کمپانی هند شرقی: چگونه یک شرکت بر هند حکومت کرد؟

کمپانی هند شرقی بریتانیا کارش را با یک منشور سلطنتی و برای تجارت آغاز کرد. سرانجام بر حدود دوسوم شبه‌قارهٔ هند (Hindistan) حکومت کرد. شرکتی با سهام‌دار و انبار کالا چطور به چنین جایگاهی می‌رسد؟ پاسخ را باید در اسناد و مجوزها، پول، سربازان و چند خیانت در لحظهٔ مناسب جست‌وجو کرد.

در این مقاله، شما این مسیر را قدم‌به‌قدم دنبال می‌کنید. پاسخ پرسش‌های پرجست‌وجو را هم می‌خوانید: شرکت چه زمانی تأسیس شد، مال چه کسانی بود، چه زمانی به هند رسید، پرچم و نشان و سکه‌هایش چه شکلی بودند و امروز کجاست.

کمپانی هند شرقی چه زمانی تأسیس شد؟

«کمپانی محترم هند شرقی» که معمولاً کمپانی هند شرقی بریتانیا نامیده می‌شود، در 31 دسامبر 1600 تأسیس شد. ملکه الیزابت اول (I. Elizabeth) در همان روز منشور تجارت را به آن اعطا کرد. این منشور یک امتیاز بود، نه فتح یک سرزمین. به گروهی از بازرگانان انگلیسی حق تجارت در شرق را می‌داد.

در جست‌وجوهای هندی، این پرسش به شکل «East India Company ki sthapna» دیده می‌شود. پاسخ همان است: تاریخ تأسیس 31 دسامبر 1600 است. شرکت با یک منشور سلطنتی تأسیس شد، نه به دست یک فرد.

مالک کمپانی هند شرقی چه کسی بود؟

سهام‌داران مالک شرکت بودند. این مجموعه به معنای دقیق کلمه یک شرکت سهامی بود. مدیریت آن در لندن (Londra) از 24 مدیر منتخب تشکیل می‌شد. این مدیران به سهام‌داران پاسخ‌گو بودند.

این نکته برای فهم ادامهٔ ماجرا مهم است. کسانی که دربارهٔ جنگ و مالیات در هند تصمیم می‌گرفتند، از نظر رسمی مدیرانی بودند که برای سرمایه‌گذاران کار می‌کردند. وقتی شرکت گرفتار بحران مالی شد، دولت بریتانیا (Britanya) مداخله کرد. همین موضوع به پارلمان دلیلی برای ورود به ماجرا داد.

کمپانی هند شرقی چگونه وارد هند شد؟

هند نخستین مقصد موردنظر شرکت نبود. شرکت ابتدا جزایر ادویه در جنوب شرق آسیا را هدف گرفته بود. سپس تقاضا برای پارچه‌های هندی در انگلستان افزایش یافت و تجارت با هند در اولویت قرار گرفت.

شما می‌توانید نمونه‌ای از این روند را در کمد لباس خودتان ببینید. آخرین باری را به یاد بیاورید که لباسی را به خاطر جنس پارچه‌اش انتخاب کردید. تقاضا برای پارچه‌ای از سرزمینی دور، شرکت را به سوی هند کشاند؛ همان‌طور که امروز خرید مشتریان به زنجیره‌های تأمین جهت می‌دهد.

کشتی‌های شرکت نخستین بار در 1608 به هند، به بندر سورات (Surat)، رسیدند. رسیدن به مقصد فقط نیمی از کار بود. شرکت برای تجارت به مجوز نیاز داشت.

گرفتن مجوز از گورکانیان هند

در 1615، توماس رو (Thomas Roe)، فرستادهٔ جیمز اول (I. James)، پادشاه انگلستان، به دربار جهانگیر (Cihangir)، امپراتور گورکانی هند، رفت. او مجوزهایی گرفت که پشتوانهٔ تجارت انگلیسی‌ها در سورات شد. شرکت در جایگاه مهمانی وارد شد که درخواست لطف و امتیاز داشت.

امتیاز بزرگ بعدی در 1717 به دست آمد. شرکت از فرمانروای گورکانی یک فرمان، یعنی دستور سلطنتی، دریافت کرد. این فرمان تجارت شرکت در بنگال (Bengal) را از عوارض گمرکی معاف می‌کرد. تاجری که عوارض نمی‌پردازد، از هر رقیبی که آن را می‌پردازد جلو می‌افتد. این برتری کمک کرد بنگال به پایگاه شرکت تبدیل شود.

