شدن متفقین در سیسیل و شکست در العلمین کنار گذاشته شد.

آنکارا هم در آن تابستان بلندپروازی‌های خودش را داشت. در ژوئیه ۱۹۴۲، مجله بوزکورت (Bozkurt) نقشه‌ای از «ترکیه بزرگ» منتشر کرد که جمهوری‌های شوروی در قفقاز و آسیای مرکزی را در بر می‌گرفت. ستاد کل ارتش ترکیه جنگ با شوروی را تقریباً اجتناب‌ناپذیر می‌دانست و باکو را به‌عنوان نخستین هدف در نظر داشت.

در ۲۴ فوریه ۱۹۴۲، هنگامی که فون پاپن و همسرش در بلوار آتاتورک قدم می‌زدند، بمبی نزدیک آن‌ها منفجر شد. بمب زودتر از موعد منفجر شد و عامل حمله، عمر توکات (Ömer Tokat)، را کشت. فون پاپن و همسرش آسیبی ندیدند. پلیس ترکیه رد توطئه را تا کنسولگری شوروی در استانبول دنبال کرد و اتباع شوروی را به محاکمه کشاند. یک ادعای اطلاعاتی با منشأ برلین می‌گفت هیملر حمله را ترتیب داده بود تا تقصیر را به گردن شوروی بیندازد. این ادعا هرگز تأیید نشد.

واگن قطار چرچیل

چرچیل در روزهای ۳۰ و ۳۱ ژانویه ۱۹۴۳، در یک واگن قطار در ایستگاه ینیجه (Yenice)، نزدیک آدانا (Adana)، با اینونو دیدار کرد. او در چارچوب «فهرست‌های آدانا»، معروف به عملیات هاردیهود، پیشنهاد تحویل سلاح داد. همچنین خواستار استفاده از پایگاه‌های هوایی ترکیه برای بمباران میدان‌های نفتی پلویشت رومانی شد. او هشدار داد که اگر ترکیه نپذیرد، جلوی تصرف تنگه‌ها به دست شوروی را نخواهد گرفت. حتی محل دیدار هم حاصل مصالحه بود: بریتانیایی‌ها قبرس را می‌خواستند و ترک‌ها آنکارا را.

بریتانیا در آوریل ۱۹۴۳ خواست برای ۲۵ اسکادران شکاری نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا، موسوم به RAF، به فرودگاه‌های ترکیه دسترسی داشته باشد. طرف ترکیه با آنچه در اسناد «مذاکرات پیچ‌درپیچ و پایان‌ناپذیر» خوانده شده، کار را به تأخیر انداخت. وقتی ساخت فرودگاه‌ها از برنامه جلو افتاد، به اینونو هشدار دادند که کارها بیش از حد سریع پیش می‌رود.

روزولت، چرچیل و اینونو در روزهای ۴ تا ۶ دسامبر ۱۹۴۳ در دومین کنفرانس قاهره (Kahire) دیدار کردند. اینونو به تلفات جنگ‌های ۱۹۱۱-۱۹۲۲ اشاره کرد. او کمک مالی و نظامی و نیز تضمینی در برابر شوروی خواست. روزولت ورود ترکیه به جنگ را پرخطر می‌دانست و شکست احتمالی آن را برای متفقین «فاجعه‌بار» ارزیابی می‌کرد. چرچیل خواهان گشودن جبهه‌ای در بالکان بود و ناامید بازگشت. کنفرانس توافق کرد که ترکیه بی‌طرف بماند.

پشت جبهه؛ کارت سهمیه و مالیات بر ثروت

مجلس ملی کبیر ترکیه در ۱۸ ژانویه ۱۹۴۰ قانون حفاظت ملی (Milli Korunma Kanunu) را تصویب کرد. این قانون به دولت اجازه می‌داد کالاها را به اجبار در اختیار بگیرد، قیمت‌ها را تعیین کند و توزیع را کنترل کند. سهمیه‌بندی نان در استانبول از ۱۴ ژانویه ۱۹۴۲ و در آنکارا از ۱۷ ژانویه ۱۹۴۲ آغاز شد. تا سپتامبر ۱۹۴۲، این طرح ۴۱ شهر را در بر گرفته بود. دفعه بعد که شما از نانوایی‌ای در استانبول نان می‌خرید، تصور کنید آن را در ازای کارت سهمیه تحویل می‌گیرید. حدود یک میلیون مرد جوان زیر پرچم بودند. تولید کشاورزی کاهش یافت و سهم فزاینده‌ای از بودجه به دفاع اختصاص پیدا کرد.

