کنفرانس برلین 1884؛ آفریقا چگونه میان قدرت‌ها تقسیم شد؟

کنفرانس برلین 1884 در یک نگاه

کنفرانس برلین درباره غرب آفریقا نشستی بین‌المللی بود. موضوع آن ادعاهای ارضی بر حوضه کنگو (Kongo) و قواعد گسترش استعمار بود. این نشست در 15 نوامبر 1884 آغاز شد و در 26 فوریه 1885 پایان یافت. اتو فون بیسمارک (Otto von Bismarck)، صدراعظم امپراتوری آلمان، ریاست آن را بر عهده داشت.

چهارده کشور نماینده فرستادند. هیچ کشور آفریقایی چنین نکرد. همین یک واقعیت توضیح می‌دهد که چرا این کنفرانس هنوز هم چنین خشم شدیدی برمی‌انگیزد.

تصویر رایج، گروهی از مردان است که روی نقشه آفریقا خط‌های صاف می‌کشند. این تصویر تأثیرگذار است. اما آنچه در اسناد آمده پیچیده‌تر است؛ شما در ادامه دلیلش را می‌بینید.

کنفرانس برلین چه بود؟

بهتر است با تعریفی روشن شروع کنیم. کنفرانس برلین نشستی دیپلماتیک میان قدرت‌های استعماری بود. هدفش تعیین قواعد تجارت و ادعاهای ارضی تازه در آفریقا بود. یکی از هدف‌ها این بود که این ادعاها به جنگ میان خود کشورهای استعمارگر تبدیل نشود.

شما به دامنه این هدف دقت کنید. قواعد را نوشتند تا قدرت‌ها را در برابر یکدیگر حفظ کنند. این قواعد برای حفاظت از مردمی نوشته نشد که در آن سرزمین‌ها زندگی می‌کردند.

کنفرانس برلین کجا برگزار شد؟

محل نشست برلین (Berlin) بود. جلسه‌ها در ساختمانی برگزار شد که آن زمان نشانی آن خیابان ویلهلم، پلاک 77 بود: Wilhelmstraße 77. در شماره‌گذاری امروزی، همان نشانی Wilhelmstraße 92 است.

اگر شما به برلین سفر کنید، می‌توانید در خیابان ویلهلم قدم بزنید و دنبال این شماره بگردید. این یک نشانی خیابانی است، نه بنایی یادمانی و مشهور. پس برای دیدن محل رویداد به آنجا بروید، نه تماشای یک نمایشگاه.

چرا کنفرانس برلین 1884 تا 1885 برگزار شد؟

این کنفرانس ناگهان از راه نرسید. چند عامل قدرت‌ها را به برلین کشاند.

هنری مورتون استنلی (Henry Morton Stanley) از 1878 تا 1885 در کنگو فعالیت می‌کرد. او نماینده لئوپولد دوم (II. Leopold)، پادشاه بلژیک، بود. سازمان کنگوی لئوپولد می‌خواست سلطه‌ای محکم بر این منطقه برقرار کند.

قدرت‌های دیگر می‌خواستند جلوی آن را بگیرند. در 26 فوریه 1884، بریتانیا (Britanya) و پرتغال (Portekiz) پیمانی امضا کردند. هدف آن جلوگیری از دسترسی سازمان کنگوی لئوپولد به اقیانوس اطلس (Atlas Okyanusu) بود.

به این ترتیب، ادعاهای قدرت‌ها با یکدیگر تداخل پیدا می‌کرد. آن‌ها می‌خواستند پیش از تبدیل رقابت به درگیری آشکار، قواعد مشترکی داشته باشند. پاسخ، نشست برلین بود.