خط زمانی

• 31 دسامبر 1600: شرکت با منشور سلطنتی تأسیس می‌شود.
• 1608: کشتی‌های شرکت به سورات می‌رسند.
• 1615: توماس رو به‌عنوان فرستاده به دربار امپراتور جهانگیر می‌رود.
• 1717: شرکت فرمان معافیت گمرکی بنگال را دریافت می‌کند.
• دههٔ 1740: رقابت بریتانیا و فرانسه (Fransa) به گسترش ارتش‌های شرکت سرعت می‌دهد.
• 23 ژوئن 1757: پیروزی در پلاسی (Plassey)، سلطهٔ شرکت بر بنگال را تقویت می‌کند.
• 1764: شرکت در نبرد بکسر (Buksar) پیروز می‌شود.
• 1765: حق وصول درآمد در بنگال، بیهار (Bihar) و اوریسا (Orissa) به شرکت واگذار می‌شود.
• 1772: شرکت گرفتار بحران مالی می‌شود.
• 1773: قانون تنظیم امور، مقام فرماندار کل را ایجاد می‌کند.
• 1784: هیئت کنترل، نظارت سیاسی و اداری را به دست می‌گیرد.
• 1833: انحصار تجارت چای چین پایان می‌یابد.
• 1856: اوده (Oudh) ضمیمه می‌شود.
• 1857: قیام بزرگ علیه حکومت شرکت آغاز می‌شود.
• 1858: اختیارات ادارهٔ هند به سلطنت بریتانیا منتقل می‌شود.
• 1 ژوئن 1874: شرکت منحل می‌شود.

از انبار کالا تا ارتش

در آغاز، پایگاه‌های شرکت تجارتخانه‌هایی کوچک بودند. نمایندگان شرکت که «فاکتور» نام داشتند، در آنجا کالا می‌خریدند و می‌فروختند. نگهبانان فقط از آن‌ها محافظت می‌کردند.

دههٔ 1740 این وضع را تغییر داد. رقابت بریتانیا و فرانسه به هند کشیده شد. شرکت هم واحدهای کوچک نگهبانی خود را به ارتش‌هایی رو به گسترش تبدیل کرد. هرکدام از سه حوزهٔ ریاستی شرکت، یعنی بنگال، بمبئی (Bombay) و مدرس (Madras)، ارتش خود را داشتند.

بیشتر افراد این ارتش‌ها هندی بودند. تا اوایل قرن 19، شمار نیروهای شرکت به حدود 250,000 نفر رسید. اکثریت بزرگی از آن‌ها سربازان هندی بودند. یک شرکت لندنی نمی‌توانست فقط با سربازان انگلیسی چنین کاری کند.

پلاسی، 1757: نبرد و معامله

در 23 ژوئن 1757، نیروهای تحت فرمان رابرت کلایو (Robert Clive)، ارتش سراج‌الدوله، نواب بنگال، را در پلاسی شکست دادند. نتیجه شبیه یک پیروزی نظامی به نظر می‌رسد. اما پشت صحنهٔ آن داستان دیگری دارد.

پیش از نبرد، کلایو و خاندان بانکدار جگت ست (Jagat Seth) پنهانی به میر جعفر (Mir Cafer) وعدهٔ تخت بنگال را داده بودند. هنگام نبرد، میر جعفر نیروهایش را وارد جنگ نکرد. پول و توافق‌های پنهانی به اندازهٔ آتش اسلحه در نتیجه نقش داشتند.

نیروی کلایو حدود 3,000 نفر داشت. از این تعداد، 2,100 نفر سپاهیان هندی بودند. حتی پیروزی مشهور یک شرکت «بریتانیایی» هم عمدتاً به دست سربازان هندی به دست آمد.

بکسر و ماشین درآمدزایی

در 1764 در بکسر، حدود 7,000 سرباز شرکت نیرویی حدوداً 40,000 نفره را شکست دادند. این اعداد نشان می‌دهند آموزش و سازمان‌دهی شرکت چقدر پیشرفت کرده بود.

