Berlindəki Nefertiti büstü nədir?
Nefertiti (Nefertiti) büstü Misir fironu Exnatonun (Akhenaton) Böyük hökmdar zövcəsi Nefertitini təsvir edən boyanmış portret heykəlidir. Berlin Dövlət Muzeyləri onu XVIII sülalə dövrünə, təxminən e.ə. 1340-cı ilə aid edir. Berlin Misir Muzeyində inventar nömrəsi ÄM 21300-dür.
Büst bütöv daşdan ibarət deyil. Əhəngdaşı özəyinin üzərinə müxtəlif qalınlıqda stükko qatı çəkilib, sonra isə boyanıb. KT müayinələrinə çatanda bu detalın əhəmiyyətini görəcəksiniz.
Nefertiti büstü haradadır?
Siz büstü Berlində, Yeni Muzeyin (Neues Museum) Şimal günbəzli zalında görə bilərsiniz. O, Misir Muzeyi və Papirus Kolleksiyasına daxildir.
Bu məkanın öz tarixi var. Büst ilk dəfə 1924-cü ildə Yeni Muzeyin Amarna həyətində ictimaiyyətə göstərilib. Bina 2009-cu ildə yenidən açılanda büst ilk dəfə nümayiş olunduğu yerə qayıdıb.
Nefertiti büstü harada tapılıb?
Büst Orta Misirdəki Tell əl-Amarnada (Tell el-Amarna) torpaqdan çıxarılıb. Tarix 6 dekabr 1912-ci il idi. Qazıntıya Lüdviq Borxardt (Ludwig Borchardt) rəhbərlik edirdi.
Bəzi tədqiqatçılara görə, tapıldığı yer büstü hazırlayan heykəltəraşa işarə edir. Büst Amarnada heykəltəraş Tutmosun (Thutmose) emalatxanasında tapılıb. Onun məhz orada hazırlandığı fikri buna əsaslanır. Bu, elmi şərhdir. Əsərin üzərində müəllif imzası yoxdur.
Nefertiti büstünün tapılması: itkin göz
Büstü tapanların qarşısında tam bir üz yox idi. Sağ göz yerinə ayrıca hazırlanmış göz yerləşdirilib. Qüzehli qişa və bəbək qara rəngə boyanmış mumdan hazırlanıb. Onların üzərini buynuz qişanı təmsil edən nazik, cilalanmış dağ bülluru qatı örtür.
Sol gözün yeri boşdur. Qazıntı aparanlar 1912-ci ildə itkin göz detalını tapmaq üçün dağıntı qalıqlarını ələkdən keçiriblər. Qulaqların qırıqlarını tapıblar. Gözü isə tapa bilməyiblər.
Büst niyə Berlindədir? 1913-cü il bölgüsü
Mübahisənin əsas məsələsi budur. Qazıntı tapıntıları 1913-cü ildə Misir Qədim Əsərlər Xidməti ilə qazıntı aparanlar arasında bölüşdürülüb. Bölgü sənədinin tarixi 20 yanvar 1913-cü ildir. Sənədi Misir Qədim Əsərlər Xidməti adından Gustave Lefèbvre tərtib edib. Lüdviq Borxardt da onu imzalayıb.
Büst Almaniya tərəfinin payında qalıb. Bir detal səyahət bələdçilərində nadir hallarda qeyd olunur. Almaniya payının başında Nefertiti büstü dayanırdı. Misir payının başında isə bu gün Exnaton və ailəsinin stelası kimi tanınan əsər vardı.
Bunu mənzil kirayələyəndə imzaladığınız təhvil-təslim aktı kimi düşünün. Hər iki tərəf imza atır. Sonra isə mübahisə imzalanma zamanı əslində nəyin yoxlanıldığı və necə başa düşüldüyü barədə gedir.
Büst 1913-cü ildə Berlinə çatıb. Qazıntını maliyyələşdirən Ceyms Simonun (James Simon) kolleksiyasına daxil olub. Əvvəlcə onun Tiergartenstrasse küçəsindəki villasında saxlanılıb. 1913-cü ilin Amarna sərgisində nümayiş etdirilməyib.
11 iyul 1920-ci ildə Simon büstü digər Amarna tapıntıları ilə birlikdə Berlin Misir Muzeyinə bağışlayıb.
Berlin kraliçanı niyə geri qaytarmır?
Berlinin mövqeyi hüquqa və 1913-cü il sənədinə əsaslanır. İki tərəf həmin sənədi çox fərqli şərh edir.
Qaytarılmasını müdafiə edən mövqe. Misirli arxeoloq Monika Hanna (Monica Hanna) 1913-cü il bölgüsünə diqqət çəkir. Onun sözlərinə görə, büst orada Nefertiti kimi deyil, şahzadə kimi təsvir olunub. Hanna bunu Borxardtın əsərin əhəmiyyətini gizlətdiyinin sübutu sayır. Büstün ölkədən çıxarılmasını qanunsuz hesab edir.