چه کشورهایی شرکت کردند؟ فهرست 14 کشور

فهرست کامل شرکت‌کنندگان چنین بود:

• آلمان (Almanya)
• ایالات متحده آمریکا
• امپراتوری عثمانی
• اتریش-مجارستان (Avusturya-Macaristan)
• بلژیک
• دانمارک (Danimarka)
• فرانسه (Fransa)
• بریتانیا
• ایتالیا
• هلند (Hollanda)
• پرتغال
• روسیه (Rusya)
• اسپانیا
• سوئد-نروژ

در مجموع 14 کشور حضور داشتند. نشست درباره سرزمین‌های آفریقایی بود، اما هیچ کشور آفریقایی نماینده‌ای نداشت.

سند عمومی برلین چه تصمیم‌هایی گرفت؟

کنفرانس در 26 فوریه 1885 با امضای سند عمومی برلین پایان یافت. این سند شش موضوع اصلی داشت:

1. تجارت در کنگو
2. تجارت برده
3. بی‌طرفی
4. کشتیرانی در رود کنگو
5. کشتیرانی در رود نیجر (Nijer)
6. تصرف‌های تازه در سواحل آفریقا

چند ماده اهمیت ویژه‌ای دارند.

ماده 1 آزادی تجارت را برای همه ملت‌ها در حوضه کنگو و مناطق مرتبط با آن به رسمیت شناخت.

ماده 9 استفاده از محدوده تعیین‌شده کنگو را به‌عنوان بازار یا مسیر عبور تجارت برده ممنوع کرد.

مواد 34 و 35 درباره ادعاهای تازه بودند. ماده 34 می‌گفت هر کشوری که سرزمین تازه‌ای در سواحل آفریقا تصرف کند یا تحت‌الحمایه‌ای در آنجا به دست آورد، باید دیگر قدرت‌های امضاکننده را مطلع کند. ماده 35 قدرت اشغالگر را ملزم می‌کرد که دستگاه حاکمیتی برقرار کند. این دستگاه باید توان حفاظت از حقوق موجود را می‌داشت. در صورت لزوم، باید از آزادی تجارت و عبور نیز حفاظت می‌کرد.

سند همچنین برای آزادی کشتیرانی در رودهای کنگو و نیجر قواعد جداگانه‌ای تعیین کرد.

شما می‌توانید متن کامل را بخوانید. متن انگلیسی سند در وب‌سایت تاریخ آنلاین آفریقای جنوبی و پایگاه داده جهان و ژاپن منتشر شده است. هر دو در فهرست منابع آمده‌اند. اگر دنبال فایل PDF کنفرانس برلین 1884–1885 هستید، جست‌وجو را از همین صفحه‌ها شروع کنید.

کنفرانس برلین و رقابت بر سر تصاحب آفریقا

عبارت «رقابت بر سر تصاحب آفریقا» به هجوم قدرت‌ها برای طرح ادعاهای استعماری اشاره دارد. این هجوم با برلین آغاز نشد. برلین برای آن مجموعه‌ای از قواعد تعیین کرد.

مهم‌ترین قاعده، تصرف مؤثر بود. برافراشتن پرچم دیگر کافی نبود. هر قدرت باید نشان می‌داد که در آن سرزمین اقتدار واقعی دارد. این الزام، دستگاه‌های اداری استعمار را به پیشروی بیشتر در عمق آفریقا سوق داد.

یک مثال روزمره را در نظر بگیرید. فرض کنید شما جای پارکی اجاره می‌کنید. گذاشتن یک مخروط ترافیکی در آن برای یک روز، آنجا را مال شما نمی‌کند. به قرارداد نیاز دارید و باید واقعاً از آن استفاده کنید. قواعد برلین چیزی شبیه به این را از قدرت‌های استعماری می‌خواست. بخش تلخ ماجرا این است که آن «جا»، خانه مردمان بسیاری بود که هرگز نظرشان را نپرسیدند.

نقشه کنفرانس برلین؛ آیا آفریقا را با خط‌کش تقسیم کردند؟

تصویر خط‌کش تأثیرگذار است. نماد مرزهایی است که از راه دور و بی‌اعتنا به مردم ساکن آن سرزمین‌ها ترسیم شدند.