دستاورد اصلی سال بعد به دست آمد. در 1765، امپراتور گورکانی حق دیوانی را به شرکت واگذار کرد. این امتیاز حق وصول درآمدهای بنگال، بیهار و اوریسا را به آن می‌داد. حالا شرکت درآمدی مستمر داشت. همین درآمد هزینهٔ گسترش بیشتر قدرت نظامی را تأمین می‌کرد. جنگ خرج خودش را درمی‌آورد.

حکومت مستقیم و غیرمستقیم

شرکت همه‌جا به یک شکل حکومت نمی‌کرد. در بعضی مناطق مستقیماً حاکم بود. در جاهایی مانند حیدرآباد (Haydarabad) و گوالیور (Gwalior)، از راه اتحادهای نظامی با حاکمان محلی و استقرار نیرو در سرزمین آن‌ها نفوذ می‌ساخت. حاکم تختش را نگه می‌داشت و شرکت اهرم فشارش را.

دهه‌ها با جنگ گذشت. شرکت از 1767 تا 1799 با میسور (Mysore)، از 1775 تا 1818 با مراتاها (Marathalar) و از 1845 تا 1849 با سیک‌ها (Sihler) جنگید. به گفتهٔ موزهٔ ملی ارتش، تا میانهٔ دههٔ 1850 بر حدود دوسوم شبه‌قاره حکومت می‌کرد.

پارلمان نظارتش را بیشتر می‌کند

شرکتی که بر میلیون‌ها نفر حکومت می‌کند، باز هم باید صورت‌حساب‌هایش را بپردازد. شرکت در 1772 دچار بحران مالی شد. دولت بریتانیا مداخله کرد و پارلمان شیوهٔ ادارهٔ شرکت را بررسی کرد.

قانون تنظیم امور مصوب 1773، مقام فرماندار کل را همراه با شورایی چهارعضوی ایجاد کرد. وظیفهٔ آن اعمال اقتدار عمومی بر قلمروهای شرکت بود. در 1784، هیئت کنترل تشکیل شد. این هیئت امور سیاسی و اداری شرکت را زیر نظارت دولت قرار داد. نظارت مستقیم بر تجارت شرکت جزو وظایفش نبود.

در 1833، آخرین انحصار تجاری، یعنی انحصار چای چین، لغو شد. شرکت همچنان وظایف سیاسی و اداری خود را در هند حفظ کرد. به حکومتی تبدیل شده بود که دیگر اجازهٔ بازرگانی نداشت.

1857 و پایان حکومت شرکت

در 1856، شرکت با استناد به سوءحکومت حاکم محلی، اوده را ضمیمه کرد. یک سال بعد، در 1857، قیامی بزرگ علیه حکومت شرکت آغاز شد. ارتش شرکت برای سرکوب آن به خشونتی بسیار شدید متوسل شد.

سپس پارلمان دست به کار شد. قانون حکومت هند مصوب 1858، اختیارات اداری شرکت را سلب کرد. قلمروها و نیروهای مسلح آن در هند به سلطنت بریتانیا منتقل شدند.

کمپانی هند شرقی الان کجاست؟

این شرکت دیگر وجود ندارد. پس از آنکه پارلمان به سهام‌دارانش غرامت پرداخت کرد، در 1 ژوئن 1874 منحل شد. شرکت 16 سال پس از پایان حکومتش بر هند، عمدتاً روی کاغذ، به حیات خود ادامه داد.

اما اگر منظورتان محل فعالیت شرکت باشد، تجارتخانه‌های آن که «فکتوری» نامیده می‌شدند، افزون بر هند، در جاهایی مانند بصره (Basra) و بندرعباس (Bender Abbas) هم قرار داشتند. مرکز مدیریت آن همچنان لندن بود.

پرچم کمپانی هند شرقی

پرچم شرکت نوارهای افقی قرمز و سفید دارد. تعداد نوارها از 9 تا 13 متغیر بود. گوشهٔ بالایی کنار میلهٔ پرچم، متناسب با تغییرات پرچم بریتانیا در 1707 و 1801 تغییر کرد.

پرچم 9 نوارهٔ شرکت در گرینویچ (Greenwich)، با شناسهٔ شیء AAA0970، نسخه‌ای است که حدود 1911 ساخته شده است. طرح آن را ویلیام فاستر (William Foster) ارائه کرده بود. اگر شما می‌خواهید این پرچم را ببینید، یادتان باشد که نسخه‌ای متأخر است، نه پرچم اصلیِ به‌جامانده از میدان نبرد.