مالیات بر ثروت، یا وارلیک ورگیسی، در ۱۱ نوامبر ۱۹۴۲ تصویب شد. بار مالیاتی آن برای غیرمسلمانان تا ده برابر سنگین‌تر از مسلمانان بود: برای ارمنی‌ها ۲۳۲ درصد، یهودیان ۱۷۹ درصد، یونانی‌ها ۱۵۶ درصد و مسلمانان ۴٫۹۴ درصد. حدود ۵٬۰۰۰ غیرمسلمان که توان پرداخت نداشتند، به اردوگاه کار آش‌قلعه (Aşkale) فرستاده شدند. دست‌کم ۲۱ نفر در آنجا جان باختند. این قانون در ۱۵ مارس ۱۹۴۴ لغو شد.

دو کشتی که هرگز به مقصد نرسیدند

در ۲۳ ژوئن ۱۹۴۱، کشتی رفاه (Refah) که از مرسین (Mersin) به اسکندریه می‌رفت، در آب‌های نزدیک قبرس هدف اژدر قرار گرفت. افسران ترکیه سوار آن بودند و برای تحویل‌گرفتن هواپیما و زیردریایی به بریتانیا می‌رفتند. ۱۶۸ نفر کشته شدند و ۳۲ نفر زنده ماندند. تحقیق پارلمانی نتیجه گرفت که یک زیردریایی فرانسه ویشی به‌اشتباه شلیک کرده است. یک افسر ایتالیایی بعدها ادعا کرد که نیروی دریایی ایتالیا کشتی را غرق کرده بود. این پرسش هنوز بی‌پاسخ است.

کشتی استروما (Struma) پناهندگان یهودی را از کنستانتسا خارج کرد. این کشتی در ۱۵ دسامبر ۱۹۴۱ با یدک‌کش به استانبول آورده شد. بریتانیا نپذیرفت که مسافران وارد فلسطین شوند. در ۲۳ فوریه ۱۹۴۲، کشتی را به دریای سیاه یدک کشیدند و به حال خود رها کردند. در ۲۴ فوریه، زیردریایی شوروی شچ-۲۱۳ (Shch-213) آن را غرق کرد. ۷۸۱ پناهنده و ۱۰ خدمه جان باختند. تنها بازمانده، دیوید استولیار ۱۹ ساله بود.

اعلام جنگ، بدون هیچ نبردی

ترکیه در ۲ اوت ۱۹۴۴ روابط دیپلماتیک و تجاری خود را با آلمان قطع کرد. سپس کنفرانس یالتا مقرر کرد که فقط کشورهایی می‌توانند به سازمان ملل متحد بپیوندند که تا ۱ مارس ۱۹۴۵ به آلمان و ژاپن اعلام جنگ کرده باشند. در ۲۳ فوریه ۱۹۴۵، مجلس در جلسه‌ای غیرعلنی و به پیشنهاد سراج‌اوغلو، نخست‌وزیر، با رأی یکپارچه به هر دو کشور اعلام جنگ کرد. هیچ واحد نظامی ترکیه هرگز وارد نبرد نشد. ترکیه همان روز نخستین توافق کمک نظامی خود را با آمریکا امضا کرد. این کشور در ۲۴ اکتبر ۱۹۴۵، به‌عنوان یکی از ۵۱ عضو بنیان‌گذار، منشور سازمان ملل را امضا کرد و پیمان ۱۹۴۱ با آلمان لغو شد.

چرا اینونو تا آخر ایستادگی کرد؟ یک تفسیر، این رویکرد را سیاست بقای دولتی جوان می‌داند که بیش از همه، شوروی را در نظر داشت. تفسیر دیگر بر ارتشی تأکید می‌کند که آماده جنگ نبود. پژوهش دانشگاه بوزوک نتیجه اقتصادی را هم به این تصویر اضافه می‌کند: فروش کروم به قیمت‌های خوب و ارتشی نوسازی‌شده.