اما بحث تاریخ‌پژوهان از این شعار دقیق‌تر است. دو دیدگاه را باید شناخت.

دیدگاه انتقادی. فرانسیس مانگنی (Francis Mangeni) و اندرو مولد (Andrew Mold) پژوهشی در سال 2024 نوشتند. این پژوهش روایت کنفرانس برلین را به آسیب اقتصادی مرزهای استعماری پیوند می‌دهد؛ مرزهایی که جوامع مرتبط با یکدیگر را از هم جدا کردند.

دیدگاه محتاطانه. جک پین (Jack Paine)، شیائویان چیو (Xiaoyan Qiu) و ژوان ریکارت-هوگه (Joan Ricart-Huguet) در سال 2024 پژوهشی منتشر کردند. آن‌ها استدلال می‌کنند که برلین فقط به مرزهای منطقه کنگو پرداخت. بنا بر روایت آن‌ها، بیشتر مرزهای آفریقا مدت‌ها بعد تعیین شدند.

آن‌ها همچنین 107 مرز دوجانبه را در نقشه‌ای استعماری از حدود سال 1960 بررسی کردند. مرزهای سیاسی تاریخی مستقیماً در شکل‌گیری 62 درصد از آن مرزها نقش داشتند.

پس جمع‌بندی منصفانه چنین است: برلین قواعد ادعای مالکیت بر سرزمین را تعیین کرد. خط‌های روی نقشه بعدتر و از راه توافق‌های بیشتر پدید آمدند. «خط‌کش» بیشتر یک نماد است تا گزارشی تحت‌اللفظی از آنچه در یک نشست رخ داد.

کنفرانس برلین 1884–85 و امپراتوری عثمانی

اگر شما در ترکیه سفر می‌کنید، این بخش داستان را به سفرتان پیوند می‌دهد. امپراتوری عثمانی یکی از 14 کشور حاضر در نشست بود. آن زمان سلطان عبدالحمید دوم (II. Abdülhamid) بر تخت سلطنت بود.

هیئت عثمانی از محمد سعید پاشا (Mehmed Said Paşa)، سفیر در برلین، و اوهان افندی (Ohan Efendi)، مستشار سفارت، تشکیل می‌شد. آن‌ها دو خواسته مطرح کردند. نخست، مسلمانان آفریقا باید به همان اندازه مسیحیان از حمایت برخوردار شوند. دوم، نیل (Nil) باید خارج از شمول قواعد تجارت آزاد و آزادی کشتیرانی بماند.

وقتی شما بناهای دوره عثمانی را در استانبول می‌بینید، به یاد داشته باشید که همین دولت تحولات برلین را هم دنبال می‌کرد.

این نشست با کنگره برلین 1878 فرق دارد

خیلی‌ها دو نشست برلین را با هم اشتباه می‌گیرند. کنگره برلین (Berlin Kongresi) از 13 ژوئن تا 13 ژوئیه 1878 برگزار شد. این کنگره در پیمان سن‌استفانو تجدیدنظر کرد. کنفرانس آفریقای 1884–1885 رویدادی جداگانه است.

اگر شما «کنفرانس برلین» را جست‌وجو می‌کنید و به صفحه‌هایی درباره بالکان (Balkanlar) می‌رسید، دلیلش همین است.

خط زمانی

• 13 ژوئن–13 ژوئیه 1878: کنگره برلین، که رویدادی جدا از کنفرانس آفریقا بود، در پیمان سن‌استفانو تجدیدنظر کرد.
• 1878–1885: هنری مورتون استنلی به نمایندگی از لئوپولد دوم در کنگو فعالیت کرد.
• 26 فوریه 1884: بریتانیا و پرتغال پیمانی امضا کردند که هدفش جلوگیری از دسترسی سازمان کنگوی لئوپولد به اقیانوس اطلس بود.
• 15 نوامبر 1884: کنفرانس برلین درباره غرب آفریقا آغاز شد.
• 26 فوریه 1885: سند عمومی برلین امضا شد و کنفرانس پایان یافت.
• 1 اوت 1885: فرانسیس دو وینتون (Francis de Winton) نام دولت آزاد کنگو را اعلام کرد.