Berlində saxlanılmasını müdafiə edən mövqe. Prussiya Mədəni İrs Fondu 24 yanvar 2011-ci il tarixli bəyanatında buna cavab verib. Fond bildirib ki, bölgü zamanı fotoşəkillər təqdim olunub və açıq yeşiklərdəki əşyalara baxmaq mümkün olub. Aldatma iddiasını rədd edib və əsərin qanuni yolla əldə edildiyini müdafiə edib.
Mübahisənin uzun tarixi var. İngiliscə Vikipediyada verilən tarixçəyə görə, Misir 1925-ci ildə büst qaytarılmasa, almanların qazıntılarını qadağan edəcəyi ilə hədələyib. 1929-cu ildə isə əşyaların mübadiləsini təklif edib.
Misir rəsmi müraciət edibmi?
Cavab hansı müraciətin rəsmi sayılmasından asılıdır.
Fond 2011-ci ildə Zahi Həvvasdan (Zahi Hawass) büstün qaytarılmasını istəyən məktub aldığını təsdiqləyib. Məktubda baş nazirin imzası olmadığı üçün onu Misir dövlətinin rəsmi müraciəti saymayıb.
Misirin keçmiş qədim əsərlər naziri Həvvas 7 sentyabr 2024-cü ildə büstün qaytarılması üçün imzatoplama kampaniyasına başlayıb. O bildirib ki, təşəbbüs hökumət komitəsinə deyil, milli komitəyə məxsusdur.
Deutsche Welle 6 noyabr 2025-ci il tarixli xəbərində Almaniya Xarici İşlər Nazirliyinin açıqlamasını verib. Nazirlik bildirib ki, Misir hakimiyyət orqanları federal hökumətə heç bir rəsmi müraciət ünvanlamayıb.
Beləcə, siz bir-birinin dediyinə cavab verməyən iki tərəflə qarşılaşırsınız. Bir tərəf ictimai şəkildə qaytarılma tələb edir. Digəri isə dövlətin rəsmi müraciətini gözləyir.
Büst daşınmaq üçün həddən artıq kövrəkdirmi?
Almaniya rəsmiləri büstün müvəqqəti nümayiş üçün Misirə verilməsi müzakirələrində onun kövrəkliyini də əsas gətiriblər. Onların sözlərinə görə, büst daşınmaq üçün həddən artıq kövrəkdir.
Tomografiya müayinələri bu arqumentə texniki əsas verir.
Nefertiti büstünün KT müayinəsi nə göstərib?
Büst 1992-ci ildə Şaritenin (Charité) Virxov Klinikasında kompüter tomoqrafiyası ilə müayinə edilib. 2006-cı ildə Şarite və Siemens əməkdaşlığı çərçivəsində yenidən müayinədən keçirilib.
Alexander Huppertz və həmkarlarının araşdırması 2009-cu ildə Radiology jurnalında dərc olunub. Araşdırmada qalınlığı 0.6 millimetr olan KT kəsiklərindən istifadə edilib. Üz və qulaqların üzərindəki stükko qatının qalınlığı ən çox 1–2 millimetr olub.
Müayinə həmçinin göstərib ki, stükko altındakı əhəngdaşı xarici səthin dəqiq surəti deyil. Göz qapaqlarının bucaqları və ağız künclərindəki büküşlər fərqlidir. Burun belində də yüngül qabarıqlıq var.
Araşdırmada stükko daxilində boşluqlar, səthə paralel uzanan nazik çatlar və qatlar arasında qeyri-bərabər birləşmə qeydə alınıb. Müəlliflər tac və çiyinlərə bir nöqtədə cəmlənən təzyiq və kəsici qüvvələr tətbiq etməkdən çəkinməyi tövsiyə ediblər.
Nefertiti büstü həqiqidir, yoxsa saxta?
Henri Stierlin 2009-cu ildə büstün müasir dövrdə hazırlandığını iddia edib. Berlin Misir Muzeyinin direktoru Dietrich Wildung bu iddianı əsassız sayıb və əsərin həqiqiliyini müdafiə edib.
Berlin Dövlət Muzeyləri büstü hələ də təxminən e.ə. 1340-cı ilə aid edir.
Büst nə üçün hazırlanıb?
Bir nəzəriyyəyə görə, heykəltəraşlar büstü model kimi istifadə ediblər. Berlin Misir Muzeyi başqa bir ehtimalı da qeyd edir. O, demək olar tamamlanmış, müstəqil sənət əsəri ola bilərdi. Büstün funksiyası hələ dəqiq müəyyən edilməyib.