خط زمانی

۱۹۳۶ کنوانسیون مونترو
۱۰ نوامبر ۱۹۳۸ آتاتورک درگذشت؛ اینونو رئیس‌جمهور شد
۱ سپتامبر ۱۹۳۹ آلمان به لهستان حمله کرد؛ جنگ جهانی دوم آغاز شد
۱۹۳۹ پیمان دفاعی با بریتانیا و فرانسه، که هرگز اجرا نشد
۱۸ ژانویه ۱۹۴۰ قانون حفاظت ملی تصویب شد
۱۸ ژوئن ۱۹۴۱ پیمان عدم تعرض ترکیه و آلمان، چهار روز پیش از بارباروسا
۲۳ ژوئن ۱۹۴۱ رفاه غرق شد؛ ۱۶۸ کشته
اکتبر ۱۹۴۱ توافق کروم کلودیوس
۱۴ ژانویه ۱۹۴۲ سهمیه‌بندی نان در استانبول آغاز شد
۲۴ فوریه ۱۹۴۲ استروما غرق شد؛ ۷۸۱ پناهنده و ۱۰ خدمه جان باختند؛ همان روز در آنکارا به جان فون پاپن سوءقصد شد
تابستان ۱۹۴۲ آلمان طرح عملیات گرترود را آماده کرد و سپس کنار گذاشت
۱۱ نوامبر ۱۹۴۲ مالیات بر ثروت تصویب شد
۳۰ و ۳۱ ژانویه ۱۹۴۳ کنفرانس آدانا، در ینیجه، با حضور چرچیل و اینونو
۴ تا ۶ دسامبر ۱۹۴۳ دومین کنفرانس قاهره؛ بی‌طرفی ادامه یافت
۱۵ مارس ۱۹۴۴ مالیات بر ثروت لغو شد
۲ اوت ۱۹۴۴ روابط با آلمان قطع شد
۲۳ فوریه ۱۹۴۵ اعلام جنگ به آلمان و ژاپن؛ توافق کمک نظامی با آمریکا
۸ مه ۱۹۴۵ آلمان تسلیم شد
۲ سپتامبر ۱۹۴۵ ژاپن سند تسلیم را امضا کرد
۲۴ اکتبر ۱۹۴۵ ترکیه به‌عنوان یکی از ۵۱ عضو بنیان‌گذار، منشور سازمان ملل را امضا کرد

جزئیاتی که شما در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

وقتی موتور استروما هنگام خروج از کنستانتسا از کار افتاد، پناهندگان هزینه تعمیر را با حلقه‌های ازدواجشان به خدمه یدک‌کش رومانیایی پرداختند.
تا ۱۹۴۲، آلمان طبق معامله کروم هیچ سلاحی به ترکیه نفرستاده بود؛ فقط کالاهایی به ارزش ۱۹٫۸ میلیون لیر تحویل داده بود.
مقام‌های ترکیه برنامه فرودگاه‌های نیروی هوایی سلطنتی بریتانیا را چنان مؤثر کند کردند که وقتی ساخت‌وساز از برنامه جلو افتاد، لازم شد به اینونو هشدار بدهند.
پیمان ۱۹۴۱ با آلمان در ۲۴ اکتبر ۱۹۴۵ رسماً لغو شد؛ همان روزی که ترکیه منشور سازمان ملل را امضا کرد.

پرسش‌های متداول

آیا ترکیه در جنگ جهانی دوم جنگید؟

نه. ترکیه در ۲۳ فوریه ۱۹۴۵ به آلمان و ژاپن اعلام جنگ کرد، اما نیروهایش هرگز وارد نبرد نشدند.

آیا ترکیه طرف آلمان بود؟

ترکیه در ۱۸ ژوئن ۱۹۴۱ با آلمان پیمان عدم تعرض بست و به آن کروم فروخت. این کشور در ۱۹۳۹ با بریتانیا و فرانسه پیمان دفاعی امضا کرده بود و به متفقین هم کروم می‌فروخت.

چرا ترکیه این‌قدر دیر اعلام جنگ کرد؟

کنفرانس یالتا، ۱ مارس ۱۹۴۵ را آخرین مهلت اعلام جنگ برای احراز شرایط عضویت در سازمان ملل تعیین کرد. ترکیه در ۲۳ فوریه ۱۹۴۵ اقدام کرد.

چرچیل کجا با اینونو دیدار کرد؟

در روزهای ۳۰ و ۳۱ ژانویه ۱۹۴۳، در یک واگن قطار در ایستگاه ینیجه نزدیک آدانا.