لوگوی کمپانی هند شرقی

نشان تجاری شرکت به شکل قلب بود. بالای آن نمادی شبیه عدد 4 قرار داشت. داخل قلب، حروف EIC با خطوطی متقاطع ترسیم شده بودند.

سکه‌های کمپانی هند شرقی

شرکت در هند سکه‌های خودش را ضرب می‌کرد. روی سکهٔ 1 روپیه‌ای که در 1835 در کلکته ضرب شد، تصویر ویلیام چهارم (IV. William) دیده می‌شود. ارزش سکه به انگلیسی و فارسی، همراه با عبارت EAST INDIA COMPANY، روی آن آمده است.

اما یک نکته وجود دارد. شما به روپیهٔ شمارهٔ NU 46270 در مجموعهٔ موزه‌های ویکتوریا نگاه کنید. تاریخ 1835 روی آن است، اما نشان F ویلیام فوربز (William Forbes)، مسئول ضرابخانه، را هم دارد. این نشان ثابت می‌کند سکه بین 1836 و 1840 ضرب شده است. تاریخ روی سکه می‌تواند با تاریخ ساخت آن فرق داشته باشد.

جزئیاتی که در کتاب‌های راهنما پیدا نمی‌کنید

• فکتوری‌ها کارخانه نبودند. در جاهایی مثل بصره و بندرعباس، «فکتوری» تجارتخانه‌ای بود که نمایندگانی به نام فاکتور در آن کالا می‌خریدند و می‌فروختند.
• ارتش پلاسی عمدتاً هندی بود. از حدود 3,000 نیروی کلایو، 2,100 نفر سپاهیان هندی بودند.
• لوگوی شرکت یک قلب بود. نشان شرکت قلبی بود با نمادی به شکل 4 در بالای آن و حروف EIC در داخلش.
• سکه می‌تواند تاریخش را غلط نشان دهد. روپیهٔ 1835 در موزه‌های ویکتوریا، بر اساس نشان F مسئول ضرابخانه، بین 1836 و 1840 ضرب شده است.
• پرچم گرینویچ یک نسخهٔ کپی است. این پرچم 9 نواره حدود 1911 ساخته شد.

پرسش‌های متداول

کمپانی هند شرقی چه زمانی تأسیس شد؟

در 31 دسامبر 1600، با منشوری از ملکه الیزابت اول.

مالک کمپانی هند شرقی چه کسی بود؟

سهام‌داران. 24 مدیر منتخب در لندن شرکت را اداره می‌کردند و به آن‌ها پاسخ‌گو بودند.

کمپانی هند شرقی چه زمانی وارد هند شد؟

کشتی‌های آن نخستین بار در 1608 به سورات رسیدند.

کمپانی هند شرقی الان کجاست؟

دیگر وجود ندارد. در 1 ژوئن 1874 منحل شد.

آیا شرکت بر تمام هند حکومت می‌کرد؟

خیر. در میانهٔ دههٔ 1850 بر حدود دوسوم شبه‌قاره حکومت می‌کرد و از راه اتحادها بر دیگر دولت‌ها نفوذ داشت.

منابع

1. کتابخانهٔ دیجیتال قطر / کتابخانهٔ بریتانیا، «تاریخچه‌ای کوتاه از کمپانی هند شرقی انگلستان» qdl.qa
2. UCLA MANAS، «کمپانی هند شرقی» southasia.ucla.edu
3. موزهٔ ملی ارتش، «ارتش‌های کمپانی هند شرقی» nam.ac.uk
4. موزهٔ ملی ارتش، «نبرد پلاسی» nam.ac.uk
5. پارلمان بریتانیا، «پارلمان و کمپانی هند شرقی» parliament.uk
6. پارلمان بریتانیا، «کمپانی هند شرقی و راج 1785–1858» parliament.uk
7. ویکی‌پدیای انگلیسی، «کمپانی هند شرقی» en.wikipedia.org
8. موزه‌های سلطنتی گرینویچ، «پرچم کمپانی محترم هند شرقی» rmg.co.uk
9. موزه‌های ویکتوریا، «سکه، 1 روپیه، کمپانی هند شرقی» collections.museumsvictoria.com.au
10. ویکی‌پدیای ترکی، «کمپانی هند شرقی بریتانیا» tr.wikipedia.org

FAQ

Image: India 1835 2 Mohurs.jpg — National Museum of American History, Public domain