Nefertiti büstünün surətləri
Surətlərin də uzun tarixi var. Heykəltəraş Tina Haim-Wentscher 1913-cü ildə ilk iki surəti hazırlayıb. O, kövrək orijinaldan qəlib götürməyib. Büstü əllə ölçüb.
Xronologiya
- Təxminən e.ə. 1340-cı il: Berlin Dövlət Muzeyləri büstü bu dövrə aid edir.
- 6 dekabr 1912-ci il: Borxardtın rəhbərlik etdiyi qazıntıda, Tell əl-Amarnada tapılır.
- 20 yanvar 1913-cü il: bölgü sənədi tərtib olunur; büst Almaniya payında qalır.
- 1913-cü il: büst Berlinə gətirilir; ilk surətləri hazırlanır.
- 11 iyul 1920-ci il: Ceyms Simon büstü Berlin Misir Muzeyinə bağışlayır.
- 1924-cü il: Yeni Muzeydə ilk dəfə ictimaiyyətə nümayiş olunur.
- 1925-ci il: Misir mübahisəyə görə almanların qazıntılarını qadağan edəcəyi ilə hədələyir.
- 1992-ci il: Şaritedə KT müayinəsi aparılır.
- 2006-cı il: yeni KT müayinəsi aparılır.
- 2009-cu il: KT araşdırması Radiology jurnalında dərc olunur; büst yenidən açılan Yeni Muzeyə qayıdır.
- 24 yanvar 2011-ci il: fond Həvvasın məktubunu aldığını bildirir, lakin onu dövlətin rəsmi müraciəti saymır.
- 7 sentyabr 2024-cü il: Həvvas yeni imzatoplama kampaniyasına başlayır.
- 6 noyabr 2025-ci il: DW Almaniya Xarici İşlər Nazirliyinin federal hökumətə Misirdən rəsmi müraciət daxil olmadığı barədə açıqlamasını yayımlayır.
Səyahət bələdçilərində rast gəlməyəcəyiniz detallar
- 1913-cü il bölgüsündə Misir payının başında Exnaton və ailəsinin stelası dayanırdı. Almaniya payının başında isə büst vardı.
- Sağ göz cilalanmış dağ büllurunun altında qara rəngə boyanmış mumdan hazırlanıb. Sol göz yoxdur. 1912-ci ildə dağıntı qalıqlarının ələnməsi zamanı yalnız qulaq qırıqları tapılıb.
- KT araşdırması göstərib ki, stükko altındakı əhəngdaşında göz qapaqlarının bucaqları və ağız büküşləri xarici səthdəkindən fərqlənir. Burunda yüngül qabarıqlıq da var.
- Tina Haim-Wentscher 1913-cü ildə ilk surətləri hazırlamaq üçün büstdən qəlib götürmək əvəzinə onu əllə ölçüb.
Tez-tez verilən suallar
Nefertiti büstü hazırda haradadır?
Berlindəki Yeni Muzeyin Şimal günbəzli zalında.
Harada tapılıb?
Orta Misirdəki Tell əl-Amarnada, 6 dekabr 1912-ci ildə.
Həqiqidir, yoxsa saxta?
Stierlin 2009-cu ildə onun müasir dövrdə hazırlandığını deyib. Wildung bu iddianı əsassız adlandırıb və büstün həqiqiliyini müdafiə edib.
Misir büstün qaytarılmasını rəsmi şəkildə istəyibmi?
Fond 2011-ci il məktubunu rəsmi müraciət saymayıb. Almaniya Xarici İşlər Nazirliyi 2025-ci ilin noyabrında federal hökumətə belə bir müraciət daxil olmadığını bildirib.
Mənbələr
- Berlin Dövlət Muzeyləri — Nefertiti büstü smb.museum
- Berlin Dövlət Muzeyləri — Büst smb.museum
- Berlin Dövlət Muzeyləri — Kəşf və bölgü smb.museum
- Berlin Dövlət Muzeyləri — Nümayiş smb.museum
- Berlin Dövlət Muzeyləri — Surət smb.museum
- Huppertz və başqaları, Radiology, 2009 (PubMed) pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- Prussiya Mədəni İrs Fondu — Nefertiti büstü haqqında preussischer-kulturbesitz.de
- Deutsche Welle — Nefertiti Misirə qayıtmalıdırmı? amp.dw.com
- Reuters / MarketScreener — Misirli arxeoloq Berlini Nefertiti büstünü qaytarmağa çağırır marketscreener.com
- Oksford Universiteti TORCH — Aprel saxtaları: Kraliça Nefertitinin büstü torch.ox.ac.uk
- SWI swissinfo.ch — Berlindəki gözəl qadın səs-küy yaradır swissinfo.ch
- İngiliscə Vikipediya — Nefertiti büstü en.wikipedia.org
- Türkcə Vikipediya — Nefertiti büstü tr.wikipedia.org
Image: Nofretete Neues Museum.jpg — Philip Pikart, CC BY-SA 3.0