جزئیاتی که در راهنماهای سفر پیدا نمی‌کنید

• ساختمان. محل نشست Wilhelmstraße 77 بود؛ همان Wilhelmstraße 92 امروزی.
• هر کشور، یک رأی. در تصمیم‌گیری‌های رسمی، هر کشور فقط یک رأی داشت. تعداد نمایندگانی که یک کشور می‌فرستاد اهمیتی نداشت.
• دعوتی که عثمانی‌ها برایش تلاش کردند. امپراتوری عثمانی در میان نخستین کشورهای دعوت‌شده نبود. این امپراتوری با تلاش‌های دیپلماتیک نزد آلمان و بریتانیا به نشست راه یافت.
• گزارش‌ها با پیک. عاصم پاشا (Asım Paşa)، وزیر امور خارجه، خواست صورت‌جلسه‌های کنفرانس با پیک به استانبول فرستاده شود. او همچنین برای هر جلسه یک گزارش ارزیابی درخواست کرد.
• نامی که در سند نیست. نام دولت آزاد کنگو در سند عمومی نیامده است. فرانسیس دو وینتون این نام را در 1 اوت 1885، پس از پایان کنفرانس، اعلام کرد.

پرسش‌های متداول

کنفرانس برلین کجا برگزار شد؟

در برلین، به نشانی Wilhelmstraße 77 برگزار شد. شماره همان ساختمان امروز 92 است.

کنفرانس برلین چه زمانی برگزار شد؟

در 15 نوامبر 1884 آغاز شد و در 26 فوریه 1885، با امضای سند عمومی، پایان یافت.

آیا رهبران آفریقایی حضور داشتند؟

خیر. هیچ کشور آفریقایی نماینده‌ای نداشت. چهارده کشور در نشست شرکت کردند.

آیا امپراتوری عثمانی شرکت کرد؟

بله. محمد سعید پاشا و اوهان افندی در دوران عبدالحمید دوم نمایندگان این امپراتوری بودند.

آیا مرزهای آفریقا در برلین ترسیم شد؟

نه به‌طور کامل. یک پژوهش در سال 2024 استدلال می‌کند که برلین فقط به مرزهای منطقه کنگو پرداخت و بیشتر مرزهای آفریقا مدت‌ها بعد تعیین شدند.

منابع

1. وزارت امور خارجه فدرال آلمان، آرشیو سیاسی: سند عمومی archiv.diplo.de
2. تاریخ آنلاین آفریقای جنوبی: سند عمومی کنفرانس برلین درباره غرب آفریقا، 26 فوریه 1885 sahistory.org.za
3. دانشگاه توکیو و GRIPS، جهان و ژاپن: متن سند عمومی worldjpn.net
4. ویکی‌پدیا: کنفرانس برلین en.wikipedia.org
5. ویکی‌پدیای ترکی: کنفرانس برلین tr.wikipedia.org
6. Ahmet Doğan، کنفرانس برلین درباره غرب آفریقا 1884–1885 و امپراتوری عثمانی، METU، 2021 open.metu.edu.tr
7. Francis Mangeni و Andrew Mold، آفریقای بدون مرز، پیشینه‌های تاریخی، انتشارات دانشگاه آکسفورد، 2024 academic.oup.com
8. Jack Paine، Xiaoyan Qiu و Joan Ricart-Huguet، مرزهای استعماری درون‌زا، نشریه علوم سیاسی آمریکا، 2024 doi.org

FAQ

Image: Partie de l’Afrique équatoriale pour suivre les travaux de la conférence de Berlin – par E. Desbuissons – btv1b84393600.jpg — Desbuissons, Edouard (1827-1908). Auteur du texte, Public domain